નારદસ્મૃતિ · શ્લોક v15-16

દેશજાતિકુલાદીનામ્ આક્રોશન્યઙ્ગસંહિતમ્ ।
યદ્ વચઃ પ્રતિકૂલાર્થં વાક્પારુષ્યં તદ્ ઉચ્યતે ॥

નિષ્ઠુરાશ્લીલતીવ્રત્વાત્ તદ્ અપિ ત્રિવિધં સ્મૃતમ્ ।
ગૌરવાનુક્રમાદ્ અસ્ય દણ્ડો ઽપ્ય્ અત્ર ક્રમાદ્ ગુરુઃ ॥

સાક્ષેપં નિષ્ઠુરં જ્ઞેયમ્ અશ્લીલં ન્યઙ્ગસંયુતમ્ ।
પાતનીયૈર્ ઉપક્રોશૈસ્ તીવ્રમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

પરગાત્રેષ્વ્ અભિદ્રોહો હસ્તપાદાયુધાદિભિઃ ।
ભસ્માદિભિશ્ ચોપઘાતો દણ્ડપારુષ્યમ્ ઉચ્યતે ॥

તસ્યાપિ દૃષ્ટં ત્રૈવિધ્યં મૃદુમધ્યોત્તમં ક્રમાત્ ।
અવગૂરણનિઃસઙ્ગ પાતનક્ષતદર્શનૈઃ ॥

હીનમધ્યોત્તમાનાં તુ દ્રવ્યાણામ્ સમતિક્રમાત્ ।
ત્રીણ્ય્ એવ સાહસાન્ય્ આહુસ્ તત્ર કણ્ટકશોધનમ્ ॥

વિધિઃ પઞ્ચવિધસ્ તૂક્ત એતયોર્ ઉભયોર્ અપિ ।
વિશુદ્ધિર્ દણ્ડભાક્ત્વં ચ તત્ર સંબધ્યતે યથા ॥

પારુષ્યે સતિ સંરમ્ભાદ્ ઉત્પન્ને ક્ષુબ્ધયોર્ દ્વયોઃ ।
સ મન્યતે યઃ ક્ષમતે દણ્ડભાગ્ યો ઽતિવર્તતે ॥

પારુષ્યદોષાવૃતયોર્ યુગપત્ સંપ્રવૃત્તયોઃ ।
વિશેષશ્ ચેન્ ન દૃશ્યેત વિનયઃ સ્યાત્ સમસ્ તયોઃ ॥

પૂર્વમ્ આક્ષારયેદ્ યસ્ તુ નિયતં સ્યાત્ સ દોષભાક્ ।
પશ્ચાદ્ યઃ સો ઽપ્ય્ અસત્કારી પૂર્વે તુ વિનયો ગુરુઃ ॥

દ્વયોર્ આપન્નયોસ્ તુલ્યમ્ અનુબધ્નાતિ યઃ પુનઃ ।
સ તયોર્ દણ્ડમ્ આપ્નોતિ પૂર્વો વા યદિ વેતરઃ ॥

શ્વપાકપણ્ડચણ્ડાલ વ્યઙ્ગેષુ વધવૃત્તિષુ ।
હસ્તિપવ્રાત્યદારેષુ ગુર્વાચાર્યાઙ્ગનાસુ ચ ॥

મર્યાદાતિક્રમે સદ્યો ઘાત એવાનુશાસનમ્ ।
ન ચ તદ્દણ્ડપારુષ્યે દોષમ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

યમ્ એવ હ્ય્ અતિવર્તેરન્ન્ એતે સન્તં જનં નૃષુ ।
સ એવ વિનયં કુર્યાન્ ન તદ્વિનયભાઙ્ નૃપઃ ॥

મલા હ્ય્ એતે મનુષ્યેષુ ધનમ્ એષાં મલાત્મકમ્ ।
અપિ તાન્ ઘાતયેદ્ રાજા નાર્થદણ્ડેન દણ્ડયેત્ ॥

શતં બ્રાહ્મણમ્ આક્રુશ્ય ક્ષત્રિયો દણ્ડમ્ અર્હતિ ।
વૈશ્યો ઽધ્યર્ધં શતં દ્વે વા શૂદ્રસ્ તુ વધમ્ અર્હતિ ॥

