નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય v1

ઋણં દેયમ્ અદેયં ચ યેન યત્ર યથા ચ યત્ ।
દાનગ્રહણધર્માચ્ ચ ઋણાદાનમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

પિતર્ય્ ઉપરતે પુત્રા ઋણં દદ્યુર્ યથાંશતઃ ।
વિભક્તા હ્ય્ અવિભક્તા વા યસ્ તામ્ ઉદ્વહતે ધુરમ્ ॥

પિતૃવ્યેણાવિભક્તેન ભ્રાત્રા વા યદ્ ઋણં કૃતમ્ ।
માત્રા વા યત્ કુટુમ્બાર્થે દદ્યુસ્ તદ્ રિક્થિનો ઽખિલમ્ ॥

ક્રમાદ્ અવ્યાહતં પ્રાપ્તં પુત્રૈર્ યન્ નર્ણમ્ ઉદ્ધૃતમ્ ।
દદ્યુઃ પૈતામહં પૌત્રાસ્ તચ્ ચતુર્થાન્ નિવર્તતે ॥

ઇચ્છન્તિ પિતરઃ પુત્રાન્ સ્વાર્થહેતોર્ યતસ્ તતઃ ।
ઉત્તમર્ણાધમર્ણેભ્યો મામ્ અયં મોચયિષ્યતિ ॥

અતઃ પુત્રેણ જાતેન સ્વાર્થમ્ ઉત્સૃજ્ય યત્નતઃ ।
પિતા મોક્ષિતવ્ય ઋણાદ્ યથા ન નરકં પતેત્ ॥

તપસ્વી ચાગ્નિહોત્રી ચ ઋણવાન્ મ્રિયતે યદિ ।
તપશ્ ચૈવાગ્નિહોત્રં ચ સર્વં તદ્ ધનિનાં ધનમ્ ॥

ન પુત્રર્ણં પિતા દદ્યાદ્ દદ્યાત્ પુત્રસ્ તુ પૈતૃકમ્ ।
કામક્રોધસુરાદ્યૂત પ્રાતિભાવ્યકૃતં વિના ॥

પિતુર્ એવ નિયોગાદ્ યત્ કુટુમ્બભરણાય ચ ।
કૃતં વા યદ્ ઋણં કૃચ્છ્રે દદ્યાત્ પુત્રસ્ય તત્ પિતા ॥

શિષ્યાન્તેવાસિદાસસ્ત્રી વૈયાવૃત્ત્યકરૈશ્ ચ યત્ ।
કુટુમ્બહેતોર્ ઉત્ક્ષિપ્તં વોઢવ્યં તત્ કુટુમ્બિના ॥

નાર્વાગ્ વિંશતિમાદ્ વર્ષાત્ પિતરિ પ્રોષિતે સુતઃ ।
ઋણં દદ્યાત્ પિતૃવ્યે વા જ્યેષ્ઠે ભ્રાતર્ય્ અથાપિ વા ॥

દાપ્યઃ પરર્ણમ્ એકો ઽપિ જીવત્સ્વ્ અધિકૃતૈઃ કૃતમ્ ।
પ્રેતેષુ તુ ન તત્પુત્રઃ પરર્ણં દાતુમ્ અર્હતિ ॥

ન સ્ત્રી પતિકૃતં દદ્યાદ્ ઋણં પુત્રકૃતં તથા ।
અભ્યુપેતાદ્ ઋતે યદ્વા સહ પત્યા કૃતં ભવેત્ ॥

દદ્યાદ્ અપુત્રા વિધવા નિયુક્તા યા મુમૂર્ષુણા ।
યો વા તદ્રિક્થમ્ આદદ્યાદ્ યતો રિક્થમ્ ઋણં તતઃ ॥

ન ચ ભાર્યાકૃતમ્ ઋણં કથંચિત્ પત્યુર્ આભવેત્ ।
આપત્કૃતાદ્ ઋતે પુંસાં કુટુમ્બાર્થો હિ વિસ્તરઃ ॥

અન્યત્ર રજકવ્યાધ ગોપશૌણ્ડિકયોષિતામ્ ।
તેષાં તત્પ્રત્યયા વૃત્તિઃ કુટુમ્બં ચ તદાશ્રયમ્ ॥

પુત્રિણી તુ સમુત્સૃજ્ય પુત્રં સ્ત્રી યાન્યમ્ આશ્રયેત્ ।
ઋક્થં તસ્યા હરેત્ સર્વં નિઃસ્વાયાઃ પુત્ર એવ તુ ॥

યા તુ સપ્રધનૈવ સ્ત્રી સાપત્યા ચાન્યમ્ આશ્રયેત્ ।
સો ઽસ્યા દદ્યાદ્ ઋણં ભર્તુર્ ઉત્સૃજેદ્ વા તથૈવ તામ્ ॥

અધનસ્ય હ્ય્ અપુત્રસ્ય મૃતસ્યોપૈતિ યઃ સ્ત્રિયમ્ ।
ઋણં વોઢુઃ સ ભજતે તદ્ એવાસ્ય ધનં સ્મૃતમ્ ॥

ધનસ્ત્રીહારિપુત્રાણામ્ ઋણભાગ્ યો ધનં હરેત્ ।
પુત્રો ઽસતોઃ સ્ત્રીધનિનોઃ સ્ત્રીહારી ધનિપુત્રયોઃ ॥

ઉત્તમા સ્વૈરિણી યા સ્યાદ્ ઉત્તમા ચ પુનર્ભુવામ્ ।
ઋણં તયોઃ પતિકૃતં દદ્યાદ્ યસ્ તામ્ ઉપાશ્નુતે ॥

સ્ત્રીકૃતાન્ય્ અપ્રમાણાનિ કાર્યાણ્ય્ આહુર્ અનાપદિ ।
વિશેષતો ગૃહક્ષેત્ર દાનાધમનવિક્રયાઃ ॥

એતાન્ય્ અપિ પ્રમાણાનિ ભર્તા યદ્ય્ અનુમન્યતે ।
પુત્રઃ પત્યુર્ અભાવે વા રાજા વા પતિપુત્રયોઃ ॥

ભર્ત્રા પ્રીતેન યદ્ દત્તં સ્ત્રિયૈ તસ્મિન્ મૃતે ઽપિ તત્ ।
સા યથાકામમ્ અશ્નીયાદ્ દદ્યાદ્ વા સ્થાવરાદ્ ઋતે ॥

તથા દાસકૃતં કાર્યમ્ અકૃતં પરિચક્ષતે ।
અન્યત્ર સ્વામિસંદેશાન્ ન દાસઃ પ્રભુર્ આત્મનઃ ॥

પુત્રેણ ચ કૃતં કાર્યં યત્ સ્યાત્ પિતુર્ અનિચ્છતઃ ।
તદ્ અપ્ય્ અકૃતમ્ એવાહુર્ દાસઃ પુત્રશ્ ચ તૌ સમૌ ॥

અપ્રાપ્તવ્યવહારશ્ ચેત્ સ્વતન્ત્રો ઽપિ હિ ન ર્ણભાક્ ।
સ્વાતન્ત્ર્યં તુ સ્મૃતં જ્યેષ્ઠે જ્યૈષ્ઠ્યં ગુણવયઃકૃતમ્ ॥

