નામલિઙ્ગાનુશાસન · અધ્યાય 3.5

સલિઙ્ગશાસ્ત્રૈઃ સન્નાદિ કૃત્ તદ્ધિત સમાસજૈઃ

અનુક્તૈઃ સંગ્રહે લિઙ્ગં સંકીર્ણવદિહોન્નયેત્

લિઙ્ગશેષવિધિર્ વ્યાપી વિશેષૈર્ યદ્યબાધિતઃ

સ્ત્રિયામીદૂદ્વિરામૈકાચ્ સયોનિપ્રાણિનામ ચ

નામ વિદ્યુન્નિશાવલ્લીવીણાદિગ્ભૂનદીહ્રિયામ્

અદન્તૈર્ દ્વિગુરેકાર્થો ન સ પાત્રયુગાદિભિઃ

તલ્વૃન્દે યેનિકટ્યત્રા વૈરમૈથુનિકાદિવુન્

સ્ત્રીભાવાદાવનિ ક્તિણ્ ણ્વુલ્ ણચ્ ણ્વુચ્ ક્યબ્ યુજિઞ્ઙ્ નિ શાઃ

ઉણાદિષુ નિરૂરીશ્ચ ઙ્યાષૂડન્તં ચલં સ્થિરમ્

તત્ક્રીડાયાં પ્રહરણં ચેન્ મૌષ્ટા પાલ્લવા ણ દિક્

ઘઞો ઞઃ સા ક્રિયાસ્યાં ચેદ્ દાણ્ડપાતા હિ ફાલ્ગુની

શ્યૈનમ્પાતા ચ મૃગયા તૈલમ્પાતા સ્વધેતિ દિક્

સ્ત્રી સ્યાત્કાચિન્ મૃણાલ્યાદિર્ વિવક્ષાપચયે યદિ

લઙ્કા શેફાલિકા ટીકા ધાતકીપઞ્ચિકાઢકી

સિધ્રકા સારિકા હિક્કા પ્રાચિકોલ્કા પિપીલિકા

તિન્દુકી કણિકા ભઙ્ગિઃ સુરઙ્ગાસૂચિમાઢયઃ

પિચ્છા વિતણ્ડા કાકિણ્યશ્ચૂર્ણિઃ શાણી દ્રુણી દરત્

સાતિઃ કન્થા તથાસન્દી નાભી રાજસભાપિ ચ

ઝલ્લરી ચર્ચરી પારી હોરા લટ્વા ચ સિધ્મલા

લાક્ષા લિક્ષા ચ ગણ્ડૂષા ગૃધ્રસી ચમસી મસી
। ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગ સંગ્રહઃ

