નરસિંહપુરાણ · અધ્યાય 1

નારાયણં નમસ્કૃત્ય નરં ચૈવ નરોત્તમમ્
દેવીં સરસ્વતીં ચૈવ તતો જયમ્ ઉદીરયેત્ ॥

તપ્તહાટકકેશાન્ત જ્વલત્પાવકલોચન
વજ્રાધિકનખસ્પર્શ દિવ્યસિંહ નમો ઽસ્તુ તે ॥

પાન્તુ વો નરસિંહસ્ય નખલાઙ્ગૂલકોટયઃ
હિરણ્યકશિપોર્ વક્ષઃ ક્ષેત્રાસૃક્કર્દમારુણાઃ ॥

હિમવદ્વાસિણઃ સર્વે મુનયો વેદપારગાઃ
ત્રિકાલજ્ઞા મહાત્માનો નૈમિષારણ્યવાસિનઃ ॥

યે ઽર્બુદારણ્યનિરતાઃ પુષ્કરારણ્યવાસિનઃ
મહેન્દ્રાદ્રિરતા યે ચ યે ચ વિન્ધ્યનિવાસિનઃ ॥

ધર્મારણ્યરતા યે ચ દણ્ડકારણ્યવાસિનઃ
શ્રીશૈલનિરતા યે ચ કુરુક્ષેત્રનિવાસિનઃ ॥

કૌમારપર્વતે યે ચ યે ચ પમ્પાનિવાસિનઃ
એતે ચાન્યે ચ બહવઃ સશિષ્યા મુનયો ઽમલાઃ ॥

માઘમાસે પ્રયાગં તુ સ્નાતું તીર્થં સમાગતાઃ
તત્ર સ્નાત્વા યથાન્યાયં કૃત્વા કર્મ જપાદિકમ્ ॥

નત્વા તુ માધવં દેવં કૃત્વા ચ પિતૃતર્પણમ્
દૃષ્ટ્વા તત્ર ભરદ્વાજં પુણ્યતીર્થનિવાસિનમ્ ॥

તં પૂજયિત્વા વિધિવત્ તેનૈવ ચ સુપૂજિતાઃ
આસનેષુ વિચિત્રેષુ વૃષ્યાદિષુ યથાક્રમમ્ ॥

ભરદ્વાજેન દત્તેષુ આસીનાસ્ તે તપોધનાઃ
કૃષ્ણાશ્રિતાઃ કથાઃ સર્વે પરસ્પરમ્ અથાબ્રુવન્ ॥

કથાન્તેષુ તતસ્ તેષાં મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્
આજગામ મહાતેજાસ્ તત્ર સૂતો મહામતિઃ ॥

વ્યાસશિષ્યઃ પુરાણજ્ઞો લોમહર્ષણસંજ્ઞકઃ
તાન્ પ્રણમ્ય યથાન્યાયં સ ચ તૈશ્ ચાભિપૂજિતઃ ॥

ઉપવિષ્ટો યથાયોગ્યં ભરદ્વાજમતેન સઃ
વ્યાસશિષ્યં સુખાસીનં તતસ્ તં લોમહર્ષણમ્
સ પપ્રચ્છ ભરદ્વાજો મુનીનામ્ અગ્રતસ્ તદા ॥

શૌનકસ્ય મહાસત્ત્રે વારાહાખ્યા તુ સંહિતા
ત્વત્તઃ શ્રુતા પુરા સૂત એતૈર્ અસ્માભિર્ એવ ચ ॥

સાંપ્રતં નારસિંહાખ્યાં ત્વત્તઃ પૌરાણસંહિતામ્
શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં સૂત શ્રોતુકામા ઇમે સ્થિતાઃ ॥

અતસ્ ત્વાં પરિપૃચ્છામિ પ્રશ્નમ્ એતં મહામુને
ઋષીણામ્ અગ્રતઃ સૂત પ્રાતર્ હ્ય્ એષાં મહાત્મનામ્ ॥