ત્રયઃ સ્વતન્ત્રા લોકે ઽસ્મિન્ રાજાચાર્યસ્ તથૈવ ચ ।
પ્રતિ પ્રતિ ચ વર્ણાનાં સર્વેષાં સ્વગૃહે ગૃહી ॥

અસ્વતન્ત્રાઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ સ્વતન્ત્રઃ પૃથિવીપતિઃ ।
અસ્વતન્ત્રઃ સ્મૃતઃ શિષ્ય આચાર્યે તુ સ્વતન્ત્રતા ॥

અસ્વતન્ત્રાઃ સ્ત્રિયઃ પુત્રા દાસાશ્ ચ સપરિગ્રહાઃ ।
સ્વતન્ત્રસ્ તત્ર તુ ગૃહી યસ્ય યત્ સ્યાત્ ક્રમાગતમ્ ॥

ગર્ભસ્થૈઃ સદૃશો જ્ઞેય આ વર્ષાદ્ અષ્ટમાચ્ છિષુઃ ।
બાલ આ ષોડશાજ્ જ્ઞેયઃ પોગણ્ડશ્ ચાપિ શબ્દ્યતે ॥

પરતો વ્યવહારજ્ઞઃ સ્વતન્ત્રઃ પિતરૌ વિના ।
જીવતોર્ અસ્વતન્ત્રઃ સ્યાજ્ જરયાપિ સમન્વિતઃ ॥

તયોર્ અપિ પિતા શ્રેયાન્ બીજપ્રાધાન્યદર્શનાત્ ।
અભાવે બીજિનો માતા તદભાવે તુ પૂર્વજઃ ॥

સ્વતન્ત્રાઃ સર્વ એવૈતે પરતન્ત્રેષુ સર્વદા ।
અનુશિષ્ટૌ વિસર્ગે ચ વિક્રયે ચેશ્વરા મતાઃ ॥

યદ્ બાલઃ કુરુતે કાર્યમ્ અસ્વતન્ત્રસ્ તથૈવ ચ ।
અકૃતં તદ્ ઇતિ પ્રાહુઃ શાસ્ત્રે શાસ્ત્રવિદો જનાઃ ॥

સ્વતન્ત્રો ઽપિ હિ યત્ કાર્યં કુર્યાદ્ અપ્રકૃતિં ગતઃ ।
તદ્ અપ્ય્ અકૃતમ્ એવાહુર્ અસ્વતન્ત્રઃ સ હેતુતઃ ॥

કામક્રોધાભિયુક્તાર્ત ભયવ્યસનપીડિતાઃ ।
રાગદ્વેષપરીતાશ્ ચ જ્ઞેયાસ્ ત્વ્ અપ્રકૃતિં ગતાઃ ॥

કુલે જ્યેષ્ઠસ્ તથા શ્રેષ્ઠઃ પ્રકૃતિસ્થશ્ ચ યો ભવેત્ ।
તત્કૃતં સ્યાત્ કૃતં કાર્યં નાસ્વતન્ત્રકૃતં કૃતમ્ ॥

ધનમૂલાઃ ક્રિયાઃ સર્વા યત્નસ્ તત્સાધને મતઃ ।
રક્ષણં વર્ધનં ભોગ ઇતિ તસ્ય વિધિઃ ક્રમાત્ ॥

તત્ પુનસ્ ત્રિવિધં જ્ઞેયં શુક્લં શબલમ્ એવ ચ ।
કૃષ્ણં ચ તસ્ય વિજ્ઞેયઃ પ્રભેદઃ સપ્તધા પૃથક્ ॥

શ્રુતશૌર્યતપઃકન્યા શિષ્યયાજ્યાન્વયાગતમ્ ।
ધનં સપ્તવિધં શુક્લમ્ ઉદયો ઽપ્ય્ અસ્ય તદ્વિધઃ ॥

કુસીદકૃષિવાણિજ્ય શુલ્કશિલ્પાનુવૃત્તિભિઃ ।
કૃતોપકારાદ્ આપ્તં ચ શબલં સમુદાહૃતમ્ ॥

પાર્શ્વિકદ્યૂતદૌત્યાર્તિ પ્રતિરૂપકસાહસૈઃ ।
વ્યાજેનોપાર્જિતં યચ્ ચ તત્ કૃષ્ણં સમુદાહૃતમ્ ॥

તેન ક્રયો વિક્રયશ્ ચ દાનં ગ્રહણમ્ એવ ચ ।
વિવિધાશ્ ચ પ્રવર્તન્તે ક્રિયાઃ સંભોગ એવ ચ ॥

યથાવિધેન દ્રવ્યેણ યત્ કિંચિત્ કુરુતે નરઃ ।
તથાવિધમ્ અવાપ્નોતિ સ ફલં પ્રેત્ય ચેહ ચ ॥

તત્ પુનર્ દ્વાદશવિધં પ્રતિવર્ણાશ્રયાત્ સ્મૃતમ્ ।
સાધારણં સ્યાત્ ત્રિવિધં શેષં નવવિધં સ્મૃતમ્ ॥

ક્રમાગતં પ્રીતિદાયઃ પ્રાપ્તં ચ સહ ભાર્યયા ।
અવિશેષેણ વર્ણાનાં સર્વેષાં ત્રિવિધં ધનમ્ ॥

વૈશેષિકં ધનં જ્ઞેયં બ્રાહ્મણસ્ય ત્રિલક્ષણમ્ ।
પ્રતિગ્રહેણ યલ્લબ્ધં યાજ્યતઃ શિષ્યતસ્ તથા ॥

ત્રિવિધં ક્ષત્રિયસ્યાપિ પ્રાહુર્ વૈશેષિકં ધનમ્ ।
યુદ્ધોપલબ્ધં કારશ્ ચ દણ્ડશ્ ચ વ્યવહારતઃ ॥

વૈશેષિકં ધનં જ્ઞેયં વૈશ્યસ્યાપિ ત્રિલક્ષણમ્ ।
કૃષિગોરક્ષવાણિજ્યૈઃ શૂદ્રસ્યૈભ્યસ્ ત્વ્ અનુગ્રહાત્ ॥

સર્વેષામ્ એવ વર્ણાનામ્ એષ ધર્મ્યો ધનાગમઃ ।
વિપર્યયાદ્ અધર્મ્યઃ સ્યાન્ ન ચેદ્ આપદ્ ગરીયસી ॥

આપત્સ્વ્ અનન્તરા વૃત્તિર્ બ્રાહ્મણસ્ય વિધીયતે ।
વૈશ્યવૃત્તિસ્ તતશ્ ચોક્તા ન જઘન્યા કથંચન ॥

ન કથંચન કુર્વીત બ્રાહ્મણઃ કર્મ વાર્ષલમ્ ।
વૃષલઃ કર્મ ન બ્રાહ્મં પતનીયે હિ તે તયોઃ ॥

ઉત્કૃષ્ટં ચાપકૃષ્ટં ચ તયોઃ કર્મ ન વિદ્યતે ।
મધ્યમે કર્મણી હિત્વા સર્વસાધારણે હિ તે ॥

આપદં બ્રાહ્મણસ્ તીર્ત્વા ક્ષત્રવૃત્ત્યા હૃતૈર્ ધનૈઃ ।
ઉત્સૃજેત્ ક્ષત્રવૃત્તિં તાં કૃત્વા પાવનમ્ આત્મનઃ ॥

