Narada Smriti · Chapter v1

ṛṇaṃ deyam adeyaṃ ca yena yatra yathā ca yat /
dānagrahaṇadharmāc ca ṛṇādānam iti smṛtam //

pitary uparate putrā ṛṇaṃ dadyur yathāṃśataḥ /
vibhaktā hy avibhaktā vā yas tām udvahate dhuram //

pitṛvyeṇāvibhaktena bhrātrā vā yad ṛṇaṃ kṛtam /
mātrā vā yat kuṭumbārthe dadyus tad rikthino 'khilam //

kramād avyāhataṃ prāptaṃ putrair yan narṇam uddhṛtam /
dadyuḥ paitāmahaṃ pautrās tac caturthān nivartate //

icchanti pitaraḥ putrān svārthahetor yatas tataḥ /
uttamarṇādhamarṇebhyo mām ayaṃ mocayiṣyati //

ataḥ putreṇa jātena svārtham utsṛjya yatnataḥ /
pitā mokṣitavya ṛṇād yathā na narakaṃ patet //

tapasvī cāgnihotrī ca ṛṇavān mriyate yadi /
tapaś caivāgnihotraṃ ca sarvaṃ tad dhanināṃ dhanam //

na putrarṇaṃ pitā dadyād dadyāt putras tu paitṛkam /
kāmakrodhasurādyūta prātibhāvyakṛtaṃ vinā //

pitur eva niyogād yat kuṭumbabharaṇāya ca /
kṛtaṃ vā yad ṛṇaṃ kṛcchre dadyāt putrasya tat pitā //

śiṣyāntevāsidāsastrī vaiyāvṛttyakaraiś ca yat /
kuṭumbahetor utkṣiptaṃ voḍhavyaṃ tat kuṭumbinā //

nārvāg viṃśatimād varṣāt pitari proṣite sutaḥ /
ṛṇaṃ dadyāt pitṛvye vā jyeṣṭhe bhrātary athāpi vā //

dāpyaḥ pararṇam eko 'pi jīvatsv adhikṛtaiḥ kṛtam /
preteṣu tu na tatputraḥ pararṇaṃ dātum arhati //

na strī patikṛtaṃ dadyād ṛṇaṃ putrakṛtaṃ tathā /
abhyupetād ṛte yadvā saha patyā kṛtaṃ bhavet //

dadyād aputrā vidhavā niyuktā yā mumūrṣuṇā /
yo vā tadriktham ādadyād yato riktham ṛṇaṃ tataḥ //

na ca bhāryākṛtam ṛṇaṃ kathaṃcit patyur ābhavet /
āpatkṛtād ṛte puṃsāṃ kuṭumbārtho hi vistaraḥ //

anyatra rajakavyādha gopaśauṇḍikayoṣitām /
teṣāṃ tatpratyayā vṛttiḥ kuṭumbaṃ ca tadāśrayam //

putriṇī tu samutsṛjya putraṃ strī yānyam āśrayet /
ṛkthaṃ tasyā haret sarvaṃ niḥsvāyāḥ putra eva tu //

yā tu sapradhanaiva strī sāpatyā cānyam āśrayet /
so 'syā dadyād ṛṇaṃ bhartur utsṛjed vā tathaiva tām //

adhanasya hy aputrasya mṛtasyopaiti yaḥ striyam /
ṛṇaṃ voḍhuḥ sa bhajate tad evāsya dhanaṃ smṛtam //

dhanastrīhāriputrāṇām ṛṇabhāg yo dhanaṃ haret /
putro 'satoḥ strīdhaninoḥ strīhārī dhaniputrayoḥ //

uttamā svairiṇī yā syād uttamā ca punarbhuvām /
ṛṇaṃ tayoḥ patikṛtaṃ dadyād yas tām upāśnute //

strīkṛtāny apramāṇāni kāryāṇy āhur anāpadi /
viśeṣato gṛhakṣetra dānādhamanavikrayāḥ //

etāny api pramāṇāni bhartā yady anumanyate /
putraḥ patyur abhāve vā rājā vā patiputrayoḥ //

bhartrā prītena yad dattaṃ striyai tasmin mṛte 'pi tat /
sā yathākāmam aśnīyād dadyād vā sthāvarād ṛte //

tathā dāsakṛtaṃ kāryam akṛtaṃ paricakṣate /
anyatra svāmisaṃdeśān na dāsaḥ prabhur ātmanaḥ //

putreṇa ca kṛtaṃ kāryaṃ yat syāt pitur anicchataḥ /
tad apy akṛtam evāhur dāsaḥ putraś ca tau samau //

aprāptavyavahāraś cet svatantro 'pi hi na rṇabhāk /
svātantryaṃ tu smṛtaṃ jyeṣṭhe jyaiṣṭhyaṃ guṇavayaḥkṛtam //

trayaḥ svatantrā loke 'smin rājācāryas tathaiva ca /
prati prati ca varṇānāṃ sarveṣāṃ svagṛhe gṛhī //

