નારદ પુરાણ · અધ્યાય 1.35

ઇતિ શ્રીબૃહન્નારદીયપુરાણે પૂર્વભાગે પ્રથમપાદે હરિભક્તિલક્ષણં નામ ચતુસ્ત્રિંશો ઽધ્યાયઃ
સનક ઉવાચ
પુનર્વક્ષ્યામિ માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય ચક્રિણઃ ।
પઠતાં શુણ્વતાં સદ્યઃ પાપરાશિઃ પ્રણશ્યતિ

શાન્તા જિતારિષડ્વર્ગા યોગેનાપ્યનહૄઙ્કૃતાઃ ।
યજન્તિ જ્ઞાનયોગેન જ્ઞાનરૂપિણમવ્યયમ્

તીર્થસ્નાનૈર્વિશુદ્ધા યે વ્રતદાનતપોમખૈઃ ।
યજન્તિ કર્મયોગેન સર્વધાતારમચ્યુતમ્

લુબ્ધા વ્યસનિતો ઽજ્ઞાશ્ચ ન યજન્તિ જગત્પતિમ્ ।
અજરામરવન્મૂઢાસ્તિષ્ટન્તિ નરકીટકાઃ

તડિલ્લેખાશ્રિયા મત્તા વૃથાહૄઙ્કારદ્વિષિતાઃ ।
ન યજન્તિ જગન્નાથં સર્વશ્રૈયોવિધાયકમ્

હરિધર્મરતાઃ શાન્તા હરિપાદાબ્જસેવકાઃ ।
દૈવાત્કે ઽપીહ જાયન્તે લોકાનુગ્રહતત્પરાઃ

કર્મણા મનસા વાચા યો યજેદ્ભક્તિતો હરિમ્ ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં સર્વલોકોત્તમોત્તમમ્

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પઠતાં શૃણ્વતાં ચૈવ સર્વપાપપ્રણાશનમ્

તત્પ્રવક્ષ્યામિ ચરિતં યજ્ઞમાલિસુમાલિનોઃ ।
યસ્ય શ્રવણમાત્રેણ વાચિમેધ ફલં લભેત્

કશ્ચિદાસીત્પુરા વિપ્ર બ્રહ્મણો રૈવતેંઽતરે ।
વેદમાલિરિતિ ખ્યાતો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ

સર્વભૂતદયાયુક્તો હરિપૂજાપરાયણઃ ।
પુત્રમિત્રકલત્રાર્થં ધનાર્જનપરો ઽભવત્

અપણ્યંવિક્રયં ચક્રે તથા ચ રસિવિક્રયમ્ ।
ચણ્ડાલાદ્યૈરપિ તથા સંભષી તત્પ્રતિગ્રહી

તપસાં વિક્રયં ચક્રે વ્રતાનાં વિક્રયં તથા ।
પરાર્થં તીર્થગમનં કલત્રાર્થમકારયત્

કાલેન ગચ્છતા વિપ્ર જાતૌ તસ્ય સુતાવુભો ।
યજ્ઞમાલી સુમાલી ચ યમલાવતિશોભનૌ

તતઃ પિતા કુમારૌ તાવતિસ્નેહસમન્વિતઃ ।
પોષયામાસ વાત્સલ્યાદ્બહુભિઃ સાધનૈસ્તદા

વેદમાલિર્બહૂપાયૈર્ધનં સંપાદ્ય યત્નતઃ ।
સ્વધનં ગણયામાસ કિયત્સ્યાદિતિ વેદિતુમ્

નિધિકોટિસહસ્રાણાં કોટિકોટિગુણાન્વિતમ્ ।
વિગણય્ય સ્વયં દૃષ્ટો વિસ્મિતશ્ચાર્થચિન્તયા

અસત્પ્રતિગ્રહૈશ્ચૈવ અપણ્યાનાં ચ વિક્રયૈઃ ।
મેયા તપો વિક્રયાદ્યૈરેતદ્ધનમુપાર્જિતમ્

