નૈષધીયચરિતમ્‌ · અધ્યાય p9

કલ્પદ્રુમાન્પરિમલા ઇવ ભૃઙ્ગમાલામાત્માશ્રયામખિલનિન્દનશાખિવૃન્દાત્ ।
તાં રાજકાદપગમય્ય વિમાનધુર્યા નિન્યુર્નલાકૃતિધરાનથ પઞ્ચવીરાન્

સાક્ષાત્કૃતાખિલજગજ્જનતાચરિત્રા તત્રાધિનાથમધિકૃત્ય દિવસ્તથા સા ।
ઊચે યથા સ ચ શચીપતિરભ્યધાયિ પ્રાકાશિ તસ્ય ન ચ નૈષધકાયમાયા

બ્રૂમઃ કિમસ્ય વરવર્ણિનિ વીરસેનોદ્ભૂતિં દ્વિષદ્બલવિજિત્વરપૌરુષસ્ય ।
સેનાચરીભવદિભાનનદાનવારિવાસેન યસ્ય જનિતાસુરભીરણશ્રીઃ

શુભ્રાંશુહારગણહારિપયોધરાઙ્કચુમ્બીન્દ્રચાપખચિતદ્યુમણિપ્રભાભિઃ ।
અન્વાસ્યતે સમિતિ ચામરવાહિનીભિર્યાત્રાસુ ચૈષ બહુલાભરણાર્ચિતાભિઃ

ક્ષોણીભૃતામતુલકર્કશવિગ્રહાણામુદ્દામદર્પહરિકુઞ્જરકોટિભાજામ્ ।
પક્ષચ્છિદામયમુદગ્રબલો વિધાય મગ્નં વિપજ્જલનિધૌ જગદુજ્જહાર

ભૂમીભૃતઃ સમિતિ જિષ્ણુમપવ્યપાયં જાનીહિ ન ત્વમઘવન્તમમું કથંચિત્ ।
ગુપ્તં ઘટપ્રતિભટસ્તનિ બાહુનેત્રં નાલોકસેઽતિશયમદ્ભુતમેતદીયમ્

લેખા નિતમ્બિનિ બલાદિસમૃદ્ધરાજ્યપ્રાજ્યોપભોગપિશુના દધતે સરાગમ્ ।
એતસ્ય પાણિચરણં તદનેન પત્યા સાર્ધં શચીવ હરિણા મુદમુદ્વહસ્વ

આકર્ણ્ય તુલ્યમખિલાં સુદતી લગન્તીમાખણ્ડલેઽપિ ચ નલેઽપિ ચ વાચમેતામ્ ।
રૂપં સમાનમુભયત્ર વિગાહમાના શ્રોત્રાન્ન નિર્ણયમવાપદસૌ ન નેત્રાત્

શક્રઃ કિમેષ નિષાધાધિપતિઃ સ વેતિ દોલાયમાનમનસં પરિભાવ્ય ભૈમીમ્ ।
નિર્દિશ્ય તત્ર પવનસ્ય સખાયમસ્યાં ભૂયોઽસૃજદ્ભગવતી વચસઃ સ્રજં સા

એષ પ્રતાપનિધિરુદ્ગતિમાન્સદાઽયં કિં નામ્ નાર્જિતમનેન ધનંજયેન ।
હેમ પ્રભૂતમધિગચ્છ શુચેરમુષ્માનાસ્યેવ કસ્યચન ભાસ્વરરૂપસંપત્

અસ્યર્થહેતિપટુતાકવલીભવત્તત્તત્પાર્થિવાધિકરણપ્રભવાઽસ્ય ભૂતિઃ ।
અપ્યઙ્ગરાગજનનાય મહેશ્વરસ્ય સંજાયતે રુચિરકર્ણિ તપસ્વિનોઽપિ

એતન્મુખા વિબુધસંસદસાવશેષા માધ્યસ્થ્યમસ્ય યમતોઽપિ મહેન્દ્રતોઽપિ ।
એનં મહસ્વિનમુપેહિ સદારુણોચ્ચૈર્યેનામુના પિતૃમુખિ ધ્રિયતે કરશ્રીઃ