asvatantrāḥ prajāḥ sarvāḥ svatantraḥ pṛthivīpatiḥ /
asvatantraḥ smṛtaḥ śiṣya ācārye tu svatantratā //

asvatantrāḥ striyaḥ putrā dāsāś ca saparigrahāḥ /
svatantras tatra tu gṛhī yasya yat syāt kramāgatam //

garbhasthaiḥ sadṛśo jñeya ā varṣād aṣṭamāc chiṣuḥ /
bāla ā ṣoḍaśāj jñeyaḥ pogaṇḍaś cāpi śabdyate //

parato vyavahārajñaḥ svatantraḥ pitarau vinā /
jīvator asvatantraḥ syāj jarayāpi samanvitaḥ //

tayor api pitā śreyān bījaprādhānyadarśanāt /
abhāve bījino mātā tadabhāve tu pūrvajaḥ //

svatantrāḥ sarva evaite paratantreṣu sarvadā /
anuśiṣṭau visarge ca vikraye ceśvarā matāḥ //

yad bālaḥ kurute kāryam asvatantras tathaiva ca /
akṛtaṃ tad iti prāhuḥ śāstre śāstravido janāḥ //

svatantro 'pi hi yat kāryaṃ kuryād aprakṛtiṃ gataḥ /
tad apy akṛtam evāhur asvatantraḥ sa hetutaḥ //

kāmakrodhābhiyuktārta bhayavyasanapīḍitāḥ /
rāgadveṣaparītāś ca jñeyās tv aprakṛtiṃ gatāḥ //

kule jyeṣṭhas tathā śreṣṭhaḥ prakṛtisthaś ca yo bhavet /
tatkṛtaṃ syāt kṛtaṃ kāryaṃ nāsvatantrakṛtaṃ kṛtam //

dhanamūlāḥ kriyāḥ sarvā yatnas tatsādhane mataḥ /
rakṣaṇaṃ vardhanaṃ bhoga iti tasya vidhiḥ kramāt //

tat punas trividhaṃ jñeyaṃ śuklaṃ śabalam eva ca /
kṛṣṇaṃ ca tasya vijñeyaḥ prabhedaḥ saptadhā pṛthak //

śrutaśauryatapaḥkanyā śiṣyayājyānvayāgatam /
dhanaṃ saptavidhaṃ śuklam udayo 'py asya tadvidhaḥ //

kusīdakṛṣivāṇijya śulkaśilpānuvṛttibhiḥ /
kṛtopakārād āptaṃ ca śabalaṃ samudāhṛtam //

pārśvikadyūtadautyārti pratirūpakasāhasaiḥ /
vyājenopārjitaṃ yac ca tat kṛṣṇaṃ samudāhṛtam //

tena krayo vikrayaś ca dānaṃ grahaṇam eva ca /
vividhāś ca pravartante kriyāḥ saṃbhoga eva ca //

yathāvidhena dravyeṇa yat kiṃcit kurute naraḥ /
tathāvidham avāpnoti sa phalaṃ pretya ceha ca //

tat punar dvādaśavidhaṃ prativarṇāśrayāt smṛtam /
sādhāraṇaṃ syāt trividhaṃ śeṣaṃ navavidhaṃ smṛtam //

kramāgataṃ prītidāyaḥ prāptaṃ ca saha bhāryayā /
aviśeṣeṇa varṇānāṃ sarveṣāṃ trividhaṃ dhanam //

vaiśeṣikaṃ dhanaṃ jñeyaṃ brāhmaṇasya trilakṣaṇam /
pratigraheṇa yallabdhaṃ yājyataḥ śiṣyatas tathā //

trividhaṃ kṣatriyasyāpi prāhur vaiśeṣikaṃ dhanam /
yuddhopalabdhaṃ kāraś ca daṇḍaś ca vyavahārataḥ //

vaiśeṣikaṃ dhanaṃ jñeyaṃ vaiśyasyāpi trilakṣaṇam /
kṛṣigorakṣavāṇijyaiḥ śūdrasyaibhyas tv anugrahāt //

sarveṣām eva varṇānām eṣa dharmyo dhanāgamaḥ /
viparyayād adharmyaḥ syān na ced āpad garīyasī //

āpatsv anantarā vṛttir brāhmaṇasya vidhīyate /
vaiśyavṛttis tataś coktā na jaghanyā kathaṃcana //

na kathaṃcana kurvīta brāhmaṇaḥ karma vārṣalam /
vṛṣalaḥ karma na brāhmaṃ patanīye hi te tayoḥ //

utkṛṣṭaṃ cāpakṛṣṭaṃ ca tayoḥ karma na vidyate /
madhyame karmaṇī hitvā sarvasādhāraṇe hi te //

