નારદસ્મૃતિ · અધ્યાય p20

યદા સાક્ષી ન વિદ્યતે વિવાદે વદતાં નૃણામ્ ।
તદા દિવ્યૈઃ પરીક્ષેત શપથૈશ્ ચ પૃથગ્વિધૈઃ ॥

સત્યં વાહનશસ્ત્રાણિ ગોબીજરજતાનિ ચ ।
દેવતાપિતૃપાદાશ્ ચ દત્તાનિ સુકૃતાનિ ચ ॥

મહાપરાધે દિવ્યાનિ દાપયેત્ તુ મહીપતિઃ ।
અલ્પેષુ ચ નરઃ શ્રેષ્ઠઃ શપથૈઃ શાપયેન્ નરમ્ ॥

એતે હિ શપથાઃ પ્રોક્તાઃ સુકરાસ્ સ્વલ્પસંશયે ।
સાહસેષ્વ્ અભિશાપે ચ વિધિર્ દિવ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ ॥

સંદિગ્ધે ઽર્થે ઽભિયુક્તાનાં પ્રચ્છન્નેષુ વિશેષતઃ ।
દિવ્યઃ પઞ્ચવિધો જ્ઞેય ઇત્ય્ આહ ભગવાન્ મનુઃ ॥

ધટો ઽગ્નિર્ ઉદકં ચૈવ વિષં કોશશ્ ચ પઞ્ચમઃ ।
ઉક્તાન્ય્ એતાનિ દિવ્યાનિ દૂષિતાનાં વિશોધને ॥

સંદિગ્ધેષ્વ્ અભિયુક્તાનાં વિશુદ્ધ્યર્થં મહાત્મના ।
નારદેન પુનઃ પ્રોક્તાઃ સત્યાનૃતવિભાવનાઃ ।
વાદિનો ઽનુમતેનૈનં કારયેન્ નાન્યથા બુધઃ ॥

ચતુર્હસ્તૌ તુલાપાદાવ્ ઉચ્છ્રયેણ પ્રકીર્તિતૌ ।
ષડ્ઢસ્તં તુ તયોર્ દૃષ્ટં પ્રમાણં પરિમાણતઃ ॥

પાદયોર્ અન્તરં હસ્તં ભવેદ્ અધ્યર્ધમ્ એવ ચ ।
શિક્યદ્વયં સમાસજ્ય ધટે કર્કટકે દૃઢે ॥

તુલયિત્વા નરં પૂર્વં ચિહ્નં કુર્યાદ્ ધટસ્ય તુ ।
કક્ષાસ્થાનેન તં તુલ્યમ્ અવતાર્ય તતો ધટાત્ ॥

સમયૈઃ પરિગૃહ્યૈનં પુનર્ આરોપયેન્ નરઃ ।
તસ્મિન્ન્ એવં કૃતે સા ચેત્ કક્ષે સ્થાપ્ય સુનિશ્ચલા ॥

તુલિતો યદિ વર્ધેત શુદ્ધઃ સ્યાન્ નાત્રે સંશયઃ ।
સમો વા હીયમાનો વા ન વિશુદ્ધો ભવેન્ નરઃ ॥

ધર્મપર્યાયવચનૈર્ ધટ ઇત્ય્ અભિધીયસે ।
ત્વં વેત્સિ સર્વભૂતાનાં પાપાનિ સુકૃતાનિ ચ ।
ત્વમ્ એવ ધટ જાનીષે ન વિદુર્ યાનિ માનુષાઃ ॥

વ્યવહારાભિશસ્તો ઽયં માનુષસ્ તુલ્યતે તથા ।
તદ્ એવ સંશયાપન્નં ધર્મતસ્ ત્રાતુમ્ અર્હસિ ॥

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ લોહસ્ય વિધિમ્ ઉત્તમમ્ ।
દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલાનિ તુ મણ્ડલાન્ મણ્ડલાન્તરમ્ ॥

અષ્ટાભિર્ મણ્ડલૈર્ એવમ્ અઙ્ગુલાનાં શતદ્વયમ્ ।
ચતુર્વિંશત્ સમાખ્યાતં સંખ્યાતત્ત્વાર્થદર્શિભિઃ ॥