તસ્યામ્ એવ તુ યો વૃત્તૌ બ્રાહ્મણો રમતે રસાત્ ।
કાણ્ડપૃષ્ઠશ્ ચ્યુતો માર્ગાત્ સો ઽપાઙ્ક્તેયઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

વૈશ્યવૃત્તાવ્ અવિક્રેયં બ્રાહ્મણસ્ય પયો દધિ ।
ઘૃતં મધુ મધૂચ્છિષ્ટં લાક્ષાક્ષારરસાસવાઃ ॥

માંસૌદનતિલક્ષૌમ સોમપુષ્પફલપલાઃ ।
મનુષ્યવિષશસ્ત્રામ્બુ લવણાપૂપવીરુધઃ ॥

નીલીકૌષેયચર્માસ્થિ કુતપૈકશફા મૃદઃ ।
ઉદશ્વિત્કેશપિણ્યાક શાકાદ્યૌષધયસ્ તથા ॥

બ્રાહ્મણસ્ય તુ વિક્રેયં શુષ્કં દારુ તૃણાનિ ચ ।
ગન્ધદ્રવ્યૈરકાવેત્ર તૂલમૂલતુશાદ્ ઋતે ॥

સ્વયં શીર્ણં ચ વિદલં ફલાનાં બદરેઙ્ગુદે ।
રજ્જુઃ કાર્પાસિકં સૂત્રં તચ્ ચેદ્ અવિકૃતં ભવેત્ ॥

અશક્તૌ ભેષજસ્યાર્થે યજ્ઞહેતોસ્ તથૈવ ચ ।
યદ્ય્ અવશ્યં તુ વિક્રેયાસ્ તિલા ધાન્યેન તત્સામાઃ ॥

અવિક્રેયાણિ વિક્રીણન્ બ્રાહ્મણઃ પ્રચ્યુતઃ પથઃ ।
માર્ગે પુનર્ અવસ્થાપ્ય રાજ્ઞા દણ્ડેન ભૂયસા ॥

પ્રમાણાનિ પ્રમાણસ્થૈઃ પરિપાલ્યાનિ યત્નતઃ ।
સીદન્તિ હિ પ્રમાણાનિ પ્રમાણૈર્ અવ્યવસ્થિતૈઃ ॥

લિખિતં સાક્ષિણો ભુક્તિઃ પ્રમાણં ત્રિવિધં સ્મૃતં ।
ધનસ્વીકરણે યેન ધની ધનમ્ ઉપાશ્નુતે ॥

લિખિતં બલવન્ નિત્યં જીવન્તસ્ ત્વ્ એવ સાક્ષિણઃ ।
કાલાતિહરણાદ્ ભુક્તિર્ ઇતિ શાસ્ત્રેષુ નિશ્ચયઃ ॥

ત્રિવિધસ્યાસ્ય દૃષ્ટસ્ય પ્રમાણસ્ય યથાક્રમમ્ ।
પૂર્વં પૂર્વં ગુરુ જ્ઞેયં ભુક્તિર્ એભ્યો ગરીયસી ॥

વિદ્યમાને ઽપિ લિખિતે જીવત્સ્વ્ અપિ હિ સાક્ષિષુ ।
વિશેષતઃ સ્થાવરાણાં યન્ ન ભુક્તં ન તત્ સ્થિરમ્ ॥

ભુજ્યમાનાન્ પરૈર્ અર્થાન્ યઃ સ્વાન્ મૌર્ખ્યાદ્ ઉપેક્ષતે ।
સમક્ષં જીવતો ઽપ્ય્ અસ્ય તાન્ ભુક્તિઃ કુરુતે વશે ॥

યત્કિંચિદ્ દશ વર્ષાણિ સંનિધૌ પ્રેક્ષતે ધની ।
ભુજ્યમાનં પરૈસ્ તૂષ્ણીં ન સ તલ્ લબ્ધુમ્ અર્હતિ ॥

ઉપેક્ષાં કુર્વતસ્ તસ્ય તૂષ્ણીં ભૂતસ્ય તિષ્ઠતઃ ।
કાલે ઽતિપન્ને પૂર્વોક્તે વ્યવહારો ન સિધ્યતિ ॥

અજડશ્ ચેદ્ અપોગણ્ડો વિષયે ચાસ્ય ભુજ્યતે ।
ભુક્તં તદ્ વ્યવહારેણ ભોક્તા તદ્ ધનમ્ અર્હતિ ॥

આધિઃ સીમા બાલધનં નિક્ષેપોપનિધી સ્ત્રિયઃ ।
રાજસ્વં શ્રોત્રિયસ્વં ચ નોપભોગેન જીર્યતે ॥

પ્રત્યક્ષપરિભોગાચ્ ચ સ્વામિનો દ્વિદશાઃ સમાઃ ।
આધ્યાદીન્ય્ અપિ જીર્યન્તે સ્ત્રીનરેન્દ્રધનાદ્ ઋતે ॥

સ્ત્રીધનં ચ નરેન્દ્રાણાં ન કદાચન જીર્યતે ।
અનાગમં ભુજ્યમાનં વત્સરાણાં શતૈર્ અપિ ॥

નિર્ભોગો યત્ર દૃશ્યેત ન દૃશ્યેતાગમઃ ક્વચિત્ ।
આગમઃ કારણં તત્ર ન ભોગસ્ તત્ર કારણમ્ ॥

અનાગમં ભુજ્યતે યન્ ન તદ્ ભોગો ઽતિવર્તતે ।
પ્રેતે તુ ભોક્તરિ ધનં યાતિ તદ્વંશ્યભોગ્યતામ્ ॥

આહર્તૈવાભિયુક્તઃ સન્ન્ અર્થાનામ્ ઉદ્ધરેત્ પદમ્ ।
ભુક્તિર્ એવ વિશુદ્ધિઃ સ્યાત્ પ્રાપ્તાનાં પિતૃતઃ ક્રમાત્ ॥

અન્વાહિતં હૃતં ન્યસ્તં બલાવષ્ટબ્ધં યાચિતમ્ ।
અપ્રત્યક્ષં ચ યદ્ ભુક્તં ષડ્ એતાન્ય્ આગમં વિના ॥

તથારૂઢવિવાદસ્ય પ્રેતસ્ય વ્યવહારિણઃ ।
પુત્રેણ સો ઽર્થઃ સંશોધ્યો ન તં ભોગો ઽતિવર્તતે ॥

યદ્ વિનાગમમ્ અપ્ય્ ઊર્ધ્વં ભુક્તં પૂર્વૈસ્ ત્રિભિર્ ભવેત્ ।
ન તચ્ છક્યમ્ અપાકર્તું ક્રમાત્ ત્રિપુરુષાગતમ્ ॥

સન્તો ઽપિ ન પ્રમાણં સ્યુર્ મૃતે ધનિનિ સાક્ષિણઃ ।
અન્યત્ર શ્રાવિતં યત્ સ્યાત્ સ્વયમ્ આસન્નમૃત્યુના ॥

ન હિ પ્રત્યર્થિનિ પ્રેતે પ્રમાણં સાક્ષિણાં વચઃ ।
સાક્ષિમત્ કરણં તત્ર પ્રમાણં સ્યાદ્ વિનિશ્ચયે ॥

