નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.40

ઇતિ બૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમ પાદે વિષ્ણુમાહાત્મ્યં નામ એકોનચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ
સનક ઉવાચ
અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ વિભૂતિં વૈષ્ણવીં મુને ।
યાં શૃણ્વતાં કીર્તયતાં સદ્યઃ પાપક્ષયો ભવેત્

વૈવસ્વતેંઽતરે પૂર્વં શક્રસ્ય ચ બૃહસ્પતેઃ ।
સંવાદઃ સુમહાનાસીત્તં વક્ષ્યામિ નિશામય

એકદા સર્વભોગાઢ્યો વિબુધૈઃ પરિવારિતઃ ।
અપ્સરોગણસંકીર્ણો બૃહસ્પતિમભાષત

ઇન્દ્ર ઉવાચ
બૃહસ્પતે મહાભાગ સર્વતત્ત્વાર્થકોવિદ ।
અતીતબ્રહ્મણઃ કલ્પે સૃષ્ટિઃ કીદૃગ્વિધા પ્રભો

ઇન્દ્રસ્તુ કીદૃશઃ પ્રોક્તો વિવુધાઃ કીદૃશાઃ સ્મૃતાઃ ।
તેષાં ચ કીદૃશં કર્મ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ

બૃહસ્પતિરુવાચ
ન જ્ઞાયતે મયા શક્ર પૂર્વેદ્યુશ્ચરિતં વિધેઃ ।
વર્તમાનદિનસ્યાપિ દુર્જ્ઞેયં પ્રતિભાતિ મે

મનવઃ સમતીતાશ્ચ તાન્વક્તુમપિ ન ક્ષમઃ ।
યો વિજાનાતિ તં તે ઽદ્ય કથયામિ નિશામય

સુધર્મ ઇતિ વિખ્યાતઃ કશ્ચિદાસ્તે પુરે તવ ।
ભુઞ્જાનો દિવ્યભોગાંશ્ચ બ્રહ્મલોકાદિહાગતઃ

સ વા એત દ્વિજાનાતિ કથયામિ નિશામય ।
એવમુક્તસ્તુ ગુરુણા શક્રસ્તેન સમન્વિતઃ

દેવતાગણસંકીર્ણઃ સુધર્મનિલયં યયૌ

સમાગતં દેવપતિં બૃહસ્પતિસમન્વિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા યથાર્હં દેવર્ષે પૂજયામાસ સાદરમ્

સુધર્મેણાર્ચિતઃ શઙ્ક્રો દૃષ્ટ્વા તચ્છ્રિયમુત્તમામ્ ।
મનસા વિસ્મયાવિષ્ટઃ પ્રોવાચ વિનયાન્વિતઃ

ઇન્દ્ર ઉવાચ
અતીતબ્રહ્મકલ્પસ્ય વૃત્તાન્તં વેત્સિ ચેદ્બુધ ।
તદાખ્યાહિ સમાયાત એતત્પ્રષ્ટું સયાજકઃ

ગતનિદ્રાંશ્ચ દેવાંશ્ચ યેન જાનાસિ સુવ્રત ।
તદ્વદસ્વાધિકઃ કસ્માદસ્મદ્ભ્યો ઽપિ દિવિ સ્થિતઃ

તેજસાયશસા કીર્ત્યા જ્ઞાનેન ચ પરન્તપ ।
દાનેન વા તપોભિર્વા કથમેતાદૃશઃ પ્રભો

ઇત્યુક્તો દેવરાજેન સુધર્મા પ્રહસંસ્તદા ।
પ્રોવાચ વિનયાવિષ્ટઃ પૂર્વવૃત્તં યથાવિધિ

સુધર્મ ઉવાચ
ચતુર્યુગસહસ્રાણિ બ્રહ્મણો દિનમુચ્યતે ।
એકસ્મિન્ દિવસે શક્ર મનવશ્ચ ચતુર્દશ

ઇન્દ્રાશ્ચતુર્દશ પ્રોક્તા દેવાશ્ચ વિવિધાઃ પૃથક્ ।
ઇન્દ્રાણાં ચૈવ સર્વેષાં મન્વાદીનાં ચ વાસવ

તુલ્યતા તેજસા લક્ષ્મ્યા પ્રભાવેણ બલેન ચ ।
તેષાં નામાનિ વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ સુસમાહિતઃ