પુંસ્ત્વે સભેદાનુચરાઃ સપર્યાયાઃ સુરાસુરાઃ

સ્વર્ગયાગાદ્રિમેઘાબ્ધિ દ્રુ કાલાસિશરારયઃ

કરગણ્ડોષ્ઠદોર્દન્તકન્ઠકેશનખસ્તનાઃ

અહ્નાહાન્તાઃ ક્ષ્વેડભેદા રાત્રાન્તાઃ પ્રાગસંખ્યકાઃ

શ્રીવેષ્ટાદ્યાશ્ચ નિર્યાસા અસન્નન્તા અબાધિતાઃ

કશેરુજતુવસ્તૂનિ હિત્વા તુરુવિરામકાઃ

કષણભમરોપાન્તા યદ્યદન્તા અમી અથ

પથનયસટોપાન્તા ગોત્રાખ્યાશ્ચરણાહ્વયાઃ

નામ્ન્યકર્તરિ ભાવે ચ ઘઞ્ જબ્ નઙ્ ણ ઘાથુચઃ

લ્યુઃ કર્તરીમનિચ્ ભાવે કો ઘોઃ કિઃ પ્રાદિતોન્યતઃ

દ્વન્દ્વે ઽશ્વવડવાવશ્વવડવા ન સમાહૃતે

કાન્તઃ સૂર્યેન્દુપર્યાયપૂર્વો ઽયઃ પૂર્વકો.પિ ચ

વટકશ્ચાનુવાકશ્ચ રલ્લકશ્ચ કુડઙ્ગકઃ

પુઙ્ખો ન્યૂઙ્ખઃ સમુદ્રશ્ચ વિટપટ્ટધટાઃ ખટાઃ

કોટ્ટારઘટ્ટહટ્ટાશ્ચ પિણ્ડગોણ્ડપિચણ્ડવત્

ગડુઃ કરણ્ડો લગુડો કરણ્ડશ્ચ કિણો ઘુણઃ

દૃતિસીમન્તહરિતો રોમન્થોદ્ગીથબુદ્બુદાઃ

કાસમર્દો ઽર્બુદઃ કુન્દઃ ફેનસ્તૂપૌ સયૂપકૌ

આતપઃ ક્ષત્રિયે નાભિઃ કુણપક્ષુરકેદરાઃ

પૂરક્ષુરપ્રચુક્રાશ્ચ ગોલહિઙ્ગુલપુદ્ગલાઃ

વેતાલભલ્લમલ્લાશ્ચ પુરાડાશો ઽપિ પટ્ટિશઃ

કુલ્માષો રભસશ્ચૈવ સકટાહઃ પતદ્રહઃ
। ઇતિ પુંલિઙ્ગશેષસંગ્રહઃ

દ્વિહીને ઽન્યચ્ચ ખારણ્યપર્ણશ્વભ્રહિમોદકમ્

શીતોષ્ણમાંસરુધિરમુખાક્ષિદ્રવિણં બલમ્

ફલહેમશુલ્બલોહસુખદુહ્ખશુભાશુભમ્

જલપુષ્પાણિ લવણં વ્યઞ્જનાન્યનુલેપનમ્

કોટ્યાઃ શતાદિસંખ્યાન્યા વા લક્ષા નિયુતં ચ તત્

દ્વયષ્કમસિસુસન્નન્તં યદનાન્તમકર્તરિ

ત્રાન્તં સલોપધં શિષ્ટં રાત્રં પ્રાક્સંખ્યયાન્વિતમ્

પાત્રાદ્યદન્તૈરેકાર્થો દ્વિગુર્લક્ષ્યાનુસારતઃ

દ્વન્દ્વૈક્ત્વાવ્યયીભાવૌ પથઃ સંખ્યાવ્યયાત્પરઃ

શડ્યાશ્છાયા બહૂનાં ચેદ્વિચ્છાયં સંહતૌ સભા

શાલાર્થાપિ પરા રાજામનુષ્યાર્થાદરાજકાત્

દાસીસભં નૃપસભં રક્ષસ્સભમિમા દિશઃ

ઉપજ્ઞોપક્રમાન્તશ્ચ તદાદિત્વપ્રકાશને

કોપજ્ઞકોપક્રમાદિ કન્થોશીનરનામસુ

ભાવે ન ણકચિદ્ભ્યો ઽન્યે સમૂહે ભાવકર્મણોઃ

અદન્તપ્રત્યયાઃ પુણ્યસુદિનાભ્યાં ત્વહઃ પરઃ

ક્રિયાવ્યયાનાં ભેદકાન્યેકત્વે ઽપ્યુક્થતોટકે

ચોચં પિચ્છં ગૃહસ્થૂણં તિરીટં મર્મ યોજનમ્

રાજસૂયં વાજપેયં ગદ્યપદ્યે કૃતૌ કવેઃ

માણિક્યભાષ્યસિન્દૂરચીરચીવરપિઞ્જરમ્

લોકાયતં હરિતાલં વિદલસ્થાલબાહ્લિકમ્
। ઇતિ નપુંસકશેષસંગ્રહઃ

પુન્નપુંસકયોઃ શેષો ઽર્ધર્ચપિણ્યાકકણ્ટકાઃ

મોદકસ્તણ્ડકષ્ટઙ્કઃ શાટકઃ કર્પટો ઽર્બુદઃ

