નારાયણીય · અધ્યાય 12.330

સૂર્યાચન્દ્રમસૌ શશ્વત્ કેશૈર્ મે અંશુસંજ્ઞિતૈઃ
બોધયંસ્ તાપયંશ્ ચૈવ જગદ્ ઉત્તિષ્ઠતઃ પૃથક્ ॥

બોધનાત્ તાપનાચ્ ચૈવ જગતો હર્ષણં ભવેત્
અગ્નીષોમકૃતૈર્ એભિઃ કર્મભિઃ પાણ્ડુનન્દન
હૃષીકેશો ઽહમ્ ઈશાનો વરદો લોકભાવનઃ ॥

ઇડોપહૂતયોગેન હરે ભાગં ક્રતુષ્વ્ અહમ્
વર્ણશ્ ચ મે હરિશ્રેષ્ઠસ્ તસ્માદ્ ધરિર્ અહં સ્મૃતઃ ॥

ધામ સારો હિ લોકાનામ્ ઋતં ચૈવ વિચારિતમ્
ઋતધામા તતો વિપ્રૈઃ સત્યશ્ ચાહં પ્રકીર્તિતઃ ॥

નષ્ટાં ચ ધરણીં પૂર્વમ્ અવિન્દં વૈ ગુહાગતામ્
ગોવિન્દ ઇતિ માં દેવા વાગ્ભિઃ સમભિતુષ્ટુવુઃ ॥

શિપિવિષ્ટેતિ ચાખ્યાયાં હીનરોમા ચ યો ભવેત્
તેનાવિષ્ટં હિ યત્ કિંચિચ્ છિપિવિષ્ટં હિ તત્ સ્મૃતમ્ ॥

યાસ્કો મામ્ ઋષિર્ અવ્યગ્રો નૈકયજ્ઞેષુ ગીતવાન્
શિપિવિષ્ટ ઇતિ હ્ય્ અસ્માદ્ ગુહ્યનામધરો હ્ય્ અહમ્ ॥

સ્તુત્વા માં શિપિવિષ્ટેતિ યાસ્કો ઋષિર્ ઉદારધી ઉદારધીઃ
મત્પ્રસાદાદ્ અધો નષ્ટં નિરુક્તમ્ અભિજગ્મિવાન્ ॥

ન હિ જાતો ન જાયે ઽહં ન જનિષ્યે કદાચન
ક્ષેત્રજ્ઞઃ સર્વભૂતાનાં તસ્માદ્ અહમ્ અજઃ સ્મૃતઃ ॥

નોક્તપૂર્વં મયા ક્ષુદ્રમ્ અસ્લીલં વા કદાચન
ઋતા બ્રહ્મસુતા સા મે સત્યા દેવી સરસ્વતી ॥

સચ્ ચા-સચ્ ચૈવ કૌન્તેય મયાવેશિતમ્ આત્મનિ
પૌષ્કરે બ્રહ્મસદને સત્યં મામ્ ઋષયો વિદુઃ ॥

સત્ત્વાન્ ન ચ્યુતપૂર્વો ઽહં સત્ત્વં વૈ વિદ્ધિ મત્કૃતમ્
જન્મનીહાભવત્ સત્ત્વં પૌર્વિકં મે ધનંજય ॥

નિરાશીઃકર્મસંયુક્તં સાત્વતં માં પ્રકલ્પય
સાત્વતજ્ઞાનદૃષ્ટો ઽહં સાત્વતઃ સાત્વતાં પતિઃ ॥

કૃષામિ મેદિનીં પાર્થ ભૂત્વા કાર્ષ્ણાયસો મહાન્
કૃષ્ણો વર્ણશ્ ચ મે યસ્માત્ તસ્માત્ કૃષ્ણો ઽહમ્ અર્જુન ॥

મયા સંશ્લેષિતા ભૂમિર્ અદ્ભિર્ વ્યોમ ચ વાયુના
વાયુશ્ ચ તેજસા સાર્ધં વૈકુણ્ઠત્વં તતો મમ ॥

નિર્વાણં પરમં સૌખ્યં ધર્મો ઽસૌ પર ઉચ્યતે
તસ્માન્ ન ચ્યુતપૂર્વો ઽહમ્ અચ્યુતસ્ તેન કર્મણા ॥

પૃથિવીનભસી ચોભે વિશ્રુતે વિશ્વલૌકિકે
તયોઃ સંધારણાર્થં હિ મામ્ અધોઅક્ષજમ્ અઞ્જસા ॥

નિરુક્તં વેદવિદુષો યે ચ શબ્દાર્થચિન્તકાઃ
તે માં ગાયન્તિ પ્રાગ્વંશે અધોઅક્ષજ ઇતિ સ્થિતિઃ ॥