કુત એતત્ સમુત્પન્નં કેન વા પરિપાલ્યતે
કસ્મિન્ વા લયમ્ અભ્યેતિ જગદ્ એતચ્ ચરાચરમ્ ॥

કિં પ્રમાણં ચ વૈ ભૂમેર્ નૃસિંહઃ કેન તુષ્યતિ
કર્મણા તુ મહાભાગ તન્ મે બ્રૂહિ મહામતે ॥

કથં ચ સૃષ્ટેર્ આદિઃ સ્યાદ્ અવસાનં કથં ભવેત્
કથં યુગસ્ય ગણના કિં વા સ્યાત્ તુ ચતુર્યુગમ્ ॥

કો વા વિશેષસ્ તેષ્વ્ અત્ર કા વાવસ્થા કલૌ યુગે
કથમ્ આરાધ્યતે દેવો નરસિંહો ઽપ્ય્ અમાનુષૈઃ ॥

ક્ષેત્રાણિ કાનિ પુણ્યાનિ કે ચ પુણ્યાઃ શિલોચ્ચયાઃ
નદ્યશ્ ચ કાઃ પરાઃ પુણ્યા નૃણાં પાપહરાઃ શુભાઃ ॥

દેવાદીનાં કથં સૃષ્ટિઃ મનોર્ મન્વન્તરસ્ય તુ
તથા વિદ્યાધરાદીનાં સૃષ્ટિર્ આદૌ કથં ભવેત્ ॥

યજ્વાનઃ કે ચ રાજાનઃ કે ચ સિદ્ધિં પરાં ગતાઃ
એતત્ સર્વં મહાભાગ કથયસ્વ યથાક્રમમ્ ॥

વ્યાસપ્રસાદાજ્ જાનામિ પુરાણાનિ તપોધનાઃ
તં પ્રણમ્ય પ્રવક્ષ્યામિ પુરાણં નારસિંહકમ્ ॥

પારાશર્યં પરમપુરુષં વિશ્વદેવૈકયોનિં વિદ્યાવન્તં વિપુલમતિદં વેદવેદાઙ્ગવેદ્યમ્
શશ્વચ્છાન્તં શમિતવિષયં શુદ્ધતેજો વિશાલમ્ વેદવ્યાસં વિગતશમલં સર્વદાહં નમામિ ॥

નમો ભગવતે તસ્મૈ વ્યાસાયામિતતેજસે
યસ્ય પ્રસાદાદ્ વક્ષ્યામિ વાસુદેવકથામ્ ઇમામ્ ॥

સુનિર્ણીતો મહાન્ પ્રશ્નસ્ ત્વયા યઃ પરિકીર્તિતઃ
વિષ્ણુપ્રસાદેન વિના વક્તું કેનાપિ શક્યતે ॥

તથાપિ નરસિંહસ્ય પ્રસાદાદ્ એવ તે ઽધુના
પ્રવક્ષ્યામિ મહાપુન્યં ભારદ્વાજ શૃણુષ્વ મે ॥

શૃણ્વન્તુ મુનયઃ સર્વે સશિષ્યાસ્ ત્વ્ અત્ર યે સ્થિતાઃ
પુરાણં નરસિંહસ્ય પ્રવક્ષ્યામિ યથાતથા ॥

નારાયણાદ્ ઇદં સર્વં સમુત્પન્નં ચરાચરમ્
તેનૈવ પાલ્યતે સર્વં નરસિંહાદિમૂર્તિભિઃ ॥

તથૈવ લીયતે ચાન્તે હરૌ જ્યોતિઃસ્વરૂપિણિ
યથૈવ દેવઃ સૃજતિ તથા વક્ષ્યામિ તચ્ છૃણુ ॥

પુરાણાનાં હિ સર્વેષામ્ અયં સાધારણઃ સ્મૃતઃ
શ્લોકો યસ્ તં મુને શ્રુત્વા નિઃશેષં ત્વં તતઃ શૃણુ ॥

સર્ગશ્ ચ પ્રતિસર્ગશ્ ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
વંશાનુચરિતં ચૈવ પુરાણં પઞ્ચલક્ષણમ્ ॥