નાદ્યાપિ શાન્તિમાપન્ના મમ તૃષ્ણાતિદુઃસહા ।
મેરુતુલ્યસુવર્ણાનિ હ્યસંખ્યાતાનિ વાઞ્છતિ

અહો મન્યે મહાકષ્ટં સમસ્તક્લેશસાધનમ્ ।
સર્વાન્કામાનવાંપ્નોતિ પુનરન્યઞ્ચ કાઙ્ક્ષતિ

જીર્યન્તિ જીર્યતઃ કેશાઃ દન્તા જીર્યન્તિ જીર્યતઃ ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રે ચ જીર્યેતે તૃષ્ણેકા તરુણાયતે

મમેદ્રિયાણિ સર્વાણિ મન્દભાવં વ્રજન્તિ ચ ।
બલં હતં ચ જરસા તૃષ્ણા તરુણતાં ગતા

કષ્ટાશા વર્ત્તતે યસ્ય સ વિદ્રાનથ પણ્ડિતઃ ।
સુશાન્તો ઽપિ પ્રમન્યુઃ સ્યાદ્ધીમાનપ્યતિમૂઢધીઃ

આશા ભઙ્ગકરી પુંસામજેયારાતિસન્નિભા ।
તસ્માદાશાં ત્યજેત્પ્રાજ્ઞો યદીચ્છેચ્છાશ્વતં સુખમ્

બલં તેજોઃ યશશ્વૈવ વિદ્યાં માનં ચ વૃદ્ધતામ્ ।
તથૈવ સત્કુલે જન્મ આશા હત્યતિવેગતઃ

નૃણામાશાભિભૂતાનામાશ્ચર્યમિદસુચ્યતે ।
કિઞ્ચિદ્દાતાપિ ચાણ્ડાલસ્તસ્માદધિકતાં ગતઃ

આશાભિભૂતા યે મર્ત્યા મહામોહા મહોદ્ધતાઃ ।
અવમાનાદિકં દુઃખં ન જાનન્તિ કદાપ્યહો

મયાપ્યેવં બહુક્લિશૈરેતદ્ધનમુપાર્જિતમ્ ।
શરીરમપિ જીર્ણં ચ જરસાપહતં બલમ્

ઇતઃ પરં યતિષ્યામિ પરલોકાર્થમાદરાત્ ।
એવં નિશ્ચિત્ય વિપ્રેન્દ્ર ધર્મમાર્ગ રતો ઽભવત્

તદૈવ તદ્ધનં સર્વં ચતુર્દ્ધા વ્યભજત્તથા ।
સ્વયં તુ ભાગ દ્વિતય સ્વાર્જિતાર્થાદપાહરત્

શેષં ચ ભાગદ્વિતયં પુત્રયોરુભયોર્દદૌ ।
સ્વેનાર્જિતાનાં પાપાનાં નાશં કર્તુમનાસ્તદા

પ્રપાતડાગારામાંશ્ચ તથા દેવગૃહાન્બહૂન્ ।
અન્નાદીનાં ચ દાનાનિ ગઙ્ગાતીરે ચકાર સઃ

એવં ધનમશેષં ચ વિશ્રાણ્ય હરિભક્તિમાન્ ।
નારનારાયણ સ્થાનં જગામ તપસે વનમ્

તત્રાપશ્યન્મહારમ્યમાશ્રમં મુનિસેવિતમ્ ।
ફલિતૈઃ પુષઅપિતૈશ્ચૈવ શોભિતં વૃક્ષસંચયૈઃ

ગૃણદ્ભિઃ પરમં બ્રહ્મ શાસ્ત્રચિન્તાપરૈસ્તથા ।
પરિચર્યાપરૈર્વૃદ્ધૈર્મુનિભિઃ પરિશોભિતમ્

શિષ્યૈઃ પરિવૃતં તત્ર મુનિં જાનન્તિ સંજ્ઞકમ્ ।
ગૃણન્તં પરમં બ્રહ્મ તેજોરાશિં દદર્શ હ