āpadaṃ brāhmaṇas tīrtvā kṣatravṛttyā hṛtair dhanaiḥ /
utsṛjet kṣatravṛttiṃ tāṃ kṛtvā pāvanam ātmanaḥ //

tasyām eva tu yo vṛttau brāhmaṇo ramate rasāt /
kāṇḍapṛṣṭhaś cyuto mārgāt so 'pāṅkteyaḥ prakīrtitaḥ //

vaiśyavṛttāv avikreyaṃ brāhmaṇasya payo dadhi /
ghṛtaṃ madhu madhūcchiṣṭaṃ lākṣākṣārarasāsavāḥ //

māṃsaudanatilakṣauma somapuṣpaphalapalāḥ /
manuṣyaviṣaśastrāmbu lavaṇāpūpavīrudhaḥ //

nīlīkauṣeyacarmāsthi kutapaikaśaphā mṛdaḥ /
udaśvitkeśapiṇyāka śākādyauṣadhayas tathā //

brāhmaṇasya tu vikreyaṃ śuṣkaṃ dāru tṛṇāni ca /
gandhadravyairakāvetra tūlamūlatuśād ṛte //

svayaṃ śīrṇaṃ ca vidalaṃ phalānāṃ badareṅgude /
rajjuḥ kārpāsikaṃ sūtraṃ tac ced avikṛtaṃ bhavet //

aśaktau bheṣajasyārthe yajñahetos tathaiva ca /
yady avaśyaṃ tu vikreyās tilā dhānyena tatsāmāḥ //

avikreyāṇi vikrīṇan brāhmaṇaḥ pracyutaḥ pathaḥ /
mārge punar avasthāpya rājñā daṇḍena bhūyasā //

pramāṇāni pramāṇasthaiḥ paripālyāni yatnataḥ /
sīdanti hi pramāṇāni pramāṇair avyavasthitaiḥ //

likhitaṃ sākṣiṇo bhuktiḥ pramāṇaṃ trividhaṃ smṛtaṃ /
dhanasvīkaraṇe yena dhanī dhanam upāśnute //

likhitaṃ balavan nityaṃ jīvantas tv eva sākṣiṇaḥ /
kālātiharaṇād bhuktir iti śāstreṣu niścayaḥ //

trividhasyāsya dṛṣṭasya pramāṇasya yathākramam /
pūrvaṃ pūrvaṃ guru jñeyaṃ bhuktir ebhyo garīyasī //

vidyamāne 'pi likhite jīvatsv api hi sākṣiṣu /
viśeṣataḥ sthāvarāṇāṃ yan na bhuktaṃ na tat sthiram //

bhujyamānān parair arthān yaḥ svān maurkhyād upekṣate /
samakṣaṃ jīvato 'py asya tān bhuktiḥ kurute vaśe //

yatkiṃcid daśa varṣāṇi saṃnidhau prekṣate dhanī /
bhujyamānaṃ parais tūṣṇīṃ na sa tal labdhum arhati //

upekṣāṃ kurvatas tasya tūṣṇīṃ bhūtasya tiṣṭhataḥ /
kāle 'tipanne pūrvokte vyavahāro na sidhyati //

ajaḍaś ced apogaṇḍo viṣaye cāsya bhujyate /
bhuktaṃ tad vyavahāreṇa bhoktā tad dhanam arhati //

ādhiḥ sīmā bāladhanaṃ nikṣepopanidhī striyaḥ /
rājasvaṃ śrotriyasvaṃ ca nopabhogena jīryate //

pratyakṣaparibhogāc ca svāmino dvidaśāḥ samāḥ /
ādhyādīny api jīryante strīnarendradhanād ṛte //

strīdhanaṃ ca narendrāṇāṃ na kadācana jīryate /
anāgamaṃ bhujyamānaṃ vatsarāṇāṃ śatair api //

nirbhogo yatra dṛśyeta na dṛśyetāgamaḥ kvacit /
āgamaḥ kāraṇaṃ tatra na bhogas tatra kāraṇam //

anāgamaṃ bhujyate yan na tad bhogo 'tivartate /
prete tu bhoktari dhanaṃ yāti tadvaṃśyabhogyatām //

āhartaivābhiyuktaḥ sann arthānām uddharet padam /
bhuktir eva viśuddhiḥ syāt prāptānāṃ pitṛtaḥ kramāt //

anvāhitaṃ hṛtaṃ nyastaṃ balāvaṣṭabdhaṃ yācitam /
apratyakṣaṃ ca yad bhuktaṃ ṣaḍ etāny āgamaṃ vinā //

tathārūḍhavivādasya pretasya vyavahāriṇaḥ /
putreṇa so 'rthaḥ saṃśodhyo na taṃ bhogo 'tivartate //

yad vināgamam apy ūrdhvaṃ bhuktaṃ pūrvais tribhir bhavet /
na tac chakyam apākartuṃ kramāt tripuruṣāgatam //

santo 'pi na pramāṇaṃ syur mṛte dhanini sākṣiṇaḥ /
anyatra śrāvitaṃ yat syāt svayam āsannamṛtyunā //

na hi pratyarthini prete pramāṇaṃ sākṣiṇāṃ vacaḥ /
sākṣimat karaṇaṃ tatra pramāṇaṃ syād viniścaye //