શ્રાવિતસ્ ત્વ્ આતુરેણાપિ યસ્ ત્વ્ અર્થો ધર્મસંહિતઃ ।
મૃતે ઽપિ તત્ર સાક્ષી સ્યાત્ ષટ્સુ ચાન્વાહિતાદિષુ ॥

ક્રિય ર્ણાદિષુ સર્વેષુ બલવત્ય્ ઉત્તરોત્તરા ।
પ્રતિગ્રહાધિક્રીતેષુ પૂર્વા પૂર્વા ગરીયસી ॥

સ્થાનલાભનિમિત્તં હિ દાનગ્રહણમ્ ઇષ્યતે ।
તત્ કુસીદમ્ ઇતિ પ્રોક્તં તેન વૃત્તિઃ કુસીદિનામ્ ॥

કાયિકા કાલિકા ચૈવ કારિતા ચ તથા સ્મૃતા ।
ચક્રવૃદ્ધિશ્ ચ શાસ્ત્રેષુ તસ્ય વૃદ્ધિશ્ ચતુર્વિધા ॥

કાયાવિરોધિની શશ્વત્ પણપાદ્યા તુ કાયિકા ।
પ્રતિમાસં સ્રવતિ યા વૃદ્ધિઃ સા કાલિકા સ્મૃતા ॥

વૃદ્ધિઃ સા કારિતા નામ ય ર્ણિકેન સ્વયંકૃતા ।
વૃદ્ધેર્ અપિ પુનર્ વૃદ્ધિશ્ ચક્રવૃદ્ધિર્ ઉદાહૃતા ॥

ઋણાનાં સાર્વભૌમો ઽયં વિધિર્ વૃદ્ધિકરઃ સ્મૃતઃ ।
દેશાચારવિધિસ્ ત્વ્ અન્યો યત્ર ર્ણમ્ અવતિષ્ઠતિ ॥

દ્વિગુણં ત્રિગુણં ચૈવ તથાન્યસ્મિંશ્ ચતુર્ગુણમ્ ।
તથાષ્ટગુણમ્ અન્યસ્મિન્ દેશે દેશે ઽવતિષ્ઠતે ॥

હિરણ્યધાન્યવસ્ત્રાણાં વૃદ્ધિર્ દ્વિત્રિચતુર્ગુણા ।
ઘૃતસ્યાષ્ટગુણા વૃદ્ધિઃ સ્ત્રીપશૂનાં ચ સંતતિઃ ॥

સૂત્રકર્પાસકિણ્વાનાં ત્રપુષઃ સીસકસ્ય ચ ।
આયુધાનાં ચ સર્વેષાં ચર્મણસ્ તામ્રલોહયોઃ ॥

અન્યેષાં ચૈવ સર્વેષામ્ ઇષ્ટકાનાં તથૈવ ચ ।
અક્ષય્યા વૃદ્ધિર્ એતેષાં મનુર્ આહ પ્રજાપતિઃ ॥

તૈલાનાં ચૈવ સર્વેષાં મદ્યાનાં મધુસર્પિષામ્ ।
વૃદ્ધિર્ અષ્ટગુણા જ્ઞેયા ગુડસ્ય લવણસ્ય ચ ॥

ન વૃદ્ધિઃ પ્રીતિદત્તાનાં સ્યાદ્ અનાકારિતા ક્વચિત્ ।
અનાકારિતમ્ અપ્ય્ ઊર્ધ્વં વત્સરાર્ધાદ્ વિવર્ધતે ॥

એષ વૃદ્ધિવિધિઃ પ્રોક્તઃ પ્રતિવૃદ્ધસ્ય ધર્મતઃ ।
વૃદ્ધિસ્ તુ યોક્તા ધાન્યાનાં વાર્ધુષ્યં તદ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

આપદં નિસ્તરેદ્ વૈશ્યઃ કામં વાર્ધુષકર્મણા ।
આપત્સ્વ્ અપિ હિ કષ્ટાસુ બ્રાહ્મણસ્ય ન વાર્ધુષમ્ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય તુ યદ્ દેયં સાન્વયસ્ય ન ચાસ્તિ સઃ ।
સ્વકુલ્યસ્યાસ્ય નિવપેત્ તદભાવે ઽસ્ય બન્ધુષુ ॥

યદા તુ ન સ્વકુલ્યાઃ સ્યુર્ ન ચ સંબન્ધિબાન્ધવાઃ ।
તદા દદ્યાત્ સ્વજાતિભ્યસ્ તેષ્વ્ અસત્સ્વ્ અપ્સુ નિક્ષિપેત્ ॥

ગૃહીત્વોપગતં દદ્યાદ્ ઋણિકાયોદયં ધની ।
અદદદ્ યાચ્યમાનસ્ તુ શેષહાનિમ્ અવાપ્નુયાત્ ॥

લેખ્યં દદ્યાદ્ ઋણે શુદ્ધે તદભાવે પ્રતિશ્રવમ્ ।
ધનિકર્ણિકયોર્ એવં વિશુદ્ધિઃ સ્યાત્ પરસ્પરમ્ ॥

વિશ્રમ્ભહેતૂ દ્વાવ્ અત્ર પ્રતિભૂર્ આધિર્ એવ ચ ।
લિખિતં સાક્ષિણશ્ ચ દ્વે પ્રમાણે વ્યક્તિકારકે ॥

ઉપસ્થાનાય દાનાય પ્રત્યયાય તથૈવ ચ ।
ત્રિવિધઃ પ્રતિભૂર્ દૃષ્ટસ્ ત્રિષ્વ્ એવાર્થેષુ સૂરિભિઃ ॥

ઋણિષ્વ્ અપ્રતિકુર્વત્સુ પ્રત્યયે વા વિવાદિતે ।
પ્રતિભૂસ્ તદ્ ઋણં દદ્યાદ્ અનુપસ્થાપયંસ્ તથા ॥

બહવશ્ ચેત્ પ્રતિભુવો દદ્યુસ્ તે ઽર્થં યથાકૃતમ્ ।
અર્થે ઽવિશેષિતે હ્ય્ એષુ ધનિનશ્ છન્દતઃ ક્રિયા ॥

યં ચાર્થં પ્રતિભૂર્ દદ્યાદ્ ધનિકેનોપપીડિતઃ ।
ઋણિકસ્ તં પ્રતિભુવે દ્વિગુણં પ્રતિપાદયેત્ ॥

અધિક્રિયત ઇત્ય્ આધિઃ સ વિજ્ઞેયો દ્વિલક્ષણઃ ।
કૃતકાલોપનેયશ્ ચ યાવદ્દેયોદ્યતસ્ તથા ॥

સ પુનર્ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો ગોપ્યો ભોગ્યસ્ તથૈવ ચ ।
પ્રતિદાનં તથૈવાસ્ય લાભહાનિર્ વિપર્યયે ॥

પ્રમાદાદ્ ધનિનસ્ તદ્વદ્ આધૌ વિકૃતિમ્ આગતે ।
વિનષ્ટે મૂલનાશઃ સ્યાદ્ દૈવરાજકૃતાદ્ ઋતે ॥

રક્ષ્યમાણો ઽપિ યત્રાધિઃ કાલેનેયાદ્ અસારતામ્ ।
આધિર્ અન્યો ઽધિકર્તવ્યો દેયં વા ધનિને ધનમ્ ॥

