નારાયણીય · અધ્યાય 12.321

ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી વા વાનપ્રસ્થો ઽથ ભિક્ષુકઃ
ય ઇચ્છેત્ સિદ્ધિમ્ આસ્થાતું દેવતાં કાં યજેત સઃ ॥

કુતો હ્ય્ અસ્ય ધ્રુવઃ સ્વર્ગઃ કુતો નિઃશ્રેયસં પરમ્
વિધિના કેન જુહુયાદ્ દૈવં પિત્ર્યં તથૈવ ચ ॥

મુક્તશ્ ચ કાં ગતિં ગચ્છેન્ મોક્ષશ્ ચૈવ કિમાત્મકઃ
સ્વર્ગતશ્ ચૈવ કિં કુર્યાદ્ યેન ન ચ્યવતે દિવઃ ॥

દેવતાનાં ચ કો દેવઃ પિતૄણાં ચ તથા પિતા
તસ્માત્ પરતરં યચ્ ચ તન્ મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

ગૂઢં માં પ્રશ્નવિત્ પ્રશ્નં પૃચ્છસે ત્વમ્ ઇહાનઘ
ન હ્ય્ એષ તર્કયા શક્યો વક્તું વર્ષશતૈર્ અપિ ॥

ઋતે દેવપ્રસાદાદ્ વા રાજઞ્ જ્ઞાનાગમેન વા
ગહનં હ્ય્ એતદ્ આખ્યાનં વ્યાખ્યાતવ્યં તવારિહન્ ॥

અત્રાપ્ય્ ઉદાહરન્તીમમ્ ઇતિહાસં પુરાતનમ્
નારદસ્ય ચ સંવાદમ્ ઋષેર્ નારાયણસ્ય ચ ॥

નારાયણો હિ વિશ્વાત્મા ચતુર્મૂર્તિઃ સનાતનઃ
ધર્માત્મજઃ સંબભૂવ પિતૈવં મે ઽભ્યભાષત ॥

કૃતે યુગે મહારાજ પુરા સ્વાયંભુવે ઽન્તરે
નરો નારાયણશ્ ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્ તથૈવ ચ ॥

તેભ્યો નારાયણનરૌ તપસ્ તેપતુર્ અવ્યયૌ
બદર્ય્-આશ્રમમ્ આસાદ્ય શકટે કનકામયે ॥

અષ્ટચક્રં હિ તદ્ યાનં ભૂતયુક્તં મનોરમમ્
તત્રાદ્યૌ લોકનાથૌ તૌ કૃશૌ ધમનિસંતતૌ ॥

તપસા તેજસા ચૈવ દુર્નિરીક્ષૌ સુરૈર્ અપિ
યસ્ય પ્રસાદં કુર્વાતે સ દેવૌ દ્રષ્ટુમ્ અર્હતિ ॥

નૂનં તયોર્ અનુમતે હૃદિ હૃચ્છયચોદિતઃ
મહામેરોર્ ગિરેઃ શૃઙ્ગાત્ પ્રચ્યુતો ગન્ધમાદનમ્ ॥

નારદઃ સુમહદ્ભૂતં લોકાન્ સર્વાન્ અચીચરત્
તં દેશમ્ અગમદ્ રાજન્ બદર્ય્-આશ્રમમ્ આશુગઃ_1 ॥

તયોર્ આહ્નિકવેલાયાં તસ્ય કૌતૂહલં ત્વ્ અભૂત્
ઇદં તદાસ્પદં કૃત્સ્નં યસ્મિંલ્ લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ॥

સદેવાસુરગન્ધર્વાઃ સર્1ષિકિંનરલેલિહાઃ
એકા મૂર્તિર્ ઇયં પૂર્વં જાતા ભૂયશ્ ચતુર્વિધા ॥

ધર્મસ્ય કુલસંતાનો મહાન્ એભિર્ વિવર્ધિતઃ
અહો હ્ય્ અનુગૃહીતો ઽદ્ય ધર્મ એભિઃ સુરૈર્ ઇહ
નરનારાયણાભ્યાં ચ કૃષ્ણેન હરિણા તથા ॥

તત્ર કૃષ્ણો હરિશ્ ચૈવ કસ્મિંશ્ચિત્ કારણાન્તરે
સ્થિતૌ ધર્મોત્તરૌ હ્ય્ એતૌ તથા તપસિ ધિષ્ઠિતૌ ॥

એતૌ હિ પરમં ધામ કાનયોર્ આહ્નિકક્રિયા
પિતરૌ સર્વભૂતાનાં દૈવતં ચ યશસ્વિનૌ
કાં દેવતાં નુ યજતઃ પિતૄન્ વા કાન્ મહામતી ॥

ઇતિ સંચિન્ત્ય મનસા ભક્ત્યા નારાયણસ્ય હ
સહસા પ્રાદુર્ અભવત્ સમીપે દેવયોસ્ તદા ॥

કૃતે દૈવે ચ પિત્ર્યે ચ તતસ્ તાભ્યાં નિરીક્ષિતઃ
પૂજિતશ્ ચૈવ વિધિના યથાપ્રોક્તેન શાસ્ત્રતઃ ॥

તં દૃષ્ટ્વા મહદ્ આશ્ચર્યમ્ અપૂર્વં વિધિવિસ્તરમ્
ઉપોપવિષ્ટઃ સુપ્રીતો નારદો ભગવાન્ ઋષિઃ ॥

નારાયણં સંનિરીક્ષ્ય પ્રસન્નેનાન્તરાત્મના
નમસ્ કૃત્વા મહાદેવમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