śrāvitas tv ātureṇāpi yas tv artho dharmasaṃhitaḥ /
mṛte 'pi tatra sākṣī syāt ṣaṭsu cānvāhitādiṣu //

kriya rṇādiṣu sarveṣu balavaty uttarottarā /
pratigrahādhikrīteṣu pūrvā pūrvā garīyasī //

sthānalābhanimittaṃ hi dānagrahaṇam iṣyate /
tat kusīdam iti proktaṃ tena vṛttiḥ kusīdinām //

kāyikā kālikā caiva kāritā ca tathā smṛtā /
cakravṛddhiś ca śāstreṣu tasya vṛddhiś caturvidhā //

kāyāvirodhinī śaśvat paṇapādyā tu kāyikā /
pratimāsaṃ sravati yā vṛddhiḥ sā kālikā smṛtā //

vṛddhiḥ sā kāritā nāma ya rṇikena svayaṃkṛtā /
vṛddher api punar vṛddhiś cakravṛddhir udāhṛtā //

ṛṇānāṃ sārvabhaumo 'yaṃ vidhir vṛddhikaraḥ smṛtaḥ /
deśācāravidhis tv anyo yatra rṇam avatiṣṭhati //

dviguṇaṃ triguṇaṃ caiva tathānyasmiṃś caturguṇam /
tathāṣṭaguṇam anyasmin deśe deśe 'vatiṣṭhate //

hiraṇyadhānyavastrāṇāṃ vṛddhir dvitricaturguṇā /
ghṛtasyāṣṭaguṇā vṛddhiḥ strīpaśūnāṃ ca saṃtatiḥ //

sūtrakarpāsakiṇvānāṃ trapuṣaḥ sīsakasya ca /
āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ carmaṇas tāmralohayoḥ //

anyeṣāṃ caiva sarveṣām iṣṭakānāṃ tathaiva ca /
akṣayyā vṛddhir eteṣāṃ manur āha prajāpatiḥ //

tailānāṃ caiva sarveṣāṃ madyānāṃ madhusarpiṣām /
vṛddhir aṣṭaguṇā jñeyā guḍasya lavaṇasya ca //

na vṛddhiḥ prītidattānāṃ syād anākāritā kvacit /
anākāritam apy ūrdhvaṃ vatsarārdhād vivardhate //

eṣa vṛddhividhiḥ proktaḥ prativṛddhasya dharmataḥ /
vṛddhis tu yoktā dhānyānāṃ vārdhuṣyaṃ tad udāhṛtam //

āpadaṃ nistared vaiśyaḥ kāmaṃ vārdhuṣakarmaṇā /
āpatsv api hi kaṣṭāsu brāhmaṇasya na vārdhuṣam //

brāhmaṇasya tu yad deyaṃ sānvayasya na cāsti saḥ /
svakulyasyāsya nivapet tadabhāve 'sya bandhuṣu //

yadā tu na svakulyāḥ syur na ca saṃbandhibāndhavāḥ /
tadā dadyāt svajātibhyas teṣv asatsv apsu nikṣipet //

gṛhītvopagataṃ dadyād ṛṇikāyodayaṃ dhanī /
adadad yācyamānas tu śeṣahānim avāpnuyāt //

lekhyaṃ dadyād ṛṇe śuddhe tadabhāve pratiśravam /
dhanikarṇikayor evaṃ viśuddhiḥ syāt parasparam //

viśrambhahetū dvāv atra pratibhūr ādhir eva ca /
likhitaṃ sākṣiṇaś ca dve pramāṇe vyaktikārake //

upasthānāya dānāya pratyayāya tathaiva ca /
trividhaḥ pratibhūr dṛṣṭas triṣv evārtheṣu sūribhiḥ //

ṛṇiṣv apratikurvatsu pratyaye vā vivādite /
pratibhūs tad ṛṇaṃ dadyād anupasthāpayaṃs tathā //

bahavaś cet pratibhuvo dadyus te 'rthaṃ yathākṛtam /
arthe 'viśeṣite hy eṣu dhaninaś chandataḥ kriyā //

yaṃ cārthaṃ pratibhūr dadyād dhanikenopapīḍitaḥ /
ṛṇikas taṃ pratibhuve dviguṇaṃ pratipādayet //

adhikriyata ity ādhiḥ sa vijñeyo dvilakṣaṇaḥ /
kṛtakālopaneyaś ca yāvaddeyodyatas tathā //

sa punar dvividhaḥ prokto gopyo bhogyas tathaiva ca /
pratidānaṃ tathaivāsya lābhahānir viparyaye //

pramādād dhaninas tadvad ādhau vikṛtim āgate /
vinaṣṭe mūlanāśaḥ syād daivarājakṛtād ṛte //

rakṣyamāṇo 'pi yatrādhiḥ kāleneyād asāratām /
ādhir anyo 'dhikartavyo deyaṃ vā dhanine dhanam //

atha śaktivihīnaḥ syād ṛṇī kālaviparyayāt /
śakyaprekṣam ṛṇaṃ dāpyaḥ kāle kāle yathodayam //

