નારદ પુરાણ · અધ્યાય 2.24

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણોત્તરભાગે રુક્માઙ્ગદસંલાપો નામ ત્રયોવિંશો ઽધ્યાયઃ
રાજોવાચ
યત્ત્વયા વ્યાહૃતં વાક્યં મમેદં ગૌતમેરિતમ્ ।
મન્દરે પર્વતશ્રેષ્ઠે હરિવાસરભોજનમ્

અમતેન પુરાણાનાં વ્યાહૃતં યદ્દ્વિજન્મના ।
ક્ષુદ્રશાસ્ત્રોપદેશેન લોલુપેન વરાનને

પુરાણે નિર્ણયો હ્યેષ વિદ્વદ્ભિઃ સમુદાહૃતઃ ।
ન શઙ્ખેન પિબેત્તોયં ન હન્યાત્કૂર્મસૂકરૌ

એકાદશ્યાં ન ભોક્તવ્યં પક્ષયોરુભયોરપિ ।
અગમ્યાગમને દેવિ અભક્ષ્યસ્ય ચ ભક્ષણે

અકાર્યકરણે જન્તોર્ગોસહસ્રવધઃ સ્મૃતઃ ।
જાનન્નપિ કથં દેવિ ભોક્ષ્યે ઽહં હરિવાસરે

પુરોડાશો ઽપિ વામોરુ સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે ।
અભક્ષ્યેણ સમઃ પ્રોક્તઃ કિં પુનશ્ચાત્તનક્રિયા

અનુકૂલં નૃણાં પ્રોક્તં ક્ષીણાનાં વરવર્ણિનિ ।
મૂલં ફલં પયસ્તોયમુપભોજ્યં મુનીશ્વરૈઃ

નત્વત્ર ભોજનં કૈશ્ચિદેકાદશ્યાં પ્રદર્શિતમ્ ।
જ્વરિણાં લઙ્ઘનં શસ્તં ધાર્મિકાણામુપોષણમ્

શુભં ગતિપ્રદં પ્રોક્તં સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે ।
જ્વરમધ્યે કૃતં પથ્યં નિધનાય પ્રકલ્પતે

વૈષ્ણવે તુ દિને ભુક્તં નરકાયૈવ કેવલમ્ ।
માગ્રહં કુરુ વામોરુ વ્રતભઙ્ગો ભવેન્મમ

યદન્યદ્વોચતે તુભ્યં તત્કર્તાસ્મિ ન સંશયઃ ।
મોહિન્યુવાચ
ન ચાન્યદ્રોચતે રાજન્વિના વૈ ભોજનં તવ

જીવિતસ્યાપિ દાનેન ન મે કિઞ્ચિત્પ્રયોદજનમ્ ।
ન ચ વેદેષુ દૃષ્ટો ઽયમુપવાસો હરેર્દિને

અગ્નિમન્તો ન વિપ્રા હિ મન્યન્તે સમુપોષણમ્ ।
વેદબાહ્ય કથં ધર્મં ભવાંશ્ચરિતુમિચ્છતિ

વચો નિશમ્ય મોહિન્યા રાજા વેદવિદાં વરઃ ।
ઉવાચ માનસે ક્રુદ્ધઃ પ્રહસન્નિવ ભૂપતે

શૃણુ મોહિનિ મદ્વાક્યં વેદો ઽયં બહુધા સ્થિતઃ ।
યજ્ઞકર્મક્રિયા વેદઃ સ્મૃતિર્વેદો ગૃહાશ્રમે

સ્મૃતિર્વેદઃ ક્રિયાવેદઃ પુરાણેષુ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
પુરાણપુંરુષાજ્જાતં યથેદં જગદદ્ભુતમ્

તથેદં વાઙ્મયં જાતં પુરાણેભ્યો ન સંશયઃ ।
વેદાર્થાદધિકં મન્યે પુરાણાર્થં વરાનને

વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ સર્વે પુરાણેષ્વેવ સર્વદા ।
બિભેત્યલ્પશ્રુતાદ્વેદો મામયં પ્રહરિષ્યતિ