વેદેષુ સપુરાણેષુ સાઙ્ગોપાઙ્ગેષુ ગીયસે
ત્વમ્ અજઃ શાશ્વતો ધાતા મતો ઽમૃતમ્ અનુત્તમમ્
પ્રતિષ્ઠિતં ભૂતભવ્યં ત્વયિ સર્વમ્ ઇદં જગત્ ॥

ચત્વારો હ્ય્ આશ્રમા દેવ સર્વે ગાર્હસ્થ્યમૂલકાઃ
યજન્તે ત્વામ્ અહરહર્ નાનામૂર્તિસમાસ્થિતમ્ ॥

પિતા માતા ચ સર્વસ્ય જગતઃ શાશ્વતો ગુરુઃ
કં ત્વ્ અદ્ય યજસે દેવં પિતરં કં ન વિદ્મહે ॥

અવાચ્યમ્ એતદ્ વક્તવ્યમ્ આત્મગુહ્યં સનાતનમ્
તવ ભક્તિમતો બ્રહ્મન્ વક્ષ્યામિ તુ યથાતથમ્ ॥

યત્ તત્ સૂક્ષ્મમ્ અવિજ્ઞેયમ્ અવ્યક્તમ્ અચલં ધ્રુવમ્
ઇન્દ્રિયૈર્ ઇન્દ્રિયાર્થૈશ્ ચ સર્વભૂતૈશ્ ચ વર્જિતમ્ ॥

સ હ્ય્ અન્તરાત્મા ભૂતાનાં ક્ષેત્રજ્ઞશ્ ચેતિ કથ્યતે
ત્રિગુણવ્યતિરિક્તો ઽસૌ પુરુષશ્ ચેતિ કલ્પિતઃ
તસ્માદ્ અવ્યક્તમ્ ઉત્પન્નં ત્રિગુણં દ્વિજસત્તમ ॥

અવ્યક્તા વ્યક્તભાવસ્થા યા સા પ્રકૃતિર્ અવ્યયા
તાં યોનિમ્ આવયોર્ વિદ્ધિ યો ઽસૌ સદ-સદાત્મકઃ
આવાભ્યાં પૂજ્યતે ઽસૌ હિ દૈવે પિત્ર્યે ચ કલ્પિતે ॥

નાસ્તિ તસ્માત્ પરો ઽન્યો હિ પિતા દેવો ઽથ વા દ્વિજઃ
આત્મા હિ નૌ સ વિજ્ઞેયસ્ તતસ્ તં પૂજયાવહે ॥

તેનૈષા પ્રથિતા બ્રહ્મન્ મર્યાદા લોકભાવિની
દૈવં પિત્ર્યં ચ કર્તવ્યમ્ ઇતિ તસ્યાનુશાસનમ્ ॥

બ્રહ્મા સ્થાણુર્ મનુર્ દક્ષો ભૃગુર્ ધર્મસ્ તપો દમઃ
મરીચિર્ અઙ્ગિરાઅત્રિશ્ ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ॥

વસિષ્ઠઃ પરમેષ્ઠી ચ વિવસ્વાન્ સોમ એવ ચ
કર્દમશ્ ચાપિ યઃ પ્રોક્તઃ ક્રોધો વિક્રીત એવ ચ ॥

એકવિંશતિર્ ઉત્પન્નાસ્ તે પ્રજાપતયઃ સ્મૃતાઃ
તસ્ય દેવસ્ય મર્યાદાં પૂજયન્તિ સનાતનીમ્ ॥

દૈવં પિત્ર્યં ચ સતતં તસ્ય વિજ્ઞાય તત્ત્વતઃ
આત્મપ્રાપ્તાનિ ચ તતો જાનન્તિ દ્વિજસત્તમાઃ ॥

સ્વર્ગસ્થા અપિ યે કેચિત્ તં નમસ્યન્તિ દેહિનઃ
તે તત્પ્રસાદાદ્ ગચ્છન્તિ તેનાદિષ્ટફલાં ગતિમ્ ॥

યે હીનાઃ સપ્તદશભિર્ ગુણૈઃ કર્મભિર્ એવ ચ
કલાઃ પઞ્ચદશ ત્યક્ત્વા તે મુક્તા ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

મુક્તાનાં તુ ગતિર્ બ્રહ્મન્ ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ કલ્પિતઃ
સ હિ સર્વગતશ્ ચૈવ નિર્ગુણશ્ ચૈવ કથ્યતે ॥

દૃશ્યતે જ્ઞાનયોગેન આવાં ચ પ્રસૃતૌ તતઃ
એવં જ્ઞાત્વા તમ્ આત્માનં પૂજયાવઃ સનાતનમ્ ॥

તં વેદાશ્ ચાશ્રમાશ્ ચૈવ નાનાતનુસમાસ્થિતાઃ
ભક્ત્યા સંપૂજયન્ત્ય્ આદ્યં ગતિં ચૈષાં દદાતિ સઃ ॥

યે તુ તદ્ભાવિતા લોકે એકાન્તિત્વં સમાસ્થિતાઃ
એતદ્ અભ્યધિકં તેષાં યત્ તે તં પ્રવિશન્ત્ય્ ઉત ॥

ઇતિ ગુહ્યસમુદ્દેશસ્ તવ નારદ કીર્તિતઃ
ભક્ત્યા પ્રેમ્ણા ચ વિપ્રર્1ષે અસ્મદ્ભક્ત્યા ચ તે શ્રુતઃ ॥