śakto vā yadi daurātmyān na dadyād dhanine dhanam /
rājñā dāpayitavyaḥ syād gṛhītvāṃśaṃ tu viṃśakam //

naśyed ṛṇaparīmāṇaṃ kāleneha rṇikasya cet /
jātisaṃjñādhivāsānām āgamo lekhyataḥ smṛtaḥ //

lekhyaṃ tu dvividhaṃ jñeyaṃ svahastānyakṛtaṃ tathā /
asākṣimat sākṣimac ca siddhir deśasthites tayoḥ //

deśācārāviruddhaṃ yad vyaktādhikṛtalakṣaṇam /
tat pramāṇaṃ smṛtaṃ lekhyam aviluptakramākṣaram //

mattābhiyuktastrībāla balātkārakṛtaṃ ca yat /
tad apramāṇakaraṇaṃ bhītopadhikṛtaṃ tathā //

mṛtāḥ syuḥ sākṣiṇo yatra dhanikarṇikalekhakāḥ /
tad apy apārthaṃ likhitam ṛte tv ādheḥ sthirāśrayāt //

ādhir yo dvividhaḥ prokto jaṅgamaḥ sthāvaras tathā /
siddhir atrobhayasyāsya bhogo yady asti nānyathā //

darśitaṃ pratikālaṃ yac chrāvitaṃ śrāvitaṃ ca yat /
lekhyaṃ sidhyati sarvatra mṛteṣv api hi sākṣiṣu //

aśrutārtham adṛṣṭārthaṃ vyavahārārtham eva ca /
na lekhyaṃ siddhim āpnoti jīvatsv api hi sākṣiṣu //

lekhye deśāntaranyaste dagdhe durlikhite hṛte /
satas tatkālakaraṇam asato dṛṣṭadarśanam //

yasmin syāt saṃśayo lekhye bhūtābhūtakṛte kvacit /
tatsvahastakriyācihna prāptiyuktibhir uddharet //

lekhyaṃ yac cānyanāmāṅkaṃ hetvantarakṛtaṃ bhavet /
vipratyaye parīkṣyaṃ tat saṃbandhāgamahetubhiḥ //

likhitaṃ likhitenaiva sākṣimat sākṣibhir haret /
sākṣibhyo likhitaṃ śreyo likhitena tu sākṣiṇaḥ //

chinnabhinnahṛtonmṛṣṭa naṣṭadurlikhiteṣu ca /
kartavyam anyal lekhyaṃ syād eṣa lekhyavidhiḥ smṛtaḥ //

saṃdigdheṣu tu kāryeṣu dvayor vivadamānayoḥ /
dṛṣṭaśrutānubhūtatvāt sākṣibhyo vyaktidarśanam //

samakṣadarśanāt sākṣī vijñeyaḥ śrotracakṣuṣoḥ /
śrotrasya yat paro brūte cakṣuṣaḥ kāyakarma yat //

ekādaśavidhaḥ sākṣī sa tu dṛṣṭo manīṣibhiḥ /
kṛtaḥ pañcavidhas teṣāṃ ṣaḍvidho 'kṛta ucyate //

likhitaḥ smāritaś caiva yadṛcchābhijña eva ca /
gūḍhaś cottarasākṣī ca sākṣī pañcavidhaḥ smṛtaḥ //

akṛtaḥ ṣaḍvidhaś cāpi sūribhiḥ parikīrtitaḥ /
grāmaś ca prāḍvivākaś ca rājā ca vyavahāriṇām //

kāryeṣv abhyantaro yaḥ syād arthinā prahitaś ca yaḥ /
kulaṃ kulavivādeṣu bhaveyus te 'pi sākṣiṇaḥ //

kulīnā ṛjavaḥ śuddhā janmataḥ karmato 'rthataḥ /
tryavarāḥ sākṣiṇo 'nindyāḥ śucayaḥ syuḥ subuddhayaḥ //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāpy aninditāḥ /
prativarṇaṃ bhaveyus te sarve sarveṣu vā punaḥ //

śreṇīṣu śreṇipuruṣāḥ sveṣu vargeṣu vargiṇaḥ /
bahirvāsiṣu bāhyāś ca striyaḥ striṣu ca sākṣiṇaḥ //

śreṇyādiṣu tu vargeṣu kaścic ced dveṣyatām iyāt /
tebhya eva na sākṣī syād dveṣṭāraḥ sarva eva te //

asākṣy api hi śāstreṣu dṛṣṭaḥ pañcavidho budhaiḥ /
vacanād doṣato bhedāt svayamukter mṛtāntaraḥ //