પાતકોદ્યોગચરકતમાલામલકા નડઃ

કુષ્ઠં મુણ્ડં શીધુ બુસ્તં ક્ષ્વેડિતં ક્ષેમકુટ્ટિમમ્

સંગમં શતમાનાર્મશમ્બલાવ્યયતાણ્ડવમ્

કવિયં કન્દકાર્પાસં પારાવારં યુગન્ધરમ્

યૂપં પ્રગ્રીવપાત્રીવે યૂષં ચમસચિક્કસૌ

અર્ધર્ચાદૌ ઘૃતાદીનાં પુંસ્ત્વાદ્યં વૈદિકં ધ્રુવમ્

તન્ નોક્તમિહ લોકે ઽપિ તચ્ ચેદસ્ત્યસ્તુ શેષવત્
। ઇતિ પુન્નપુંસકશેષસંગ્રહઃ

સ્ત્રીપુંસયોરપત્યાન્તા દ્વિચતુષ્ષટ્પદોરગાઃ

જાતિભેદાઃ પુમાખ્યાશ્ચ સ્ત્રીયોગૈઃ સહ મલ્લકઃ

ઊર્મિર્વરાટકઃ સ્વાતિર્વર્ણકો ઝાટલિર્મનુઃ

મૂષા સૃપાટી કર્કન્ધૂર્યષ્ટિઃ શાટી કટી કુટી
। ઇતિ સ્ત્રીપુંસશેષસંગ્રહઃ

સ્ત્રીનપુંસકયોર્ભાવક્રિયયોઃ વ્યઞ્ ક્વચિચ્ચ વુઞ્

ઔચિત્યમૌચિતી મૈત્રી મૈત્ર્યં વુઞ્ પ્રાગુદાહૃતઃ

ષષ્ઠ્યન્તપ્રાક્પદાઃ સેનાછાયાશાલાસુરાનિશાઃ

સ્યાદ્વા નૃસેનં શ્વનિશં ગોશાલમિતરે ચ દિક્

આબન્નન્તોત્તરપદો દ્વિગુશ્ચાપુંસિ નશ્ચ લુપ્

ત્રિખટ્વં ચ ત્રિખટ્વી ચ ત્રિતક્ષં ચ ત્રિતક્ષ્યપિ
। ઇતિ સ્ત્રીનપુંસકશેષસંગ્રહઃ

ત્રિષુ પાત્રી પુટી વાટી પેટી કુવલદાડિમૌ

ઇતિ ત્રિલિઙ્ગશેષસંગ્રહઃ

પરં લિઙ્ગં સ્વપ્રધાને દ્વન્દ્વે તત્પુરુષે ઽપિ તત્

અર્થાન્તાઃ પ્રાદ્યલમ્પ્રાપ્તાપન્નપૂર્વાઃ પરોપગાઃ

તદ્ધિતાર્થો દ્વિગુઃ સંખ્યાસર્વનામતદન્તકાઃ

બહુર્વ્રીહિરદિઙ્નામ્નામુન્નેયં તદુદાહૃતમ્

ગુણદ્રવ્યક્રિયાયોગોપાધયઃ પરગામિનઃ

કૃતહ્કર્તર્યસંજ્ઞાયાં કૃત્યાઃ કર્તરિ કર્મણિ

અણાદ્યન્તાસ્તેન રક્તાદ્યર્થે નાનાર્થભેદકાઃ

ષટ્સંજ્ઞકાસ્ત્રિષુ સમા યુષ્મદસ્મત્તિઙ્વ્યયમ્

પરં વિરોધે શેષં તુ જ્ઞેયં શિષ્ટપ્રયોગતઃ
ઇતિ લિઙ્ગાદિસંગ્રહવર્ગઃ: 5, અત્ર મૂલશ્લોકાઃ 46
ઇત્યમરસિંહકૃતૌ નામલિઙ્ગાનુશાસને
સામાન્યકાણ્ડસ્તૃતીયઃ સાઙ્ગ એવ સમર્થિતઃ
ઇતિ તૃતીયઃ સામાન્યકાણ્ડઃ સમાપ્તઃ
ઇત્યમરસિંહકૃતં નામલિઙ્ગાનુશાસનમ્
કાણ્ડત્રયાત્મકં સાઙ્ગોપાઙ્ગં સંપૂર્ણતામગાત્ ।
અત્ર મૂલશ્લોકાઃ: 480, ક્ષે. શ્લોકાઃ:25 સર્વે ચ મિલિત્વા:513
અમરકોશસ્થશ્લોકાનાં કોષ્ટકમ્
પ્ર. કાણ્ડે મૂ. શ્લો. 281\, ક્ષે. શ્લો. 18\, સર્વે ચ મિલિત્વા 299
દ્વિ. કાણ્ડે મૂ. શ્લો. 735\, ક્ષે. શ્લો. 14\, સર્વે ચ મિલિત્વા 750
ત્રિ. કાણ્ડે મૂ. શ્લો. 480\, ક્ષે. શ્લો. 25\, સર્વે ચ મિલિત્વા 513
એવં સર્વેષાં કાણ્ડાનાં યોગઃ મૂ. શ્લો. 1497\, ક્ષે.શ્લો. 58\, સર્વે ચ
મિલિત્વા 1563