શબ્દ એકમતૈર્ એષ વ્યાહૃતઃ પરમર્1ષિભિઃ
નાન્યો હ્ય્ અધોઅક્ષજો લોકે ઋતે નારાયણં પ્રભુમ્ ॥

ઘૃતં મમાર્ચિષો લોકે જન્તૂનાં પ્રાણધારણમ્
ઘૃતાર્ચિર્ અહમ્ અવ્યગ્રૈર્ વેદજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

ત્રયો હિ ધાતવઃ ખ્યાતાઃ કર્મજા ઇતિ ચ સ્મૃતાઃ
પિત્તં શ્લેષ્મા ચ વાયુશ્ ચ એષ સંઘાત ઉચ્યતે ॥

એતૈશ્ ચ ધાર્યતે જન્તુર્ એતૈઃ ક્ષીણૈશ્ ચ ક્ષીયતે
આયુર્વેદવિદસ્ તસ્માત્ ત્રિધાતું માં પ્રચક્ષતે ॥

વૃષો હિ ભગવાન્ ધર્મઃ ખ્યાતો લોકેષુ ભારત
નૈઘણ્ટુકપદાખ્યાતં વિદ્ધિ માં વૃષમ્ ઉત્તમમ્ ॥

કપિર્ વરાહઃ શ્રેષ્ઠશ્ ચ ધર્મશ્ ચ વૃષ ઉચ્યતે
તસ્માદ્ વૃષાકપિં પ્રાહ કશ્યપો માં પ્રજાપતિઃ ॥

ન ચાદિં ન મધ્યં તથા નૈવ ચાન્તં
કદાચિદ્ વિદન્તે સુરાશ્ ચાસુરાશ્ ચ
અનાદ્યો હ્ય્ અમધ્યસ્ તથા ચાપ્ય્ અનન્તઃ
પ્રગીતો ઽહમ્ ઈશો વિભુર્ લોકસાક્ષી

શુચીનિ શ્રવણીયાનિ શૃણોમીહ ધનંજય
ન ચ પાપાનિ ગૃહ્ણામિ તતો ઽહં વૈ શુચિશ્રવાઃ ॥

એકશૃઙ્ગઃ પુરા ભૂત્વા વરાહો દિવ્યદર્શનઃ
ઇમામ્ ઉદ્ધૃતવાન્ ભૂમિમ્ એકશૃઙ્ગસ્ તતો હ્ય્ અહમ્ ॥

તથૈવાસં ત્રિકકુદો વારાહં રૂપમ્ આસ્થિતઃ
ત્રિકકુત્ તેન વિખ્યાતઃ શરીરસ્ય તુ માપનાત્ ॥

વિરિઞ્ચ ઇતિ યઃ પ્રોક્તઃ કપિલજ્ઞાનચિન્તકૈઃ
સ પ્રજાપતિર્ એવાહં ચેતનાત્ સર્વલોકકૃત્ ॥

વિદ્યાસહાયવન્તં મામ્ આદિત્યસ્થં સનાતનમ્
કપિલં પ્રાહુર્ આચાર્યાઃ સાંખ્યા નિશ્ચિતનિશ્ચયાઃ ॥

હિરણ્યગર્ભો દ્યુતિમાન્ એષ યશ્ છન્દસિ સ્તુતઃ
યોગૈઃ સંપૂજ્યતે નિત્યં સ એવાહં વિભુઃ સ્મૃતઃ ॥

એકવિંશતિશાખં ચ ઋગ્વેદં માં પ્રચક્ષતે
સહસ્રશાખં યત્ સામ યે વૈ વેદવિદો જનાઃ
ગાયન્ત્ય્ આરણ્યકે વિપ્રા મદ્ભક્તાસ્ તે ઽપિ દુર્લભાઃ ॥

ષટ્પઞ્ચાશતમ્ અષ્ટૌ ચ સપ્તત્રિંશતમ્ ઇત્ય્ ઉત
યસ્મિઞ્ શાખા યજુર્વેદે સો ઽહમ્ આધ્વર્યવે સ્મૃતઃ ॥

પઞ્ચકલ્પમ્ અથર્વાણં કૃત્યાભિઃ પરિબૃંહિતમ્
કલ્પયન્તિ હિ માં વિપ્રા અથર્વાણવિદસ્ તથા ॥

શાખાભેદાશ્ ચ યે કેચિદ્ યાશ્ ચ શાખાસુ ગીતયઃ
સ્વરવર્ણસમુચ્ચારાઃ સર્વાંસ્ તાન્ વિદ્ધિ મત્કૃતાન્ ॥

યત્ તદ્ ધયશિરઃ પાર્થ સમુદેતિ વરપ્રદમ્
સો ઽહમ્ એવોત્તરે ભાગે ક્રમા-ક્ષરવિભાગવિત્ ॥