śrotriyādyā vacanataḥ stenādyā doṣadarśanāt /
bhedād vipratipattiḥ syād vivāde yatra sākṣiṇaḥ //

svayamukter anirdiṣṭaḥ svayam evaitya yo vadet /
mṛtāntaro 'rthini prete mumūrṣuśrāvitād ṛte //

śrotriyās tāpasā vṛddhā ye ca pravrajitā narāḥ /
asākṣiṇas te vacanān nātra hetur udāhṛtaḥ //

stenāḥ sāhasikāś caṇḍāḥ kitavā vadhakās tathā /
asākṣiṇas te duṣṭatvāt teṣu satyaṃ na vidyate //

rājñā parigṛhīteṣu sākṣiṣv ekārthaniścaye /
vacanaṃ yatra bhidyate te syur bhedād asākṣiṇaḥ //

anirdiṣṭas tu sākṣitve svayam evaitya yo vadet /
sūcīty uktaḥ sa śāstreṣu na sa sākṣitvam arhati //

yo 'rthaḥ śrāvayitavyaḥ syāt tasminn asati cārthini /
kva tad vadatu sākṣitvam ity asākṣī mṛtāntaraḥ //

dvayor vivadator arthe dvayoḥ satsu ca sākṣiṣu /
pūrvapakṣo bhaved yasya bhaveyus tasya sākṣiṇaḥ //

ādharyaṃ pūrvapakṣasya yasminn arthe vaśād bhavet /
praṣṭavyāḥ sākṣiṇas tatra vivāde prativādinaḥ //

na pareṇa samuddiṣṭam upeyāt sākṣiṇaṃ rahaḥ /
bhedayet taṃ na cānyena hīyetaivaṃ samācaran //

sākṣy uddiṣṭo yadi preyād gacched vāpi digantaram /
tacchrotāraḥ pramāṇaṃ syuḥ pramāṇaṃ hy uttarakriyā //

sudīrgheṇāpi kālena likhitaṃ siddhim āpnuyāt /
jānatā cātmanā lekhyaṃ ajānānas tu lekhayet //

siddhir uktāṣṭamād varṣāt smāritasyeha sākṣiṇaḥ /
ā pañcamāt tathā siddhir yadṛcchopagatasya tu //

ā tṛtīyāt tathā varṣāt siddhir gūḍhasya sākṣiṇaḥ /
ā vai saṃvatsarāt siddhiṃ vadanty uttarasākṣiṇaḥ //

athavā kālaniyamo na dṛṣṭaḥ sākṣiṇaṃ prati /
smṛtyapekṣaṃ hi sākṣitvam āhuḥ śāstravido janāḥ //

yasya nopahatā puṃsaḥ smṛtiḥ śrotraṃ ca nityaśaḥ /
sudīrgheṇāpi kālena sa sākṣī sākṣyam arhati //

asākṣipratyayās tv anye ṣaḍvivādāḥ prakīrtitāḥ /
lakṣaṇāny eva sākṣitvaṃ eṣām āhur manīṣiṇaḥ //

ulkāhasto 'gnido jñeyaḥ śastrapāṇis tu ghātakaḥ /
keśākeśigṛhītaś ca yugapat pāradārikaḥ //

kuddālapāṇir vijñeyaḥ setubhettā samīpagaḥ /
tathā kuṭhārapāṇiś ca vanachettā prakīrtitaḥ //

abhyagracihno vijñeyo daṇḍapāruṣyakṛn naraḥ /
asākṣipratyayā hy ete pāruṣye tu parīkṣaṇam //

kaścit kṛtvātmanaś cihnaṃ dveṣāt param upadravet /
hetvarthagatisāmarthyais tatra yuktaṃ parīkṣaṇam //

nārthasaṃbandhino nāptā na sahāyā na vairiṇaḥ /
na dṛṣṭadoṣāḥ praṣṭavyāś na vyādhyārtā na dūṣitāḥ //

dāsanaikṛtikāśraddha vṛddhastrībālacākrikāḥ /
mattonmattapramattārta kitavagrāmayājakāḥ //

mahāpathikasāmudra vaṇikpravrajitāturāḥ /
lubdhakaśrotriyācāra hīnaklībakuśīlavāḥ //

nāstikavrātyadārāgni tyāgino 'yājyayājakāḥ /
ekasthālīsahāyāri carajñātisanābhayaḥ //

prāgdṛṣṭadoṣaśailūṣa viṣajīvyahituṇḍikāḥ /
garadāgnidakīnāśa śūdrāputropapātikāḥ //

klāntasāhasikaśrānta nirdhanāntyāvasāyinaḥ /
bhinnavṛttāsamāvṛtta jaḍatailikamūlikāḥ //

bhūtāviṣṭanṛpadviṣṭa varṣanakṣatrasūcakāḥ /
aghaśaṃsyātmavikretṛ hīnāṅgabhagavṛttayaḥ //