આદિસર્ગો ઽનુસર્ગશ્ ચ વંશો મન્વન્તરાણિ ચ
વંશાનુચરિતં ચૈવ વક્ષ્યામ્ય્ અનુસમાસતઃ ॥

આદિસર્ગો મહાંસ્ તાવત્ કથયિષ્યામિ વૈ દ્વિજાઃ
યસ્માદ્ આરભ્ય દેવાનાં રાજ્ઞાં ચરિતમ્ એવ ચ ॥

જ્ઞાયતે સરહસ્યં ચ પરમાત્મા સનાતનઃ
પ્રાક્ સૃષ્ટેઃ પ્રલયાદ્ ઊર્ધ્વં નાસીત્ કિંચિદ્ દ્વિજોત્તમ ॥

બ્રહ્મસંજ્ઞમ્ અભૂદ્ એકં જ્યોતિષ્મત્ સર્વકારણમ્
નિત્યં નિરઞ્જનં શાન્તં નિર્ગુણં નિત્યનિર્મલમ્ ॥

આનન્દસાગરં સ્વચ્છં યં કાઙ્ક્ષન્તિ મુમુક્ષવઃ
સર્વજ્ઞં જ્ઞાનરૂપત્વાદ્ અનન્તમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ॥

સર્ગકાલે તુ સંપ્રાપ્તે જ્ઞાત્વાસૌ જ્ઞાતૃનાયકઃ
અન્તર્લીનં વિકારં ચ તત્ સ્રષ્ટુમ્ ઉપચક્રમે ॥

તસ્માત્ પ્રધાનમ્ ઉદ્ભૂતં તતશ્ ચાપિ મહાન્ અભૂત્
સાત્ત્વિકો રાજસશ્ ચૈવ તામસશ્ ચ ત્રિધા મહાન્ ॥

વૈકારિકસ્ તૈજસશ્ ચ ભૂતાદિશ્ ચૈવ તામસઃ
ત્રિવિધો ઽયમ્ અહંકારો મહત્તત્ત્વાદ્ અજાયત ॥

યથા પ્રધાનં હિ મહાન્ મહતા સ તથાવૃતઃ
ભૂતાદિસ્ તુ વિકુર્વાણઃ શબ્દતન્માત્રકં તતઃ ॥

સસર્જ શબ્દતન્માત્રાદ્ આકાશં શબ્દલક્ષણમ્
શબ્દમાત્રં તથાકાશં ભૂતાદિઃ સ સમાવૃણોત્ ॥

આકાશસ્ તુ વિકુર્વાણઃ સ્પર્શમાત્રં સસર્જ હ
બલવાન્ અભવદ્ વાયુસ્ તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ ॥

આકાશં શબ્દતન્માત્રં સ્પર્શમાત્રં તથાવૃણોત્
તતો વાયુર્ વિકુર્વાણો રૂપમાત્રં સસર્જ હ ॥

જ્યોતિર્ ઉત્પદ્યતે વાયોસ્ તદ્ રૂપગુણમ્ ઉચ્યતે
સ્પર્શમાત્રં તુ વૈ વાયૂ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્ ॥

જ્યોતિશ્ ચાપિ વિકુર્વાણં રસમાત્રં સસર્જ હ
સંભવન્તિ તતો ઽમ્ભાંસિ રસાધારાણિ તાનિ તુ ॥

રસમાત્રાણિ ચામ્ભાંસિ રૂપમાત્રં સમાવૃણોત્
વિકુર્વાણાનિ ચામ્ભાંસિ ગન્ધમાત્રં સસર્જિરે ॥

તસ્માજ્ જાતા મહી ચેયં સર્વભૂતગુણાધિકા
સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધગુણો મતઃ ॥

તસ્મિંસ્ તસ્મિંસ્ તુ તન્માત્રા તેન તન્માત્રતા સ્મૃતા
તન્માત્રાણ્ય્ અવિશેષાણિ વિશેષાઃ કર્મશો ઽપરાઃ ॥

ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયમ્ અહંકારાત્ તુ તામસાત્
કીર્તિતસ્ તે સમાસેન ભરદ્વાજ મયા તવ ॥

તૈજસાનીન્દ્રિયાણ્ય્ આહુર્ દેવા વૈકારિકા દશ
એકાદશં મનશ્ ચાત્ર કીર્તિતં તત્ર ચિન્તકૈઃ ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ પઞ્ચાત્ર પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ ચ
તાનિ વક્ષ્યામિ તેષાં ચ કર્માણિ કુલપાવન ॥

શ્રવણે ચ દૃશૌ જિહ્વા નાસિકા ત્વક્ ચ પઞ્ચમી
શબ્દાદિજ્ઞાનસિદ્ધ્યર્થં બુદ્ધિયુક્તાનિ પઞ્ચ વૈ ॥

પાયૂપસ્થે હસ્તપાદૌ વાગ્ ભરદ્વાજ પઞ્ચમી
વિસર્ગાનન્દશિલ્પી ચ ગત્યુક્તી કર્મ તત્ સ્મૃતમ્ ॥

આકાશવાયુતેજાંસિ સલિલં પૃથિવી તથા
શબ્દાદિભિર્ ગુણૈર્ વિપ્ર સંયુક્તાન્ય્ ઉત્તરોત્તરૈઃ ॥

નાનાવીર્યાઃ પૃથગ્ભૂતાસ્ તતસ્ તે સંહતિં વિના
નાશક્નુવન્ પ્રજાં સ્રષ્ટુમ્ અસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ ॥

સમેત્યાન્યોન્યસંયોગં પરસ્પરસમાશ્રયાત્
એકસંઘાતલક્ષ્યાશ્ ચ સંપ્રાપ્યૈક્યમ્ અશેષતઃ ॥

પુરુષાધિષ્ઠિતત્વાચ્ ચ પ્રધાનાનુગ્રહેણ ચ
મહદાદ્યા વિશેષાન્તાસ્ ત્વ્ અણ્ડમ્ ઉત્પાદયન્તિ તે ॥

તત્ ક્રમેણ વિવૃદ્ધં તુ જલબુદ્બુદવત્ સ્થિતમ્
ભૂતેભ્યો ઽણ્ડં મહાબુદ્ધે બૃહત્ તદ્ ઉદકેશયમ્ ॥

પ્રાકૃતં બ્રહ્મરૂપસ્ય વિષ્ણોઃ સ્થાનમ્ અનુત્તમમ્
તત્રાવ્યક્તસ્વરૂપો ઽસૌ વિષ્ણુર્ વિશ્વેશ્વરઃ પ્રભુઃ ॥

બ્રહ્મસ્વરૂપમ્ આસ્થાય સ્વયમ્ એવ વ્યવસ્થિતઃ
મેરુર્ ઉલ્બમ્ અભૂત્ તસ્ય જરાયુશ્ ચ મહીધરાઃ
ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ ચ તસ્યાભૂવન્ મહાત્મનઃ ॥

અદ્રિદ્વીપસમુદ્રાશ્ ચ સજ્યોતિર્ લોકસંગ્રહઃ
તસ્મિન્ન્ અણ્ડે ઽભવત્ સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્ ॥

રજોગુણયુતો દેવઃ સ્વયમ્ એવ હરિઃ પરઃ
બ્રહ્મરૂપં સમાસ્થાય જગત્સૃષ્ટૌ પ્રવર્તતે ॥

સૃષ્ટં ચ પાત્ય્ અનુયુગં યાવત્ કલ્પવિકલ્પના
નરસિંહાદિરૂપેણ રુદ્રરૂપેણ સંહરેત્ ॥

બ્રાહ્મેણ રૂપેણ સૃજત્ય્ અનન્તો જગત્ સમસ્તં પરિપાતુમ્ ઇચ્છન્
રામાદિરૂપં સ તુ ગૃહ્ય પાતિ ભૂત્વાથ રુદ્રઃ પ્રકરોતિ નાશમ્ ॥