ન વેદે ગ્રહસંચારો ન શુદ્ધિઃ કાલબોધિની ।
તિથિવૃદ્ધિક્ષયો વાપિ પર્વગ્રહવિનિર્ણયઃ

ઇતિ હાસપુરાણૈસ્તુ નિશ્ચયો ઽયં કૃતઃ પુરા ।
યન્ન દૃષ્ટં હિ વેદેષુ તત્સર્વં લક્ષ્યતે સ્મૃતૌ

ઉભયોર્યન્ન દૃષ્ટં હિ તત્પુરાણૈઃ પ્રગીયતે ।
પ્રાયશ્ચિત્તં તુ હત્યાયામાતુરસ્યૌષધં પ્રિયે

ન ચાપિ પાપશુદ્ધિઃ સ્યાદાત્મનશ્ચ પરસ્ય વા ।
યદ્વેદૈર્ગીયતે સુભ્રુ ઉપાઙ્ગૈર્યત્પ્રગીયતે

પુરાણૈઃ સ્મૃતિભિશ્ચૈવ વેદ એવ નિગદ્યતે ।
રટન્તીહ પુરાણાનિ ભૂયો ભૂયો વરાનને

ન ભોક્તવ્યં ન ભોક્તવ્યં સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે ।
પુરાણમન્યથા મત્વા તિર્યગ્યોનિમવાપ્નુયાત્

સંસ્રાતો ઽપિ સુદાન્તો ઽપિ ન ગતિં પ્રાપ્નુયાદિતિ ।
પિતરં કો ન વન્દેત માતરં કો ન પૂજયેત્

કો ન ગચ્છેત્સરિચ્છ્રેષ્ઠાં કો ભુઙ્ક્તે હરિવાસરે ।
કો હિ દૂષયતે વેદં બ્રાહ્મણં કો નિપાતયેત્

કો ગચ્છેત્પરદારાન્ હિ કો ભુઙ્ક્તે હરિવાસરે

નહીદૃશં પાપમિહાસ્તિ જન્તોર્વિમૂઢચિત્તસ્ય દિને હરેઃ પ્રિયે ।
યદ્ભોજનેનાત્મનિપાતકારિણા યમસ્ય રવાતેષુ ચિરં સુલોચને

મોહિન્યુવાચ
શીઘ્રમાનય વિપ્રાંસ્ત્વં ઘૂર્ણિકે વેદપારગાન્ ।
યેષાં વાક્યેન યુક્તો ઽયં રાજા કુર્યાદ્ધિ ભોજનમ્

સા તદ્વાક્યમુપાકર્ણ્ય બ્રાહ્મણાન્વેદશાલિનઃ ।
ગૌતમાદીન્સમાહૂય મોહિનીપાર્શ્વમાનયત

તાન્વિપ્રાનાગતાન્દૃષ્ટ્વા વેદવેદાઙ્ગપારગાન્ ।
મોહિની સહિતા રાજ્ઞા વવન્દે કાર્યતત્પરા

ઉપવિષ્ટાસ્તુ તે સર્વે શાતકૈંભમયેષુ ચ ।
આસનેષુ મહીપાલ જ્વલદગ્નિસમપ્રભાઃ

તેષાં મધ્યે વયોવૃદ્ધો ગૌતમો વાક્યમબ્રવીત્ ।
વયં સમાગતા દેવિ નાનાશાસ્ત્રવિશારદાઃ

સર્વસંદેહહર્તારો યદર્થં તે સમાહુતાઃ ।
તચ્છત્વા વચનં તેષાં મોહિની બ્રહ્મણઃ સુતા

સર્વાસાધ્યકૃતં કર્તું પ્રવૃત્તાંસ્તાનુવાચ હ ।
મોહિન્યુવાચ
સંદેહસ્તુ જડૌ હ્યેષ સ્વલ્પો વા સ્વમતિર્યથા