અથ શક્તિવિહીનઃ સ્યાદ્ ઋણી કાલવિપર્યયાત્ ।
શક્યપ્રેક્ષમ્ ઋણં દાપ્યઃ કાલે કાલે યથોદયમ્ ॥

શક્તો વા યદિ દૌરાત્મ્યાન્ ન દદ્યાદ્ ધનિને ધનમ્ ।
રાજ્ઞા દાપયિતવ્યઃ સ્યાદ્ ગૃહીત્વાંશં તુ વિંશકમ્ ॥

નશ્યેદ્ ઋણપરીમાણં કાલેનેહ ર્ણિકસ્ય ચેત્ ।
જાતિસંજ્ઞાધિવાસાનામ્ આગમો લેખ્યતઃ સ્મૃતઃ ॥

લેખ્યં તુ દ્વિવિધં જ્ઞેયં સ્વહસ્તાન્યકૃતં તથા ।
અસાક્ષિમત્ સાક્ષિમચ્ ચ સિદ્ધિર્ દેશસ્થિતેસ્ તયોઃ ॥

દેશાચારાવિરુદ્ધં યદ્ વ્યક્તાધિકૃતલક્ષણમ્ ।
તત્ પ્રમાણં સ્મૃતં લેખ્યમ્ અવિલુપ્તક્રમાક્ષરમ્ ॥

મત્તાભિયુક્તસ્ત્રીબાલ બલાત્કારકૃતં ચ યત્ ।
તદ્ અપ્રમાણકરણં ભીતોપધિકૃતં તથા ॥

મૃતાઃ સ્યુઃ સાક્ષિણો યત્ર ધનિકર્ણિકલેખકાઃ ।
તદ્ અપ્ય્ અપાર્થં લિખિતમ્ ઋતે ત્વ્ આધેઃ સ્થિરાશ્રયાત્ ॥

આધિર્ યો દ્વિવિધઃ પ્રોક્તો જઙ્ગમઃ સ્થાવરસ્ તથા ।
સિદ્ધિર્ અત્રોભયસ્યાસ્ય ભોગો યદ્ય્ અસ્તિ નાન્યથા ॥

દર્શિતં પ્રતિકાલં યચ્ છ્રાવિતં શ્રાવિતં ચ યત્ ।
લેખ્યં સિધ્યતિ સર્વત્ર મૃતેષ્વ્ અપિ હિ સાક્ષિષુ ॥

અશ્રુતાર્થમ્ અદૃષ્ટાર્થં વ્યવહારાર્થમ્ એવ ચ ।
ન લેખ્યં સિદ્ધિમ્ આપ્નોતિ જીવત્સ્વ્ અપિ હિ સાક્ષિષુ ॥

લેખ્યે દેશાન્તરન્યસ્તે દગ્ધે દુર્લિખિતે હૃતે ।
સતસ્ તત્કાલકરણમ્ અસતો દૃષ્ટદર્શનમ્ ॥

યસ્મિન્ સ્યાત્ સંશયો લેખ્યે ભૂતાભૂતકૃતે ક્વચિત્ ।
તત્સ્વહસ્તક્રિયાચિહ્ન પ્રાપ્તિયુક્તિભિર્ ઉદ્ધરેત્ ॥

લેખ્યં યચ્ ચાન્યનામાઙ્કં હેત્વન્તરકૃતં ભવેત્ ।
વિપ્રત્યયે પરીક્ષ્યં તત્ સંબન્ધાગમહેતુભિઃ ॥

લિખિતં લિખિતેનૈવ સાક્ષિમત્ સાક્ષિભિર્ હરેત્ ।
સાક્ષિભ્યો લિખિતં શ્રેયો લિખિતેન તુ સાક્ષિણઃ ॥

છિન્નભિન્નહૃતોન્મૃષ્ટ નષ્ટદુર્લિખિતેષુ ચ ।
કર્તવ્યમ્ અન્યલ્ લેખ્યં સ્યાદ્ એષ લેખ્યવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

સંદિગ્ધેષુ તુ કાર્યેષુ દ્વયોર્ વિવદમાનયોઃ ।
દૃષ્ટશ્રુતાનુભૂતત્વાત્ સાક્ષિભ્યો વ્યક્તિદર્શનમ્ ॥

સમક્ષદર્શનાત્ સાક્ષી વિજ્ઞેયઃ શ્રોત્રચક્ષુષોઃ ।
શ્રોત્રસ્ય યત્ પરો બ્રૂતે ચક્ષુષઃ કાયકર્મ યત્ ॥

એકાદશવિધઃ સાક્ષી સ તુ દૃષ્ટો મનીષિભિઃ ।
કૃતઃ પઞ્ચવિધસ્ તેષાં ષડ્વિધો ઽકૃત ઉચ્યતે ॥

લિખિતઃ સ્મારિતશ્ ચૈવ યદૃચ્છાભિજ્ઞ એવ ચ ।
ગૂઢશ્ ચોત્તરસાક્ષી ચ સાક્ષી પઞ્ચવિધઃ સ્મૃતઃ ॥

અકૃતઃ ષડ્વિધશ્ ચાપિ સૂરિભિઃ પરિકીર્તિતઃ ।
ગ્રામશ્ ચ પ્રાડ્વિવાકશ્ ચ રાજા ચ વ્યવહારિણામ્ ॥

કાર્યેષ્વ્ અભ્યન્તરો યઃ સ્યાદ્ અર્થિના પ્રહિતશ્ ચ યઃ ।
કુલં કુલવિવાદેષુ ભવેયુસ્ તે ઽપિ સાક્ષિણઃ ॥

કુલીના ઋજવઃ શુદ્ધા જન્મતઃ કર્મતો ઽર્થતઃ ।
ત્ર્યવરાઃ સાક્ષિણો ઽનિન્દ્યાઃ શુચયઃ સ્યુઃ સુબુદ્ધયઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યાઃ શૂદ્રા યે ચાપ્ય્ અનિન્દિતાઃ ।
પ્રતિવર્ણં ભવેયુસ્ તે સર્વે સર્વેષુ વા પુનઃ ॥

શ્રેણીષુ શ્રેણિપુરુષાઃ સ્વેષુ વર્ગેષુ વર્ગિણઃ ।
બહિર્વાસિષુ બાહ્યાશ્ ચ સ્ત્રિયઃ સ્ત્રિષુ ચ સાક્ષિણઃ ॥

શ્રેણ્યાદિષુ તુ વર્ગેષુ કશ્ચિચ્ ચેદ્ દ્વેષ્યતામ્ ઇયાત્ ।
તેભ્ય એવ ન સાક્ષી સ્યાદ્ દ્વેષ્ટારઃ સર્વ એવ તે ॥

અસાક્ષ્ય્ અપિ હિ શાસ્ત્રેષુ દૃષ્ટઃ પઞ્ચવિધો બુધૈઃ ।
વચનાદ્ દોષતો ભેદાત્ સ્વયમુક્તેર્ મૃતાન્તરઃ ॥

શ્રોત્રિયાદ્યા વચનતઃ સ્તેનાદ્યા દોષદર્શનાત્ ।
ભેદાદ્ વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાદ્ વિવાદે યત્ર સાક્ષિણઃ ॥

સ્વયમુક્તેર્ અનિર્દિષ્ટઃ સ્વયમ્ એવૈત્ય યો વદેત્ ।
મૃતાન્તરો ઽર્થિનિ પ્રેતે મુમૂર્ષુશ્રાવિતાદ્ ઋતે ॥