kunakhī śyāvadan śvitri mitradhrukśaṭhaśauṇḍikāḥ /
aindrajālikalubdhogra śreṇīgaṇavirodhinaḥ //

vadhakṛccitrakṛnmaṅkhaḥ patitaḥ kūṭakārakaḥ /
kuhakaḥ pratyavasitas taskaro rājapūruṣaḥ //

manuṣyaviṣaśastrāmbu lavaṇāpūpavīrudhām /
vikretā brāhmaṇaś caiva dvijo vārdhuṣikaś ca yaḥ //

cyutaḥ svadharmāt kulikaḥ stāvako hīnasevakaḥ /
pitrā vivadamānaś ca bhedakṛc cety asākṣiṇaḥ //

asākṣiṇo ye nirdiṣṭā dāsanaikṛtikādayaḥ /
kāryagauravam āsādya bhaveyus te 'pi sākṣiṇaḥ //

sāhaseṣu ca sarveṣu steyasaṃgrahaṇeṣu ca /
pāruṣyayoś cāpy ubhayor na parīkṣeta sākṣiṇaḥ //

teṣām api na bālaḥ syān naiko na strī na kūṭakṛt /
na bāndhavo na cārātir brūyus te sākṣyam anyathā //

bālo 'jñānād asatyāt strī pāpābhyāsāc ca kūṭakṛt /
vibrūyād bāndhavaḥ snehād vairaniryātanād ariḥ //

athavānumato yaḥ syād dvayor vivadamānayoḥ /
asākṣy eko 'pi sākṣitve praṣṭavyaḥ syāt sa saṃsadi //

yas tv ātmadoṣabhinnatvād asvastha iva lakṣyate /
sthānāt sthānāntaraṃ gacched ekaikaṃ copadhāvati //

kāsate 'nibhṛto 'kasmād abhīkṣṇaṃ niśvasaty api /
bhūmiṃ likhati pādābhyāṃ bāhu vāso dhunoti ca //

bhidyate mukhavarṇo 'sya lalāṭaṃ svidyate tathā /
śoṣam āgacchataś coṣṭhāv ūrdhvaṃ tiryak ca vīkṣate //

tvaramāṇa ivābaddham apṛṣṭo bahu bhāṣate /
kūṭasākṣī sa vijñeyas taṃ pāpaṃ vinayen nṛpaḥ //

śrāvayitvā ca yo 'nyebhyaḥ sākṣitvaṃ tad vinihnute /
sa vineyo bhṛśataraṃ kūṭasākṣyadhiko hi saḥ //

āhūya sākṣiṇaḥ pṛcchen niyamya śapathair bhṛśam /
samastān viditācārān vijñātārthān pṛthak pṛthak //

satyena śāpayed vipraṃ kṣatriyaṃ vāhanāyudhaiḥ /
gobījakāñcanair vaiśyaṃ śūdraṃ sarvais tu pātakaiḥ //

purāṇair dharmavacanaiḥ satyamāhātmyakīrtanaiḥ /
anṛtasyāpavādaiś ca bhṛśam uttrāsya sākṣiṇaḥ //

nagno muṇḍaḥ kapālena bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ /
dīnaḥ śatrugṛhaṃ gacched yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet //

nagare pratiruddhaḥ san bahirdvāre bubhukṣitaḥ /
amitrān bhūyaśaḥ paśyed yaḥ sākṣyam anṛtaṃ vadet //

yāṃ rātrim adhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ /
yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sa tāṃ vaset //

sākṣī sākṣyasamuddeśe gokarṇaśithilaṃ caran /
sahasraṃ vāruṇān pāśān ātmani pratimuñcati //

tasya varṣaśate pūrṇe pāśam ekaṃ pramucyate /
evaṃ sa bandhanāt tasmān mucyate niyutāḥ samāḥ //

yāvato bāndhavāṃs yasmin hanti sākṣye 'nṛtaṃ vadan /
tāvataḥ saṃkhyayā tasmin śṛṇu saumyānupūrvaśaḥ //

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte /
śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte //

hanti jātān ajātāṃś ca hiraṇyārthe 'nṛtaṃ vadan /
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ //

ekam evādvitīyaṃ tat prāhuḥ pāvanam ātmanaḥ /
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva //

aśvamedhasahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam /
aśvamedhasahasrād dhi satyam eva viśiṣyate //

varaṃ kūpaśatād vāpi varaṃ vāpīśatāt kratuḥ /
varaṃ kratuśatāt putraḥ satyaṃ putraśatād varam //

bhūr dhārayati satyena satyenodeti bhāskaraḥ /
satyena vāyuḥ pavate satyenāpaḥ sravanti ca //

satyam eva paraṃ dānaṃ satyam eva paraṃ tapaḥ /
satyam eva paro dharmo lokānām iti naḥ śrutam //

satyaṃ devāḥ samāsena manuṣyās tv anṛtaṃ smṛtam /
ihaiva tasya devatvaṃ yasya satye sthitā matiḥ //

satyaṃ brūhy anṛtaṃ tyaktvā satyena svargam eṣyasi /
uktvānṛtaṃ mahāghoraṃ narakaṃ pratipatsyate //

nirayeṣu ca te śaśvaj jihvām utkṛtya dāruṇāḥ /
asibhiḥ śātayiṣyanti balino yamakiṃkarāḥ //