સો ઽયં વદતિ રાજા વૈ નાહં ભોક્ષ્યે હરેર્દિને ।
અન્નાધારમિદં સર્વં જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

મૃતા હ્યપિ તથાન્નેન પ્રીયન્તે પિતરો દિવિ ।
કર્કન્ધુમાત્રં પ્રહુતં પુરોડાશં હિ દેવતાઃ

કામયન્તિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તતો ઽન્નં હ્યમૃતં પરમ્ ।
પિપીલિકાપિ ક્ષુધિતા મુખેનાદાય તણ્ડુલમ્

બિલં વ્રજતિ દુઃખેન કસ્યાન્નં નહિ રોચતે ।
અયં ખાદતિ નાન્નાદ્યં સંપ્રાપ્તે હરિવાસરે

નિજધર્મં પરિત્યજ્ય પરધર્મે વ્યવસ્થિતઃ ।
વિધાવાનાં યતીનાં ચ યુજ્યતે વ્રતસેવનમ્

પરધર્મરતો યઃ સ્યાત્સ્વધર્મવિમુખો નરઃ ।
સોંઽધે તમસિ મજ્જેત યાવદિન્દ્રાશ્ચતુર્દ્દશ

ઉપવાસાદિકરણં ભૂભુજાં નોદિતં ક્વચિત્ ।
પ્રજાસંરક્ષણં ત્યક્ત્વા ચતુર્વર્ગફલપ્રદમ્

નારીણાં ભર્તૃશૂશ્રૂષા પુત્રાણાં પિતૃસેવનમ્ ।
શૂદ્રાણાં દ્વિજસેવા ચ લોકરક્ષા મહીભૃતામ્

સ્વકં કર્મ પરિત્યજ્ય યો ઽન્યત્ર કુરુતે શ્રમમ્ ।
અજ્ઞાનાદ્વા પ્રમાદાચ્ચ પતિતઃ સ ન સંશયઃ

સો ઽયમદ્ય મહીપાલો યતિધર્મ્મે વ્યવસ્થિતઃ ।
સુબુદ્ધ્યાચારશીલશ્ચ વેદોક્તં ત્યજતિ દ્વિજાઃ

સ્વેચ્છાચારા તુ યા નારી યો ઽવિનીતઃ સુતો દ્વિજાઃ ।
એકાન્તશીલો નૃપતિર્ભૃત્યઃ કર્મવિવર્જિતઃ

સર્વે તે નરકં યાન્તિ હ્યપ્રતિષ્ઠશ્ચ યો દ્વિજાઃ ।
અયં હિ નિયમોપેતો હરિપૂજનતત્પરઃ

આક્રન્દે વર્ત્તમાને તુ ન યદ્યેષ પ્રધાવતિ ।
વ્યપોહ્ય હરિપૂજાં વૈ બ્રહ્મહત્યાં તુ વિન્દતિ

ક્ષીણદેહે હરિદિને કથં સંયમયિષ્યતિ ।
અન્નાત્પ્રભવતિ પ્રાણઃ પ્રાણાદ્દેહવિચેષ્ટનમ્

ચેષ્ટયા રિપુનાશશ્ચ તદ્ધીનઃ પરિભૂયતે ।
એવં જ્ઞાત્વા મયા રાજા બોધ્યમાનો ન બુદ્ધ્યતિ

એતદેવ વ્રતં રાજ્ઞો યત્પ્રજાપાલનં ચરેત્ ।
ન વ્રતં કિઞ્ચિદસ્ત્યન્યન્નૃપસ્ય દ્વિજસત્તમાઃ

કિં દેવ કાર્યેણ નરાધિપસ્ય કૃત્વા હિ મન્યું વિષયસ્થિતાનામ્ ।
તદ્દેવકાર્યં સ ચ યજ્ઞહોમો યદ્રક્તપાતો ન ભવેત્ સ્વરાષ્ટ્રે