કલ્પિતૈર્ મણ્ડલૈર્ એવમ્ ઉષિતસ્ય શુચેર્ અપિ ।
સપ્તાશ્વત્થસ્ય પત્ત્રાણિ સૂત્રેણાવેષ્ટ્ય હસ્તયોઃ ॥

વિદધ્યાત્ તપ્તલોહસ્ય પઞ્ચાશત્પલમ્ સંમિતમ્ ।
હસ્તાભ્યાં પિણ્ડમ્ આદાય શનૈઃ સપ્તપદં વ્રજેત્ ॥

ન મણ્ડલમ્ અતિક્રામેન્ નાપ્ય્ અર્વાક્ પાદયેત્ પદમ્ ।
ન ચ પાતયેતાપ્રાપ્તઃ યાવદ્ભૂમિર્ પ્રકલ્પિતા ॥

તીર્ત્વાનેન વિધાનેન મણ્ડલાનિ સમાહિતઃ ।
અદગ્ધઃ સર્વતો યસ્ તુ સ વિશુદ્ધો ભવેન્ નરઃ ॥

ભયાદ્ વા પાતયતે યસ્ ત્વ્ અદગ્ધો યો વિભાવ્યતે ।
પુનસ્ તં હારયેલ્ લોહં સ્થિતિર્ એષા પુરાતની ।
અનેન વિધિના કાર્યો હુતાશસમયઃ સ્મૃતઃ ॥

ત્વમ્ અગ્ને સર્વભૂતાનામ્ અન્તશ્ચરસિ સાક્ષિવત્ ।
સુકૃતં દુઃકૃતં લોકેન્(અ) અજ્ઞાતં વિદ્યતે ત્વયા ॥

પ્રચ્છન્નાનિ મનુષ્યાણાં પાપાનિ સુકૃતાનિ ચ ।
યથાવદ્ એવ જાનીષે ન વિદુર્ યાનિ માનુષાઃ ॥

વ્યવહારાભિશસ્તો ઽયં પુરુષઃ શુદ્ધિમ્ ઇચ્છતિ ।
તદ્ એનં સંશયાપન્નં ધર્મતસ્ ત્રાતુમ્ અર્હસિ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ તોયસ્ય વિધિમ્ ઉત્તમમ્ ।
નાતિક્રૂરેણ ધનુષા પ્રેરયેત્ સાયકત્રયમ્ ॥

મધ્યમસ્ તુ શરો ગ્રાહ્યઃ પુરુષેણ યવીયસા ।
પ્રત્યાનીતસ્ય તસ્યાથ સ વિશુદ્ધો ભવેન્ નરઃ ॥

અન્યથા ન વિશુદ્ધઃ સ્યાદ્ એકાઙ્ગમ્ અપિ દર્શયેત્ ।
સ્થાનાદ્ અન્યત્ર વા ગચ્છેદ્ યસ્મિન્ પૂર્વં નિવેષિતઃ ॥

સ્ત્રિયસ્ તુ ન બલાત્ કાર્યા ન પુમાન્ અપિ દુર્બલઃ ।
ભીરુત્વાદ્ યોષિતો મૃત્યુઃ કૃશસ્યાપિ બલાત્ કુર્યાત્ ।
સહસા પ્રાપ્નુયાત્ સર્વાંસ્ તસ્માદ્ એતાન્ ન મજ્જયેત્ ॥

તોયમધ્યે મનુષ્યસ્ય ગૃહીત્વોરૂ સુસંયતઃ ॥

સત્યાનૃતવિભાગસ્ય તોયાગ્ની સ્પષ્ટકૃત્તમૌ ।
યતશ્ ચાગ્નિર્ અભૂદ્ અસ્માત્ તતસ્ તોયં વિશિષ્યતે ॥