શ્રોત્રિયાસ્ તાપસા વૃદ્ધા યે ચ પ્રવ્રજિતા નરાઃ ।
અસાક્ષિણસ્ તે વચનાન્ નાત્ર હેતુર્ ઉદાહૃતઃ ॥

સ્તેનાઃ સાહસિકાશ્ ચણ્ડાઃ કિતવા વધકાસ્ તથા ।
અસાક્ષિણસ્ તે દુષ્ટત્વાત્ તેષુ સત્યં ન વિદ્યતે ॥

રાજ્ઞા પરિગૃહીતેષુ સાક્ષિષ્વ્ એકાર્થનિશ્ચયે ।
વચનં યત્ર ભિદ્યતે તે સ્યુર્ ભેદાદ્ અસાક્ષિણઃ ॥

અનિર્દિષ્ટસ્ તુ સાક્ષિત્વે સ્વયમ્ એવૈત્ય યો વદેત્ ।
સૂચીત્ય્ ઉક્તઃ સ શાસ્ત્રેષુ ન સ સાક્ષિત્વમ્ અર્હતિ ॥

યો ઽર્થઃ શ્રાવયિતવ્યઃ સ્યાત્ તસ્મિન્ન્ અસતિ ચાર્થિનિ ।
ક્વ તદ્ વદતુ સાક્ષિત્વમ્ ઇત્ય્ અસાક્ષી મૃતાન્તરઃ ॥

દ્વયોર્ વિવદતોર્ અર્થે દ્વયોઃ સત્સુ ચ સાક્ષિષુ ।
પૂર્વપક્ષો ભવેદ્ યસ્ય ભવેયુસ્ તસ્ય સાક્ષિણઃ ॥

આધર્યં પૂર્વપક્ષસ્ય યસ્મિન્ન્ અર્થે વશાદ્ ભવેત્ ।
પ્રષ્ટવ્યાઃ સાક્ષિણસ્ તત્ર વિવાદે પ્રતિવાદિનઃ ॥

ન પરેણ સમુદ્દિષ્ટમ્ ઉપેયાત્ સાક્ષિણં રહઃ ।
ભેદયેત્ તં ન ચાન્યેન હીયેતૈવં સમાચરન્ ॥

સાક્ષ્ય્ ઉદ્દિષ્ટો યદિ પ્રેયાદ્ ગચ્છેદ્ વાપિ દિગન્તરમ્ ।
તચ્છ્રોતારઃ પ્રમાણં સ્યુઃ પ્રમાણં હ્ય્ ઉત્તરક્રિયા ॥

સુદીર્ઘેણાપિ કાલેન લિખિતં સિદ્ધિમ્ આપ્નુયાત્ ।
જાનતા ચાત્મના લેખ્યં અજાનાનસ્ તુ લેખયેત્ ॥

સિદ્ધિર્ ઉક્તાષ્ટમાદ્ વર્ષાત્ સ્મારિતસ્યેહ સાક્ષિણઃ ।
આ પઞ્ચમાત્ તથા સિદ્ધિર્ યદૃચ્છોપગતસ્ય તુ ॥

આ તૃતીયાત્ તથા વર્ષાત્ સિદ્ધિર્ ગૂઢસ્ય સાક્ષિણઃ ।
આ વૈ સંવત્સરાત્ સિદ્ધિં વદન્ત્ય્ ઉત્તરસાક્ષિણઃ ॥

અથવા કાલનિયમો ન દૃષ્ટઃ સાક્ષિણં પ્રતિ ।
સ્મૃત્યપેક્ષં હિ સાક્ષિત્વમ્ આહુઃ શાસ્ત્રવિદો જનાઃ ॥

યસ્ય નોપહતા પુંસઃ સ્મૃતિઃ શ્રોત્રં ચ નિત્યશઃ ।
સુદીર્ઘેણાપિ કાલેન સ સાક્ષી સાક્ષ્યમ્ અર્હતિ ॥

અસાક્ષિપ્રત્યયાસ્ ત્વ્ અન્યે ષડ્વિવાદાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
લક્ષણાન્ય્ એવ સાક્ષિત્વં એષામ્ આહુર્ મનીષિણઃ ॥

ઉલ્કાહસ્તો ઽગ્નિદો જ્ઞેયઃ શસ્ત્રપાણિસ્ તુ ઘાતકઃ ।
કેશાકેશિગૃહીતશ્ ચ યુગપત્ પારદારિકઃ ॥

કુદ્દાલપાણિર્ વિજ્ઞેયઃ સેતુભેત્તા સમીપગઃ ।
તથા કુઠારપાણિશ્ ચ વનછેત્તા પ્રકીર્તિતઃ ॥

અભ્યગ્રચિહ્નો વિજ્ઞેયો દણ્ડપારુષ્યકૃન્ નરઃ ।
અસાક્ષિપ્રત્યયા હ્ય્ એતે પારુષ્યે તુ પરીક્ષણમ્ ॥

કશ્ચિત્ કૃત્વાત્મનશ્ ચિહ્નં દ્વેષાત્ પરમ્ ઉપદ્રવેત્ ।
હેત્વર્થગતિસામર્થ્યૈસ્ તત્ર યુક્તં પરીક્ષણમ્ ॥

નાર્થસંબન્ધિનો નાપ્તા ન સહાયા ન વૈરિણઃ ।
ન દૃષ્ટદોષાઃ પ્રષ્ટવ્યાશ્ ન વ્યાધ્યાર્તા ન દૂષિતાઃ ॥

દાસનૈકૃતિકાશ્રદ્ધ વૃદ્ધસ્ત્રીબાલચાક્રિકાઃ ।
મત્તોન્મત્તપ્રમત્તાર્ત કિતવગ્રામયાજકાઃ ॥

મહાપથિકસામુદ્ર વણિક્પ્રવ્રજિતાતુરાઃ ।
લુબ્ધકશ્રોત્રિયાચાર હીનક્લીબકુશીલવાઃ ॥

નાસ્તિકવ્રાત્યદારાગ્નિ ત્યાગિનો ઽયાજ્યયાજકાઃ ।
એકસ્થાલીસહાયારિ ચરજ્ઞાતિસનાભયઃ ॥

પ્રાગ્દૃષ્ટદોષશૈલૂષ વિષજીવ્યહિતુણ્ડિકાઃ ।
ગરદાગ્નિદકીનાશ શૂદ્રાપુત્રોપપાતિકાઃ ॥

ક્લાન્તસાહસિકશ્રાન્ત નિર્ધનાન્ત્યાવસાયિનઃ ।
ભિન્નવૃત્તાસમાવૃત્ત જડતૈલિકમૂલિકાઃ ॥

ભૂતાવિષ્ટનૃપદ્વિષ્ટ વર્ષનક્ષત્રસૂચકાઃ ।
અઘશંસ્યાત્મવિક્રેતૃ હીનાઙ્ગભગવૃત્તયઃ ॥

કુનખી શ્યાવદન્ શ્વિત્રિ મિત્રધ્રુક્શઠશૌણ્ડિકાઃ ।
ઐન્દ્રજાલિકલુબ્ધોગ્ર શ્રેણીગણવિરોધિનઃ ॥