નૈવાલ્પમેધસિ પટો રુચિમત્ત્વમસ્ય મધ્યેસમિન્નિવસતો રિપવસ્તૃણાનિ ।
ઉત્થાનવાનિહ પરાભવિતું તરસ્વી શક્યઃ પુનર્ભવતિ કેન વિરોધિનાયમ્

સાધારણીં ગિરમુષર્બુધનૈષધાભ્યામેતાં નિપીય ન વિશેષમવાપ્તવત્યા ।
ઊચે નલોઽયમિતિ તં પ્રતિ ચિત્તમેકં બ્રૂતે સ્મ ચાન્યદનલોઽયમિતીદમીયમ્

એતાદૃશીમથ વિલોક્ય સરસ્વતી તાં સંદેહચિત્રભયચિત્રિતચિત્તવૃત્તિમ્ ।
દેવસ્ય સૂનુમરવિન્દવિકાસિરશ્મેરુદ્દિશ્ય દિક્પતિમુદીરયિતું પ્રચક્રે

દણ્ડં બિભર્ત્યયમહો જગતસ્તતઃ સ્યાત્કમ્પાકુલસ્ય સકલસ્ય ન પઙ્કપાતઃ ।
સ્વર્વૈદ્યયોરપિ મદવ્યયદાયિનીભિરેતસ્ય રુગ્ભિરમરઃ કિમુ કશ્ચિદસ્તિ

મિત્ત્રપ્રિયોપજનનં પ્રતિ હેતુરસ્ય સંજ્ઞા શ્રુતાસુહૃદયં ન જનસ્ય કસ્ય ।
છાયેદૃગસ્ય ચ ન કુત્રચિદધ્યગાયિ તપ્તં યમેન નિયમેન તપોઽમુનૈવ

કિંચ પ્રભાવનમિતાખિલરાજતેજા દેવઃ પિતામ્બરમણી રમણીયમૂર્તિઃ ।
ઉત્ક્રાન્તિદા કમનુ ન પ્રતિભાતિ શક્તિઃ કૃષ્ણત્વમસ્ય ચ પરેષુ ગદાન્નિયોક્તુઃ

એકઃ પ્રભાવમયમેતિ પરેતરાજૌ તજ્જીવિતેશધિયમત્ર નિધત્સ્વ મુગ્ધે ।
ભૂતેષુ યસ્ય ખલુ ભૂરિયમસ્ય વશ્યભાવં સમાશ્રયતિ દસ્રસહોદરસ્ય

ગુમ્ફો ગિરાં શમનનૈષાધયોઃ સમાનઃ શઙ્કામનેકનલદર્શનજાતશઙ્કે ।
ચિત્તે વિદર્ભવસુધાધિપતેઃ સુતાયા યન્નિર્મમે ખલુ તદેષ પિપેષ પિષ્ટમ્

તત્રાપિ તત્રભવતી ભૃશસંશયાલોરાલોક્ય સા વિધિનિષેધનિવૃત્તિમસ્યાઃ ।
યાથઃપતિં પ્રતિ ધૃતાભિમુખાઙ્ગુલીકપાણિઃ ક્રમોચિતમુપાક્રમતાભિધાતુમ્

યા સર્વતોમુખતયા વ્યવતિષ્ઠમાના યાદોરણૈર્જયતિ નૈકવિદારકા યા ।
એતસ્ય ભૂરિતરવારિનિધિશ્ચમૂઃ સા યસ્યાઃ પ્રતીતિવિષયઃ પરતો ન રોધઃ

નાસીરસીમનિ ઘનધ્વનિરસ્ય ભૂયાન્કુમ્ભીરવાન્સમકરઃ સહદાનવારિઃ ।
ઉત્પદ્મકાનનસખઃ સુખમાતનોતિ રત્નૈરલંકરણભાવમિતૈર્નદીનઃ