વિપ્રઃ પઞ્ચાશતં દણ્ડ્યઃ ક્ષત્રિયસ્યાભિશંસને ।
વૈશ્યે સ્યાદ્ અર્ધપઞ્ચાશચ્ છૂદ્રે દ્વાદશકો દમઃ ॥

સમવર્ણદ્વિજાતીનાં દ્વાદશૈવ વ્યતિક્રમે ।
વાદેષ્વ્ અવચનીયેષુ તદ્ એવ દ્વિગુણં ભવેત્ ॥

કાણમ્ અપ્ય્ અથવા ખઞ્જમ્ અન્યં વાપિ તથાવિધમ્ ।
તથ્યેનાપિ બ્રુવન્ દાપ્યો રાજ્ઞા કાર્ષાપણાવરમ્ ॥

ન કિલ્બિષેણાપવદેચ્ છાસ્ત્રતઃ કૃતપાવનમ્ ।
ન રાજ્ઞા ધૃતદણ્ડં ચ દણ્ડભાક્ તદ્વ્યતિક્રમાત્ ॥

લોકે ઽસ્મિન્ દ્વાવ્ અવક્તવ્યાવ્ અદણ્ડ્યૌ ચ પ્રકીર્તિતૌ ।
બ્રાહ્મણશ્ ચૈવ રાજા ચ તૌ હીદં બિભૃતો જગત્ ॥

પતિતં પતિતેત્ય્ ઉક્ત્વા ચૌરં ચૌરેતિ વા પુનઃ ।
વચનાત્ તુલ્યદોષઃ સ્યાન્ મિથ્યા દ્વિર્ દોષતાં વ્રજેત્ ॥

નામજાતિગ્રહં તેષામ્ અભિદ્રોહેણ કુર્વતઃ ।
નિખેયો ઽયોમયઃ શઙ્કુઃ શૂદ્રસ્યાષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ ॥

ધર્માપદેશં દર્પેણ દ્વિજાનામ્ અસ્ય કુર્વતઃ ।
તપ્તમ્ આસેચયેત્ તૈલં વક્ત્રે શ્રોત્રે ચ પાર્થિવઃ ॥

યેનાઙ્ગેનાવરો વર્ણો બ્રાહ્મણસ્યાપરાધ્નુયાત્ ।
તદ્ અઙ્ગં તસ્ય છેત્તવ્યમ્ એવં શુદ્ધિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

સહાસનમ્ અભિપ્રેપ્સુર્ ઉત્કૃષ્ટસ્યાવકૃષ્ટજઃ ।
કટ્યાં કૃટાઙ્કો નિર્વાસ્યઃ સ્ફિગ્દેશં વાસ્ય કર્તયેત્ ॥

અવનિષ્ઠીવતો દર્પાદ્ દ્વાવ્ ઓષ્ઠૌ છેદયેન્ નૃપઃ ।
અવમૂત્રયતઃ શિશ્નમ્ અવશર્ધયતો ગુદમ્ ॥

કેશેષુ ગૃહ્ણતો હસ્તૌ છેદયેદ્ અવિચારયન્ ।
પાદયોર્ નાસિકાયાં ચ ગ્રીવાયાં વૃષણેષુ ચ ॥

ઉપક્રુશ્ય તુ રાજાનં વર્ત્મનિ સ્વે વ્યવસ્થિતમ્ ।
જિહ્વાછેદાદ્ ભવેચ્ છુદ્ધિઃ સર્વસ્વહરણેન વા ॥

રાજનિ પ્રહરેદ્ યસ્ તુ કૃતાગસ્ય્ અપિ દુર્મતિઃ ।
શૂલે તમ્ અગ્નૌ વિપચેદ્ બ્રહ્મહત્યાશતાધિકમ્ ॥

પુત્રાપરાધે ન પિતા ન શ્વવાઞ્ શુનિ દણ્ડભાક્ ।
ન મર્કટે ચ તત્સ્વામી તૈર્ એવ પ્રહિતો ન ચેત્ ॥