ક્રિયતે ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈર્ દૂષિતાનાં વિશોધનમ્ ।
તસ્માત્ સત્યેન ભગવઞ્ જલેશ ત્રાતુમ્ અર્હસિ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વિષસ્ય વિધિમ્ ઉત્તમમ્ ।
તુલયિત્વા વિષં પૂર્વં દેયમ્ એતદ્ ધિમાગમે ॥

ન પૂર્વાહ્ણે ન મધ્યાહ્ને ન સંધ્યાયાં તુ ધર્મવિત્ ।
શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ વર્ષાસુ ચ ન દાપયેત્ ॥

ભગ્નં ચ દારિતં ચૈવ ધૂપિતં મિશ્રિતં તથા ।
કાલકૂટમ્ અલંબું ચ વિષં યત્નેન વર્જયેત્ ॥

શાર્ઙ્ગહૈમવતં શસ્તં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્ ।
મહાદોષવતે દેયં રાજ્ઞા તત્ત્વબુભુત્સયા ॥

ન બાલાતુરવૃદ્ધેષુ નૈવ સ્વલ્પાપરાધિષુ ।
વિષસ્ય તુ યવાન્ સપ્ત દદ્યાચ્ છોદ્યે ઘૃતપ્લુતાન્ ॥

વિષસ્ય પલષડ્ભાગાદ્ ભાગો વિંશતિમસ્ તુ યઃ ।
તમ્ અષ્ટભાગહીનં તુ શોધ્યે દદ્યાદ્ ઘૃતપ્લુતમ્ ॥

યથોક્તેન વિધાનેન વિપ્રાન્ સ્પ્ર્ષ્ટ્વાનુમોદિતઃ ।
સોપવાસશ્ ચ ખાદેત દેવબ્રાહ્મણસંનિધૌ ॥

વિષં વેગક્લમાપેતં સુખેન યદિ જીર્યતે ।
વિશુદ્ધમ્ ઇતિ તં જ્ઞાત્વા રાજા સત્કૃત્ય મોક્ષયેત્ ॥

ત્વં વિષ બ્રહ્મણઃ પુત્રઃ સત્યધર્મરતૌ સ્થિતઃ ।
શોધયૈનં નરં પાપાત્ સત્યેનાસ્યામૃતીભવ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ કોશસ્ય વિધિમ્ ઉત્તમમ્ ॥

પૂર્વાહ્ણે સોપવાસસ્ય સ્નાતસ્યાર્દ્રપટસ્ય ચ ।
સશૂકસ્યાવ્યસનિનઃ કોશપાનં વિધીયતે ॥

યદ્ભક્તઃ સો ઽભિયુક્તઃ સ્યાત્ તદ્દૈવત્યં તુ પાયયેત્ ।
સપ્તાહાદ્ યસ્ય દૃશ્યતે દ્વિસપ્તાહેન વા પુનઃ ।
પ્રત્યાત્મિકં તુ યત્કિંચિત્ સૈવ તસ્ય વિભાવના ॥

દ્વિસપ્તાહાત્ પરં યસ્ય મહદ્ વા વૈકૃતં ભવેત્ ।
નાભિયોજ્યઃ સ વિદુષાં કૃતકાલવ્યતિક્રમાત્ ॥

મહાપરાધે નિર્ધર્મે કૃતઘ્ને ક્લીબકુત્સિતે ।
નાસ્તિકવ્રાત્યદાસેષુ કોશપાનં વિવર્જયેત્ ॥

યથોક્તેન પ્રકારેણ પઞ્ચ દિવ્યાનિ ધર્મવિત્ ।
દદ્યાદ્ રાજાભિયુક્તાનાં પ્રેત્ય ચેહ ચ નન્દતિ ॥

ન વિષં બ્રાહ્મણે દદ્યાન્ ન લોહં ક્ષત્રિયો હરેત્ ।
ન નિમજ્જ્યાપ્સુ વૈશ્યશ્ ચ શૂદ્રઃ કોશં ન પાયયેત્ ॥

વર્ષાસુ ન વિષં દદ્યાત્ હેમન્તે નાપ્સુ મજ્જયેત્ ।
ન લોહં હારયેદ્ ગ્રીષ્મે ન કોશં પાયયેન્ નિશિ ॥