સસ્યન્દનૈઃ પ્રવહણૈઃ પ્રતિકૂલપાતં કા વાહિની ન તનુતે પુનરસ્ય નામ ।
તસ્યા વિલાસવતિ કર્કશતાશ્રિતા યા ભૂમઃ કથમ્ બહુતયાસિકતા વયં તાઃ

શોણં પદપ્રણયિનં ગુણમસ્ય પશ્ય કિંચાસ્ય સેવનપરૈવ સરખતી સા ।
એનં ભજસ્વ સુભગે ભુવનાધિનાથં કિં વા ભજન્તિ તમિમં કમલાશયા ન

શઙ્કાલતાતતિમનેકનલાવલમ્બાં વાણી નવર્ધયતુ તાવદભેદિકેયમ્ ।
ભીમોદ્ભવાં પ્રતિ નલે ચ જલેશ્વરે ચ તુલ્યં તથાપિ યદવર્ધયદત્ર ચિત્રમ્

બાલાં વિલોક્ય વિબુધૈરપિ માયિભિસ્તૈરચ્છદ્મિતામિયમલીકનલીકૃતસ્વૈઃ ।
આહ સ્મ તાં ભગવતી નિષધાધિનાથં નિર્દિશ્ય રાજપરિષત્પરિવેષભાજમ્

અત્યાજિલબ્ધવિજયપ્રસરસ્ત્વયા કિં વિજ્ઞાયતે રુચિપદં ન મહીમહેન્દ્રઃ ।
પ્રત્યર્થિદાનવશતાહિતચેષ્ટયાસૌ જીમૂતવાહનધિયં ન કરોતિ કસ્ય

યેનામુના બહુવિગાઢસુરેશ્વરાધ્વરાજ્યાભિષેકવિકસન્મહસા બભૂવે ।
આવર્જનં તમનુ તે નનુ સાધુ નામગ્રાહં મયા નલમુદીરિતમેવમત્ર

યચ્ચણ્ડિમારણવિધિવ્યસનં ચ તત્ત્વં બુદ્ધ્વાશયાશ્રિતમમુષ્ય ચ દક્ષિણત્વમ્ ।
સૈષા નલે સહજરાગભરાદમુષ્મિન્નાત્માનમર્પયિતુમર્હસિ ધર્મરાજે

કિં તે તથા મતિરમુષ્ય યથાશયઃ સ્યાત્ત્વત્પાણિપીડનવિનિર્મિતયેઽનપાશઃ ।
કાન્માનવાનવતિ નો ભુવનં ચરિષ્ણૂન્નાસાવમુત્ર નરતા ભવતીતિ યુક્તમ્

શ્લોકાદિહ પ્રથમતો હરિણા દ્વિતીયાદ્ધૂમધ્વજેન શમનેન સમં તૃતીયાત્ ।
તુર્યાચ્ચ તસ્ય વરુણેન સમાનભાવં સા જાનતી પુનરવાદિ તયા વિમુગ્ધા

ત્વં યાઽર્થિની કિલ નલે ન શુભાય તસ્યાઃ ક્વ સ્યાન્નિજાર્પણમમુષ્ય ચતુષ્ટયે તે ।
ઇન્દ્રાનલાર્યમતનૂજપયઃપતીનાં પ્રાપ્યૈકરૂપ્યમિહ સંસદિ દીપ્યમાને

દેવઃ પતિર્વિદુષિ નૈષ ધરાજગત્યા નિર્ણીયતે ન કિમુ ન વ્રિયતે ભવત્યા ।
નાયં નલઃ ખલુ તવાતિમહાનલાભો યદ્યેનમુજ્ઝસિ વરઃ કતરઃ પરસ્તે

ઇન્દ્રાગ્નિદક્ષિણદિગીશ્વરપાશિભિસ્તાં વાચં નલે તરલિતાથ સમાં પ્રમાય ।
સા સિન્ધુવેણિરિવ વાડવવીતિહોત્રં લાવણ્યભૂઃ કમપિ ભીમસુતાપ તાપમ્