રામાદેશિતમાર્ગેણ મત્પ્રસાદાન્ મહાત્મના
પાઞ્ચાલેન ક્રમઃ પ્રાપ્તસ્ તસ્માદ્ ભૂતાત્ સનાતનાત્
બાભ્રવ્યગોત્રઃ સ બભૌ પ્રથમઃ ક્રમપારગઃ_1 ॥

નારાયણાદ્ વરં લબ્ધ્વા પ્રાપ્ય યોગમ્ અનુત્તમમ્
ક્રમં પ્રણીય શિક્ષાં ચ પ્રણયિત્વા સ ગાલવઃ ॥

કણ્ડરીકો ઽથ રાજા ચ બ્રહ્મદત્તઃ પ્રતાપવાન્
જાતીમરણજં દુઃખં સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ
સપ્તજાતિષુ મુખ્યત્વાદ્ યોગાનાં સંપદં ગતઃ ॥

પુરાહં આત્મજઃ પાર્થ પ્રથિતઃ કારણાન્તરે
ધર્મસ્ય કુરુશાર્દૂલ તતો ઽહં ધર્મજઃ સ્મૃતઃ ॥

નરનારાયણૌ પૂર્વં તપસ્ તેપતુર્ અવ્યયમ્
ધર્મયાનં સમારૂઢૌ પર્વતે ગન્ધમાદને ॥

તત્કાલસમયં ચૈવ દક્ષયજ્ઞો બભૂવ હ
નૈવાકલ્પયદ્ ભાગં દક્ષો રુદ્રસ્ય ભારત ॥

તતો દધીચિવચનાદ્ દક્ષયજ્ઞમ્ અપાહરત્
સસર્જ શૂલં ક્રોધેન પ્રજ્વલન્તં મુહુર્ મુહુઃ ॥

તચ્છૂલં ભસ્મસાત્ કૃત્વા દક્ષયજ્ઞં સવિસ્તરમ્
આવયોઃ સહસાગચ્છદ્ બદર્ય્-આશ્રમમ્ અન્તિકાત્
વેગેન મહતા પાર્થ પતન્ નારાયણોરસિ ॥

તતઃ સ્વતેજસાવિષ્ટાઃ કેશા નારાયણસ્ય હ
બભૂવુર્ મુઞ્જવર્ણાસ્ તુ તતો ઽહં મુઞ્જકેશવાન્ ॥

તચ્ ચ શૂલં વિનિર્ધૂતં હુંકારેણ મહાત્મના
જગામ શંકરકરં નારાયણસમાહતમ્ ॥

અથ રુદ્ર ઉપાધાવત્ તાવ્ ઋષી તપસાન્વિતૌ
તત એનં સમુદ્ધૂતં કણ્ઠે જગ્રાહ પાણિના
નારાયણઃ સ વિશ્વાત્મા તેનાસ્ય શિતિકણ્ઠતા ॥

અથ રુદ્રવિઘાતાર્થમ્ ઇષીકાં જગૃહે નરઃ
મન્ત્રૈશ્ ચ સંયુયોજાશુ સો ઽભવત્ પરશુર્ મહાન્ ॥

ક્ષિપ્તશ્ ચ સહસા રુદ્રે ખણ્ડનં પ્રાપ્તવાંસ્ તદા
તતો ઽહં ખણ્ડપરશુઃ સ્મૃતઃ પરશુખણ્ડનાત્ ॥

અસ્મિન્ યુદ્ધે તુ વાર્ષ્ણેય ત્રૈલોક્યમથને તદા
જયં કઃ પ્રાપ્તવાંસ્ તત્ર શંસૈતન્ મે જનાર્દન ॥

તયોઃ સંલગ્નયોર્ યુદ્ધે રુદ્રનારાયણાત્મનોઃ
ઉદ્વિગ્નાઃ સહસા કૃત્સ્ના લોકાઃ સર્વે ઽભવંસ્ તદા ॥

નાગૃહ્ણાત્ પાવકઃ શુભ્રં મખેષુ સુહુતં હવિઃ
વેદા ન પ્રતિભાન્તિ સ્મ ઋષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ॥

દેવાન્ રજસ્ તમશ્ ચૈવ સમાવિવિશતુસ્ તદા
વસુધા સંચકમ્પે ઽથ નભશ્ ચ વિપફાલ હ ॥

નિષ્પ્રભાણિ ચ તેજાંસિ બ્રહ્મા ચૈવાસનાચ્ ચ્યુતઃ
અગાચ્ છોષં સમુદ્રશ્ ચ હિમવાંશ્ ચ વ્યશીર્યત ॥