સ્વાયંભુવો મનુઃ પૂર્વં તતઃ સ્વારોચિષસ્તથા ।
ઉત્તમસ્તામસશ્ચૈવ રૈવતશ્ચાક્ષુષસ્તથા

વૈવસ્વતો મનુશ્ચૈવ સૂર્યસાવર્ણિરષ્ટમઃ ।
નવમો દક્ષસાવર્ણિઃ સર્વદેવહિતે રતઃ

દશમો બ્રહ્મસાવર્ણિર્દ્ધર્મસાવર્ણિકસ્તતઃ ।
તતસ્તુ રુદ્રસાવર્ણી રોચમાનસ્તતઃ સ્મૃતઃ

ભૌત્યશ્ચતુર્દશઃ પ્રોક્ત એતે હિ મનવઃ સ્મૃતાઃ ।
દેવાનિન્દ્રાંશ્ચ વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વ વિબુધર્ષભ

યામા ઇતિ સમાખ્યાતા દેવાઃ સ્વાયંભુવેંઽતરે ।
શચીપતિઃ સમાખ્યાતસ્તેષામિન્દ્રો મહાપતિઃ

પારાવતાશ્ચ તુષિતા દેવાઃ સ્વારોચિષેંઽતરે ।
વિપશ્ચિન્નામ દેવેન્દ્રં સર્વસંપત્સમન્વિતઃ

સુધામાનસ્તથા સત્યાઃ શિવાશ્ચાય પ્રર્તદનાઃ ।
તેષામિન્દ્રઃ સુશાન્તિશ્ચ તૃતીયે પરિકીર્તિતઃ

સુતાઃ પારાહરાશ્ચૈવ સુત્યાશ્ચાસુધિયસ્તથા ।
તેષામિન્દ્રઃ શિવઃ પ્રોક્તઃ શક્રસ્તામસકેંઽતરે ।
વિભાનામા દેવપતિઃ પઞ્ચમઃ પરિકીર્તિતઃ

અમિતાભાદયો દેવાઃ ષષ્ઠે ઽપિ ચ તથા શૃણુ ।
આર્યાદ્યા વિબુધાઃ પ્રોક્તાસ્તેષા મિન્દ્રો મનોજવઃ

આદિત્યવસુરુદ્રાદ્યા દેવા વૈવસ્વતંઽતરે ।
ઇન્દ્રઃ પુરન્દરઃ પ્રોક્તઃ સર્વકામસમન્વિતઃ

અપ્રમેયાશ્ચ વિબુધાઃ સુતપાદ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
વિષ્ણુપૂજાપ્રભાવેણ તેષામિન્દ્રો બલિઃ સ્મૃતઃ

પારાદ્યા નવમે દેવા ઇન્દ્રશ્ચાદ્ભુત ઉચ્યતે ।
સુવાસનાદ્યા વિબુધા દશમે પરિકીર્તિતાઃ

શાન્તિર્નામ ચ તત્રેન્દ્રઃ સર્વભોગસમન્વિતઃ ।
વિહૄઙ્ગૄમાદ્યા દેવાશ્ચ તેષામિન્દ્રો વૃષઃ સ્મૃતઃ

એકાદશે દ્વાદશે તુ નિબોધકથાયામિ તે ।
ક્રભુવનામા ચ દેવેન્દ્રો હરિનાભાસ્તથા સુરાઃ

સુત્રામાદ્યાસ્તથા દેવાસ્ત્રયોદશતમે ઽન્તરે ।
દિવસ્પતિર્મહાવીર્યસ્તેષામિન્દ્રઃ પ્રકીર્તિતઃ

ચતુર્દશે ચાક્ષુપાદ્યા દેવા ઇન્દ્રઃ શુચિઃ સ્મૃતઃ ।
એવં તે મનવઃ પ્રોક્તા ઇન્દ્રા દેવાશ્ચ તત્ત્વતઃ

એકસ્મિન્બ્રહ્મદિવસે સ્વાધિકારં પ્રભુઞ્જતે

લેકેષુ સર્વસર્ગેષુ સૃષ્ટિરેકવિધા સ્મૃતા ।
કર્ત્તારો બહવઃ સંતિ તત્સંખ્યાં વેત્તિ કોવિદઃ

મયિ સ્થિતે બ્રહ્મલોકે બ્રહ્માણાં બહવો ગતાઃ ।
તેષાં સંખ્યા ન સંખ્યાતુ શક્તો ઽસ્મ્યદ્ય દ્વિજોત્તમ

સ્વર્ગલોકમપિ પ્રાપ્ય યાવત્કાલં શૃણુષ્વ મે ।
ચત્વારો મનવો ઽતીતા મમ શ્રીશ્ચાતિવિસ્તરા