વધકૃચ્ચિત્રકૃન્મઙ્ખઃ પતિતઃ કૂટકારકઃ ।
કુહકઃ પ્રત્યવસિતસ્ તસ્કરો રાજપૂરુષઃ ॥

મનુષ્યવિષશસ્ત્રામ્બુ લવણાપૂપવીરુધામ્ ।
વિક્રેતા બ્રાહ્મણશ્ ચૈવ દ્વિજો વાર્ધુષિકશ્ ચ યઃ ॥

ચ્યુતઃ સ્વધર્માત્ કુલિકઃ સ્તાવકો હીનસેવકઃ ।
પિત્રા વિવદમાનશ્ ચ ભેદકૃચ્ ચેત્ય્ અસાક્ષિણઃ ॥

અસાક્ષિણો યે નિર્દિષ્ટા દાસનૈકૃતિકાદયઃ ।
કાર્યગૌરવમ્ આસાદ્ય ભવેયુસ્ તે ઽપિ સાક્ષિણઃ ॥

સાહસેષુ ચ સર્વેષુ સ્તેયસંગ્રહણેષુ ચ ।
પારુષ્યયોશ્ ચાપ્ય્ ઉભયોર્ ન પરીક્ષેત સાક્ષિણઃ ॥

તેષામ્ અપિ ન બાલઃ સ્યાન્ નૈકો ન સ્ત્રી ન કૂટકૃત્ ।
ન બાન્ધવો ન ચારાતિર્ બ્રૂયુસ્ તે સાક્ષ્યમ્ અન્યથા ॥

બાલો ઽજ્ઞાનાદ્ અસત્યાત્ સ્ત્રી પાપાભ્યાસાચ્ ચ કૂટકૃત્ ।
વિબ્રૂયાદ્ બાન્ધવઃ સ્નેહાદ્ વૈરનિર્યાતનાદ્ અરિઃ ॥

અથવાનુમતો યઃ સ્યાદ્ દ્વયોર્ વિવદમાનયોઃ ।
અસાક્ષ્ય્ એકો ઽપિ સાક્ષિત્વે પ્રષ્ટવ્યઃ સ્યાત્ સ સંસદિ ॥

યસ્ ત્વ્ આત્મદોષભિન્નત્વાદ્ અસ્વસ્થ ઇવ લક્ષ્યતે ।
સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરં ગચ્છેદ્ એકૈકં ચોપધાવતિ ॥

કાસતે ઽનિભૃતો ઽકસ્માદ્ અભીક્ષ્ણં નિશ્વસત્ય્ અપિ ।
ભૂમિં લિખતિ પાદાભ્યાં બાહુ વાસો ધુનોતિ ચ ॥

ભિદ્યતે મુખવર્ણો ઽસ્ય લલાટં સ્વિદ્યતે તથા ।
શોષમ્ આગચ્છતશ્ ચોષ્ઠાવ્ ઊર્ધ્વં તિર્યક્ ચ વીક્ષતે ॥

ત્વરમાણ ઇવાબદ્ધમ્ અપૃષ્ટો બહુ ભાષતે ।
કૂટસાક્ષી સ વિજ્ઞેયસ્ તં પાપં વિનયેન્ નૃપઃ ॥

શ્રાવયિત્વા ચ યો ઽન્યેભ્યઃ સાક્ષિત્વં તદ્ વિનિહ્નુતે ।
સ વિનેયો ભૃશતરં કૂટસાક્ષ્યધિકો હિ સઃ ॥

આહૂય સાક્ષિણઃ પૃચ્છેન્ નિયમ્ય શપથૈર્ ભૃશમ્ ।
સમસ્તાન્ વિદિતાચારાન્ વિજ્ઞાતાર્થાન્ પૃથક્ પૃથક્ ॥

સત્યેન શાપયેદ્ વિપ્રં ક્ષત્રિયં વાહનાયુધૈઃ ।
ગોબીજકાઞ્ચનૈર્ વૈશ્યં શૂદ્રં સર્વૈસ્ તુ પાતકૈઃ ॥

પુરાણૈર્ ધર્મવચનૈઃ સત્યમાહાત્મ્યકીર્તનૈઃ ।
અનૃતસ્યાપવાદૈશ્ ચ ભૃશમ્ ઉત્ત્રાસ્ય સાક્ષિણઃ ॥

નગ્નો મુણ્ડઃ કપાલેન ભિક્ષાર્થી ક્ષુત્પિપાસિતઃ ।
દીનઃ શત્રુગૃહં ગચ્છેદ્ યઃ સાક્ષ્યમ્ અનૃતં વદેત્ ॥

નગરે પ્રતિરુદ્ધઃ સન્ બહિર્દ્વારે બુભુક્ષિતઃ ।
અમિત્રાન્ ભૂયશઃ પશ્યેદ્ યઃ સાક્ષ્યમ્ અનૃતં વદેત્ ॥

યાં રાત્રિમ્ અધિવિન્ના સ્ત્રી યાં ચૈવાક્ષપરાજિતઃ ।
યાં ચ ભારાભિતપ્તાઙ્ગો દુર્વિવક્તા સ તાં વસેત્ ॥

સાક્ષી સાક્ષ્યસમુદ્દેશે ગોકર્ણશિથિલં ચરન્ ।
સહસ્રં વારુણાન્ પાશાન્ આત્મનિ પ્રતિમુઞ્ચતિ ॥

તસ્ય વર્ષશતે પૂર્ણે પાશમ્ એકં પ્રમુચ્યતે ।
એવં સ બન્ધનાત્ તસ્માન્ મુચ્યતે નિયુતાઃ સમાઃ ॥

યાવતો બાન્ધવાંસ્ યસ્મિન્ હન્તિ સાક્ષ્યે ઽનૃતં વદન્ ।
તાવતઃ સંખ્યયા તસ્મિન્ શૃણુ સૌમ્યાનુપૂર્વશઃ ॥

પઞ્ચ પશ્વનૃતે હન્તિ દશ હન્તિ ગવાનૃતે ।
શતમ્ અશ્વાનૃતે હન્તિ સહસ્રં પુરુષાનૃતે ॥

હન્તિ જાતાન્ અજાતાંશ્ ચ હિરણ્યાર્થે ઽનૃતં વદન્ ।
સર્વં ભૂમ્યનૃતે હન્તિ મા સ્મ ભૂમ્યનૃતં વદીઃ ॥

એકમ્ એવાદ્વિતીયં તત્ પ્રાહુઃ પાવનમ્ આત્મનઃ ।
સત્યં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌર્ ઇવ ॥

અશ્વમેધસહસ્રં ચ સત્યં ચ તુલયા ધૃતમ્ ।
અશ્વમેધસહસ્રાદ્ ધિ સત્યમ્ એવ વિશિષ્યતે ॥

વરં કૂપશતાદ્ વાપિ વરં વાપીશતાત્ ક્રતુઃ ।
વરં ક્રતુશતાત્ પુત્રઃ સત્યં પુત્રશતાદ્ વરમ્ ॥

ભૂર્ ધારયતિ સત્યેન સત્યેનોદેતિ ભાસ્કરઃ ।
સત્યેન વાયુઃ પવતે સત્યેનાપઃ સ્રવન્તિ ચ ॥

સત્યમ્ એવ પરં દાનં સત્યમ્ એવ પરં તપઃ ।
સત્યમ્ એવ પરો ધર્મો લોકાનામ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