તસ્મિન્ન્ એવં સમુત્પન્ને નિમિત્તે પાણ્ડુનન્દન
બ્રહ્મા વૃતો દેવગણૈર્ ઋષિભિશ્ ચ મહાત્મભિઃ
આજગામાશુ તં દેશં યત્ર યુદ્ધમ્ અવર્તત ॥

સાઞ્જલિપ્રગ્રહો ભૂત્વા ચતુર્વક્ત્રો નિરુક્તગઃ_1
ઉવાચ વચનં રુદ્રં લોકાનામ્ અસ્તુ વૈ શિવમ્
ન્યસ્યાયુધાનિ વિશ્વેશ જગતો હિતકામ્યયા ॥

યદ્ અક્ષરમ્ અથા-વ્યક્તમ્ ઈશં લોકસ્ય ભાવનમ્
કૂટસ્થં કર્તૃનિર્દ્વંદ્વમ્ અકર્તેતિ ચ યં વિદુઃ ॥

વ્યક્તિભાવગતસ્યાસ્ય એકા મૂર્તિર્ ઇયં શિવા
નરો નારાયણશ્ ચૈવ જાતૌ ધર્મકુલોદ્વહૌ ॥

તપસા મહતા યુક્તૌ દેવશ્રેષ્ઠૌ મહાવ્રતૌ
અહં પ્રસાદજસ્ તસ્ય કસ્મિંશ્ચિત્ કારણાન્તરે
ત્વં ચૈવ ક્રોધજસ્ તાત પૂર્વસર્ગે સનાતનઃ ॥

મયા ચ સાર્ધં વરદં વિબુધૈશ્ ચ મહર્2ષિભિઃ
પ્રસાદયાશુ લોકાનાં શાન્તિર્ ભવતુ માચિરમ્ ॥

બ્રહ્મણા ત્વ્ એવમ્ ઉક્તસ્ તુ રુદ્રઃ ક્રોધાગ્નિમ્ ઉત્સૃજન્
પ્રસાદયામ્ આસ તતો દેવં નારાયણં પ્રભુમ્
શરણં ચ જગામાદ્યં વરેણ્યં વરદં હરિમ્ ॥

તતો ઽથ વરદો દેવો જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ
પ્રીતિમાન્ અભવત્ તત્ર રુદ્રેણ સહ સંગતઃ ॥

ઋષિભિર્ બ્રહ્મણા ચૈવ વિબુધૈશ્ ચ સુપૂજિતઃ
ઉવાચ દેવમ્ ઈશાનમ્ ઈશઃ સ જગતો હરિઃ ॥

યસ્ ત્વાં વેત્તિ સ માં વેત્તિ યસ્ ત્વામ્ અનુ સ મામ્ અનુ
નાવયોર્ અન્તરં કિંચિન્ મા તે ભૂદ્ બુદ્ધિર્ અન્યથા ॥

અદ્યપ્રભૃતિ શ્રીવત્સઃ શૂલાઙ્કો ઽયં ભવત્વ્ અયમ્
મમ પાણ્યઙ્કિતશ્ ચાપિ શ્રીકણ્ઠસ્ ત્વં ભવિષ્યસિ ॥

એવં લક્ષણમ્ ઉત્પાદ્ય પરસ્પરકૃતં તદા
સખ્યં ચૈવા-તુલં કૃત્વા રુદ્રેણ સહિતાવ્ ઋષી
તપસ્ તેપતુર્ અવ્યગ્રૌ વિસૃજ્ય ત્રિદિવૌકસઃ ॥

એષ તે કથિતઃ પાર્થ નારાયણજયો મૃધે
નામાનિ ચૈવ ગુહ્યાનિ નિરુક્તાનિ ચ ભારત
ઋષિભિઃ કથિતાનીહ યાનિ સંકીર્તિતાનિ તે ॥

એવં બહુવિધૈ રૂપૈશ્ ચરામીહ વસુંધરામ્
બ્રહ્મલોકં ચ કૌન્તેય ગોલોકં ચ સનાતનમ્
મયા ત્વં રક્ષિતો યુદ્ધે મહાન્તં પ્રાપ્તવાઞ્ જયમ્ ॥

યસ્ તુ તે સો ઽગ્રતો યાતિ યુદ્ધે સંપ્રત્યુપસ્થિતે
તં વિદ્ધિ રુદ્રં કૌન્તેય દેવદેવં કપર્દિનમ્ ॥

કાલઃ સ એવ કથિતઃ ક્રોધજેતિ મયા તવ
નિહતાંસ્ તેન વૈ પૂર્વં હતવાન્ અસિ વૈ રિપૂન્ ॥

અપ્રમેયપ્રભાવં તં દેવદેવમ્ ઉમાપતિમ્
નમસ્વ દેવં પ્રયતો વિશ્વેશં હરમ્ અવ્યયમ્ ॥