શમાદિગુણસંયુક્તં રાગાદિરહિતં મુનિમ્ ।
શીર્ણપર્ણાશનં દૃષ્ટ્વા વેદમાલિર્નનામ તમ્

તસ્ય જાનન્તિરાગન્તોઃ કલ્પયામાસ ચાર્હણમ્ ।
કન્દમૂલફલાદ્યૈસ્તુ નારાયણધિયા મુને

કૃતાતિથ્યક્રિયસ્તેન વેદમાલી કૃતાઞ્જલિઃ ।
વિનયાવનતો ભૂત્વા પ્રોવાચ વદતાં વરમ્

ભગવન્કૃતકૃત્યો ઽસ્મિ વિગતં કલ્મષં મમ ।
મામુદ્ધર મહાભાગ જ્ઞાનદાનેન પણ્ડિત

એવમુક્તસ્તતસ્તેન જાનન્તિર્મુનિસત્તમઃ ।
પ્રોવાચ પ્રહસન્વાગ્મી વેદમાલિં ગુણાન્વિતમ્

જાનન્તિરુવાચ
શૃણષ્વ વિપ્રશાર્દૂલ સંસારચ્છેદકારણમ્ ।
પ્રવક્ષ્યામિ સમાસેન દુર્લભં ત્વકૃતાત્મનામ્

ભજ વિષ્ણું પરં નિત્યં સ્મર નારાયણં પ્રભુમ્ ।
પરાપવાદં પૈશુન્યં કદાચિદપિ મા કૃથાઃ

પરોપકારનિરતઃ સ દા ભવ મહામતે ।
હરિપૂજાપરશ્ચૈવ ત્યજ મૂર્ખસમાગમમ્

કામં ક્રોધં ચ લોભં ચ મોહં ચ મદમત્સરૌ ।
પરિત્યજ્યાત્મવલ્લોકં દૃષ્ટ્વા શાન્તિં ગમિષ્યસિ

અસૂયાં પરનિન્દાં ચ કદાચિદપિ મા કુરુ ।
દ્રંભાચારમહૄઙ્કારં નૈષ્ઠુર્યં ચ પરિત્યજ

દયાં કુરુષ્વ ભુતેષુ શુશ્રૂષાં ચ તથા સતામ્ ।
ત્વયા કૃતાંશ્ચ ધર્માન્વૈ મા પ્રકાશય પુચ્છતામ્

અનાચારપરાન્દૃષ્ટ્વા નોપેક્ષાં કુરુ શક્તિતઃ ।
પૂજયસ્વાતિયિં નિત્યં સ્વકુટુંબાવિરોધતઃ

પત્રૈઃ પુષ્પૈઃ ફલૈર્વાપિ દૂર્વાભિઃ પલ્લવૈરથ ।
પૂજયસ્વ જગન્નાથં નારાયણમકાં મતઃ

દેવાનૃપીન્પિતૄશ્ચાપિ તર્પયસ્વ યથાવિધિ ।
અગ્રેશ્ચ વિધિવદ્વપ્ર પરિચર્યાપરો ભવ

દેવતાયતને નિત્યં સંમાર્જનપરો ભવ ।
તથોપલેપનં ચૈવ કુરુષ્વ સુસમાહિતઃ

શીર્ણસ્ફટિતસંધાનં કુરુ દેવગૃહે સદા ।
માર્ગશોભાં ચ દીપં ચ વિષ્ણોરાયતને કુરુ

કન્દમૂલફલૈર્વાપિ સદા પૂજય માધવમ્ ।
પ્રદક્ષિણનમસ્કારૈઃ સ્તોત્રાણાં પઠનૈસ્તથા

યુરાણશ્રવણં ચૈવ પુરાણપઠનં તથા ।
વેદાન્તપઠનં ચૈવ પ્રત્યહં કુરુ શક્તિતઃ

એવં સ્થિતિ તવ જ્ઞાનં ભઘવિષ્યત્યુત્તમોત્તમમ્ ।
જ્ઞાનાત્સમસ્તપાપાનાં મોક્ષો ભવતિ નિશ્ચિતમ્