સત્યં દેવાઃ સમાસેન મનુષ્યાસ્ ત્વ્ અનૃતં સ્મૃતમ્ ।
ઇહૈવ તસ્ય દેવત્વં યસ્ય સત્યે સ્થિતા મતિઃ ॥

સત્યં બ્રૂહ્ય્ અનૃતં ત્યક્ત્વા સત્યેન સ્વર્ગમ્ એષ્યસિ ।
ઉક્ત્વાનૃતં મહાઘોરં નરકં પ્રતિપત્સ્યતે ॥

નિરયેષુ ચ તે શશ્વજ્ જિહ્વામ્ ઉત્કૃત્ય દારુણાઃ ।
અસિભિઃ શાતયિષ્યન્તિ બલિનો યમકિંકરાઃ ॥

શૂલૈર્ ભેત્સ્યન્તિ ચાક્રુદ્ધાઃ ક્રોશન્તમ્ અપરાયણમ્ ।
અવાક્શિરસમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય ક્ષેપ્સ્યન્ત્ય્ અગ્નિહ્રદેષુ ચ ॥

અનુભૂય ચ દુઃખાસ્ તાશ્ ચિરં નરકવેદનાઃ ।
ઇહ યાસ્યસ્ય્ અભવ્યાસુ ગૃધ્રકાકાદિયોનિષુ ॥

જ્ઞાત્વૈતાન્ અનૃતે દોષાઞ્ જ્ઞાત્વા સત્યે ચ સદ્ગુણાન્ ।
સત્યં વદોદ્ધરાત્માનં માત્માનં પાતયિષ્યસિ ॥

ન બાન્ધવા ન સુહૃદો ન ધનાનિ મહાન્ત્ય્ અપિ ।
અલં તારયિતું શક્તાસ્ તમસ્ય્ ઉગ્રે નિમજ્જતઃ ॥

પિતરસ્ ત્વ્ અવલમ્બન્તે ત્વયિ સાક્ષિત્વમ્ આગતે ।
તારયિષ્યતિ કિંવાસ્માન્ આત્માનં પાતયિષ્યતિ ॥

સત્યમ્ આત્મા મનુષ્યસ્ય સત્યે સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ।
સર્વથૈવાત્મનાત્માનં શ્રેયસા યોજયિષ્યસિ ॥

યાં ચ રાત્રિમ્ અજનિષ્ઠા યાં રાત્રિં ચ મરિષ્યસિ ।
વૃથા તદન્તરં તે સ્યાત્ કુર્યાશ્ ચેત્ સત્યમ્ અન્યથા ॥

નાસ્તિ સત્યાત્ પરો ધર્મો નાનૃતાત્ પાતકં પરમ્ ।
સાક્ષિધર્મે વિશેષેણ સત્યમ્ એવ વદેત્ તતઃ ॥

યઃ પરાર્થે પ્રહરતિ સ્વાં વાચં પુરુષાધમઃ ।
આત્માર્થે કિં ન કુર્યાત્ સ પાપો નરકનિર્ભયઃ ॥

અર્થા વૈ વાચિ નિયતા વાઙ્મૂલા વાગ્વિનિઃસૃતાઃ ।
યો હ્ય્ એતાં સ્તેનયેદ્ વાચં સ સર્વસ્તેયકૃન્ નરઃ ॥

સાક્ષિવિપ્રતિપત્તૌ તુ પ્રમાણં બહવો યતઃ ।
તત્સામ્યે શુચયો ગ્રાહ્યાસ્ તત્સામ્યે સ્મૃતિમત્તરાઃ ॥

સ્મૃતિમત્સાક્ષિસામ્યં તુ વિવાદે યત્ર દૃશ્યતે ।
સૂક્ષ્મત્વાત્ સાક્ષિધર્મસ્ય સાક્ષ્યં વ્યાવર્તતે પુનઃ ॥

નિર્દિષ્ટેષ્વ્ અર્થજાતેષુ સાક્ષી ચેત્ સાક્ષ્યમ્ આગતઃ ।
ન બ્રૂયાદ્ અક્ષરસમં ન તન્ નિગદિતં ભવેત્ ॥

દેશકાલવયોદ્રવ્ય પ્રમાણાકૃતિજાતિષુ ।
યત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ સ્યાત્ સાક્ષ્યં તદ્ અસદ્ ઉચ્યતે ॥

ઊનમ્ અભ્યધિકં ચાર્થં પ્રબ્રૂયુર્ યત્ર સાક્ષિણઃ ।
તદ્ અપ્ય્ અનુક્તં વિજ્ઞેયમ્ એષ સાક્ષ્યવિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

પ્રમાદાદ્ ધનિનો યત્ર ન સ્યાલ્ લેખ્યં ન સાક્ષિણઃ ।
અર્થં ચાપહ્નુયાદ્ વાદી તત્રોક્તસ્ ત્રિવિધો વિધિઃ ॥

ચોદના પ્રતિકાલં ચ યુક્તિલેશસ્ તથૈવ ચ ।
તૃતીયઃ શપથશ્ ચોક્તસ્ તૈર્ એવં સાધયેત્ ક્રમાત્ ॥

અભીક્ષ્ણં ચોદ્યમાનો યઃ પ્રતિહન્યાન્ ન તદ્વચઃ ।
ત્રિચતુઃપઞ્ચકૃત્વો વા પરતો ઽર્થં તમ્ આવહેત્ ॥

ચોદનાપ્રતિઘાતે તુ યુક્તિલેશૈસ્ તમ્ અન્વિયાત્ ।
દેશકાલાર્થસંબન્ધ પરિમાણક્રિયાદિભિઃ ॥

યુક્તિષ્વ્ અપ્ય્ અસમર્થાસુ શપથૈર્ એનમ્ અર્દયેત્ ।
અર્થકાલબલાપેક્ષમ્ અગ્ન્યમ્બુસુકૃતાદિભિઃ ॥

દીપ્તાગ્નિર્ યં ન દહતિ યમ્ અન્તર્ધારયન્ત્ય્ આપઃ ।
સ તરત્ય્ અભિશાપં તં કિલ્બિષી સ્યાદ્ વિપર્યયે ॥

સ્ત્રીણાં શીલાભિયોગેષુ સ્તેયસાહસયોર્ અપિ ।
એષ એવ વિધિર્ દૃષ્ટઃ સર્વાર્થાપહ્નવેષુ ચ ॥

શપથા હ્ય્ અપિ દેવાનામ્ ઋષીણામ્ અપિ ચ સ્મૃતાઃ ।
વસિષ્ઠઃ શપથં શેપે યાતુધાને તુ શઙ્કિતઃ ॥

સપ્તર્ષયસ્ તથેન્દ્રાય પુષ્કરાર્થે સમાગતાઃ ।
શેપુઃ શપથમ્ અવ્યગ્રાઃ પરસ્પરવિશુદ્ધયે ॥

અયુક્તં સાહસં કૃત્વા પ્રત્યાપત્તિં ભજેત યઃ ।
બ્રૂયાત્ સ્વયં વા સદસિ તસ્યાર્ધવિનયઃ સ્મૃતઃ ॥

ગૂહમાનસ્ તુ દૌરાત્મ્યાદ્ યદિ પાપં સ જીયતે ।
સભ્યાશ્ ચાત્ર ન તુષ્યન્તિ તીવ્રો દણ્ડશ્ ચ પાત્યતે ॥