śūlair bhetsyanti cākruddhāḥ krośantam aparāyaṇam /
avākśirasam utkṣipya kṣepsyanty agnihradeṣu ca //

anubhūya ca duḥkhās tāś ciraṃ narakavedanāḥ /
iha yāsyasy abhavyāsu gṛdhrakākādiyoniṣu //

jñātvaitān anṛte doṣāñ jñātvā satye ca sadguṇān /
satyaṃ vadoddharātmānaṃ mātmānaṃ pātayiṣyasi //

na bāndhavā na suhṛdo na dhanāni mahānty api /
alaṃ tārayituṃ śaktās tamasy ugre nimajjataḥ //

pitaras tv avalambante tvayi sākṣitvam āgate /
tārayiṣyati kiṃvāsmān ātmānaṃ pātayiṣyati //

satyam ātmā manuṣyasya satye sarvaṃ pratiṣṭhitam /
sarvathaivātmanātmānaṃ śreyasā yojayiṣyasi //

yāṃ ca rātrim ajaniṣṭhā yāṃ rātriṃ ca mariṣyasi /
vṛthā tadantaraṃ te syāt kuryāś cet satyam anyathā //

nāsti satyāt paro dharmo nānṛtāt pātakaṃ param /
sākṣidharme viśeṣeṇa satyam eva vadet tataḥ //

yaḥ parārthe praharati svāṃ vācaṃ puruṣādhamaḥ /
ātmārthe kiṃ na kuryāt sa pāpo narakanirbhayaḥ //

arthā vai vāci niyatā vāṅmūlā vāgviniḥsṛtāḥ /
yo hy etāṃ stenayed vācaṃ sa sarvasteyakṛn naraḥ //

sākṣivipratipattau tu pramāṇaṃ bahavo yataḥ /
tatsāmye śucayo grāhyās tatsāmye smṛtimattarāḥ //

smṛtimatsākṣisāmyaṃ tu vivāde yatra dṛśyate /
sūkṣmatvāt sākṣidharmasya sākṣyaṃ vyāvartate punaḥ //

nirdiṣṭeṣv arthajāteṣu sākṣī cet sākṣyam āgataḥ /
na brūyād akṣarasamaṃ na tan nigaditaṃ bhavet //

deśakālavayodravya pramāṇākṛtijātiṣu /
yatra vipratipattiḥ syāt sākṣyaṃ tad asad ucyate //

ūnam abhyadhikaṃ cārthaṃ prabrūyur yatra sākṣiṇaḥ /
tad apy anuktaṃ vijñeyam eṣa sākṣyavidhiḥ smṛtaḥ //

pramādād dhanino yatra na syāl lekhyaṃ na sākṣiṇaḥ /
arthaṃ cāpahnuyād vādī tatroktas trividho vidhiḥ //

codanā pratikālaṃ ca yuktileśas tathaiva ca /
tṛtīyaḥ śapathaś coktas tair evaṃ sādhayet kramāt //

abhīkṣṇaṃ codyamāno yaḥ pratihanyān na tadvacaḥ /
tricatuḥpañcakṛtvo vā parato 'rthaṃ tam āvahet //

codanāpratighāte tu yuktileśais tam anviyāt /
deśakālārthasaṃbandha parimāṇakriyādibhiḥ //

yuktiṣv apy asamarthāsu śapathair enam ardayet /
arthakālabalāpekṣam agnyambusukṛtādibhiḥ //

dīptāgnir yaṃ na dahati yam antardhārayanty āpaḥ /
sa taraty abhiśāpaṃ taṃ kilbiṣī syād viparyaye //

strīṇāṃ śīlābhiyogeṣu steyasāhasayor api /
eṣa eva vidhir dṛṣṭaḥ sarvārthāpahnaveṣu ca //

śapathā hy api devānām ṛṣīṇām api ca smṛtāḥ /
vasiṣṭhaḥ śapathaṃ śepe yātudhāne tu śaṅkitaḥ //

saptarṣayas tathendrāya puṣkarārthe samāgatāḥ /
śepuḥ śapatham avyagrāḥ parasparaviśuddhaye //

ayuktaṃ sāhasaṃ kṛtvā pratyāpattiṃ bhajeta yaḥ /
brūyāt svayaṃ vā sadasi tasyārdhavinayaḥ smṛtaḥ //

gūhamānas tu daurātmyād yadi pāpaṃ sa jīyate /
sabhyāś cātra na tuṣyanti tīvro daṇḍaś ca pātyate //