એવં પ્રબોધિતસ્તેન વેદમાલિર્મહામતિઃ ।
તથા જ્ઞાનરતો નિત્યં જ્ઞાનલેશમવાપ્તવાન્

વેદમાલિઃ કદાચિત્તુ જ્ઞાનલેશપ્રચોદિતઃ ।
કો ઽહં મમ ક્રિયા કેતિ સ્વયમેવ વ્યક્તિન્તયત્

મમ જન્મ કથં જાતં રૂપં કીદૃગ્વિધં મમ ।
એવં વિચારણપરોઃ દિવાનિશમતન્દ્રિતઃ

અનિશ્ચિતમતિર્ભૂત્વા વેદમાલિર્દ્ધિજોત્તમઃ ।
પુનર્જાનન્તિમાગમ્ય પ્રણમ્યેદમુવાચ હ

વેદમાલિરુવાચ
મમ ચિત્તમતિભ્રાતં ગુરો બ્રહ્મવિદાં વર ।
કો ઽહં મમ ક્રિયા કા ચ મમ જન્મ કથં વદ

જાનન્તિરુવાચ
સત્યં સત્યં મહાભાગં ચિત્તં ભ્રાતં સુનિશ્ચિતમ્ ।
અવિદ્યાનિલર્ય ચિત્તં કથં સદ્ભાવગગમેષ્યતિ

મમેતિ ગદિતં યત્તુ તદપિ ભ્રાન્તિરિષ્યતે ।
અહૄઙ્કારો મનોધર્મ આત્મનો નહિ પણ્ડિત

પુનશ્ચ કો ઽહમિત્યુક્તં વેદમાલે ત્વયા તુ યત્ ।
મમ જાત્યાદિ શૂન્યસ્ય કથં નામ કરોમ્યહમ્

અનૌપમ્યસ્વભાવસ્ય નિર્ગુણસ્ય પરાત્મનઃ ।
નીરૂપસ્યાપ્રમેયસ્ય કથં નામ કરોમ્યહમ્

પરજ્યોતિઃ સ્વરૂપસ્ય પરિપૂર્ણાવ્યયાત્મનઃ ।
અવિચ્છિન્નસ્વભાવસ્ય કથ્યતે ચ કથં ક્રિયા

સ્વપ્રકાશાત્મનો વિપ્ર નિત્યસ્ય પરમાત્મનઃ ।
અનન્તસ્ય ક્રિયા ચૈવ કથં જન્મ ચ કથ્યતે

જ્ઞાનૈકવેદ્યમજરં પરં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
પરિપૂર્ણં પરાનન્દં તસ્માન્નાન્યદિહ દ્વિજ

તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યેભ્યો જ્ઞાનં મોક્ષસ્ય સાધનમ્ ।
જ્ઞાને ત્વનાહતે સિદ્ધે સર્વં બ્રહ્મમયં ભવેત્

એવં પ્રબોધિતસ્તેન વેદમાલિર્મુનીશ્વર ।
મુમોદ પશ્યન્નાત્માનમાત્મન્યેવાચ્યુતં પ્રભુમ્

ઉપાધિરહિતં બ્રહ્મ સ્વપ્રકાશં નિરઞ્જનમ્ ।
અહમેવેતિ નિશ્ચિત્ય પરાં શાન્તિમવાપ્તવાન્

તતશ્ચ વ્યવહારાર્થં વેદમાલિર્મુનીશ્વરમ્ ।
ગુરું પ્રણમ્ય જાનન્તિ સદા ધ્યાનપરો ઽભવત્

ગતે બહુતિથે કાલે વેદમાલિર્મુનીશ્વ ।
વારાણસીપુરં પ્રાપ્ય પરં મોક્ષમવાપ્તવાન્

ય ઇમં પઠતે ઽધ્યાયં શૃણુયાદ્વા સમાહિતઃ ।
સ કર્મપાશવિચ્છેદં પ્રાપ્ય સૌખ્યમવાન્પુયાત્