સ્થાતવ્યં ચ મયાત્રૈવ યુગકોટિશતં પ્રભો ।
તતઃ પરં ગમિષ્યામિ કર્મભૂમિં શૃણુષ્વ મે

મયા કૃતં પુરા કર્મ વક્ષ્યામિ તવ સુવ્રત ।
વદતાં શૃણ્વતાં ચૈવ સર્વપાપપ્રણાશનમ્

અહમાંસ પુરા શક્ર ગૃધ્રઃ પાપો વિશેષતઃ ।
સ્થિતશ્ચ ભૂમિભાગે વૈ અમેધ્યામિષભોજનઃ

એકદાહં વિષ્ણુગૃહે પ્રાકારે સંસ્થિતઃ પ્રભો ।
પતિતો વ્યાધશસ્ત્રેણ સાયં વિષ્ણોર્ગૃહાઙ્ગણે

મયિ કણ્ઠગતપ્રાણે ભષણો માંસલોલુપઃ ।
જગ્રાહ માં સ્વવક્રેણ શ્વભિરન્યૈશ્ચરન્દ્રુતઃ

વહન્માં સ્વમુખેનૈવ ભીતો ઽન્યૈર્ભષણૈસ્તથા ।
ગતઃ પ્રદક્ષિણા કારં વિષ્ણોસ્તન્મન્દિરં પ્રભો

તેનૈવ તુષ્ટિમાપન્નો હ્યન્તરાત્મા જગન્મયઃ ।
મમ ચાપિ શુનશ્ચાપિ દત્તાવન્પરમં પદમ્

પ્રદક્ષિણા કારતયા ગતસ્યાપીદૃં ફલમ્ ।
સંપ્રાપ્તં વિબુધશ્રેષ્ઠ કિં પુનઃ સમ્યગર્ચનાત્

ઇત્યુક્તો દેવરાજસ્તુ સુધર્મેણ મહાત્મના ।
મનસા પ્રીતિમાપન્નો હરિપૂજા રતો ઽભવત્

તથાપિ નિર્જરાઃ સર્વે ભારતે જન્મલિપ્સવઃ ।
સમર્ચયન્તિ દેવેશં નારાયણમનામયમ્ ।
તાનર્ચયન્તિ સતતં બ્રહ્માદ્યા દેવતાગણાઃ

નારાયણાનુસ્મરણોદ્યતાનાં મહાત્મનાં ત્યક્તપરિગ્રહણામ્ ।
કથં ભવત્યુગ્રભવસ્ય બન્ધસ્તત્સઙ્ગલુબ્ધા યદિ મુક્તિભાજઃ

યે માનવાઃ પ્રતિદિનં પરિમુક્તસઙ્ગા નારાયણં ગરુડવાહનમર્ચયન્તિ ।
તે સર્વપાપનિકરૈઃ પરિતો વિમુક્તા વિષ્ણોઃ પદં શુભતરં પ્રતિયાન્તિ હૃષ્ટાઃ

યે માનવા વિગતરાગપરાવરજ્ઞા નારાયણં સુરગુરું સતતં સ્મરન્તિ ।
ધ્યાનેન તેન હતકિલ્બિષચેતનાસ્તે માતુઃ પયોધરરસં ન પુનઃ પિબન્તિ

યે માનવા હરિકથાશ્રવણાસ્તદોષાઃ કૃષ્ણાઙ્ઘ્રપદ્મભજને રતચેતનાશ્ચ ।
તે વા પુંનતિ ચ જગન્તિ શરીરસંગાત્ સંભાષણાદપિ તતો હરિરેવ પૂજ્યઃ

હરિપૂજાપરા યત્ર મહાન્તઃ શુદ્ધબુદ્ધયઃ ।
તત્રૈવ સકલં ભદ્રં યથા નિમ્ને જલં દ્વિજ

હરિરેવ પરો બન્ધુર્હરિરેવ પરા ગતિઃ ।
હરિરેવ તતઃ પૂજ્યો યતશ્ચેતન્યકારણમ્

સ્વર્ગાપવર્ગફલદં સદાનન્દં નિરામયમ્ ।
પૃજ્યસ્ય મુનિશ્રેષ્ઠ પરં શ્રેયો ભવિષ્યતિ

પૂજયન્તિ હરિં યે તુ નિષ્કામાઃ શુદ્ધમાનસાઃ ।
તેષાં વિષ્ણુઃ પ્રસન્નાત્મા સર્વાન્કામાન્ પ્રયચ્છતિ

યસ્ત્વેતચ્છૃણુયાદ્વાપિ પઠેદ્વા સુસમાહિતઃ ।
સ પ્રાપ્નોત્યશ્વમેધસ્ય ફલં મુનિવરોત્તમ

ઇત્યેતત્તે સમાખ્યાતં હરિપૂજાફલં દ્વિજ ।
સંકોચવિસ્તરાભ્યાં તુ કિમન્યત્કથયામિ તે