સાપ્તું પ્રયચ્છતિ ન પક્ષચતુષ્ટયે તાં તલ્લાભશંસિનિ ન પઞ્ચમકોટિમાત્રે ।
શ્રદ્ધાં દધે નિષધરાડ્વિમતૌ મતાનામદ્વૈતતત્ત્વ ઇવ સત્યતરેઽપિ લોકઃ

કારિષ્યતે પરિભવઃ કલિના નલસ્ય તાં દ્વાપરસ્તુ સુતનૂમદુનોત્પુરસ્તાત્ ।
ભૈમીનલોપયમનં પિશુનૌ સહેતે ન દ્વાપરઃ કિલ કલિશ્ચ યુગે જગત્યામ્

ઉત્કણ્ઠયન્પૃથગિમાં યુગપન્નલેષુ પ્રત્યેકમેષુ પરિમોહયમાણબાણઃ ।
જાનીવહે નિજશિલીમુખશીલિસંખ્યાસાફલ્યમાપ સ તદા યદિ પઞ્ચબાણઃ

દેવાનિયં નિષાધરાજરુચસ્ત્યજન્તી રૂપાદરજ્યત નલે ન વિદર્ભસુભ્રૂઃ ।
જન્માન્તરાધિગતકર્મવિપાકજન્મૈવોન્મીલતિ ક્વચન કસ્યચનાનુરાગઃ

ક્વ પ્રાપ્યતે સ પતગઃ પરિપૃચ્છ્યતે યઃ પ્રત્યેમિ તસ્ય હિ પુરેવ નલં ગિરેતિ ।
સસ્માર સસ્મરમતિઃ પ્રતિ નૈષધીયં તત્રામરાલયમરાલમરાલકેશી

એકૈકમૈક્ષત મુહુર્મહતાદરેણ ભેદં વિવેદ ન ચ પઞ્ચસુ કંચિદેષા ।
શઙ્કાશતં વિતરતા હરતા પુનસ્તદુન્માદિનેવ મનસેયમિદં તદાહ

અસ્તિ દ્વિચન્દ્રમતિરસ્તિ જનસ્ય તત્ર ભ્રાન્તૌ દૃગન્તચિપિટીકરણાદિરાદિઃ ।
સ્વચ્છોપસર્પણમપિ પ્રતિમાભિમાને ભેદભ્રમે પુનરમીષુ ન મે નિમિત્તમ્

કિં વા તનોતિ મયિ નૈષધ એવ કાવવ્યૂહં વિધાય પરિહાસમસૌ વિલાસી ।
વિજ્ઞાનવૈભવભૃતઃ કિમુ તસ્ય વિદ્યા સા વિદ્યતે ન તુરગાશયવેદિતેવ

એકો નલઃ કિમયમન્યતમઃ કિમૈલઃ કામોઽપરઃ કિમુ કિમુ દ્વયમાશ્વિનેયૌ ।
કિં રૂપધેયભરસીમતયા સમેષુ તેષ્વેવ નેહ નલમોહમહં વહે વા

પૂર્વં મયા વિરહનિઃસહયાપિ દૃષ્ટઃ સોઽયં પ્રિયસ્તત ઇતો નિષધાધિરાજઃ ।
ભૂયઃ કિમાગતવતી મમ સા દશેયં પશ્યામિ યદ્વિલસિતેન નલાનલીકાન્

મુગ્ધા દધામિ કથમિત્થમથાપશઙ્કાં સંક્રન્દનાદિકપટઃ સ્ફુટમીદૃશોઽયમ્ ।
દેવ્યાનયૈવ રચિતા હિ તથા તથૈષાં ગાથા યથા દિગધિપાનપિ તાઃ સ્પૃશન્તિ

એતન્મદીયમતિવઞ્ચકપઞ્ચકસ્થે નાથે કથં નુ મનુજસ્ય ચકાસ્તુ ચિહ્નમ્ ।
લક્ષ્માણિ તાનિ કિમમી ન વહન્તિ હન્ત બર્હિર્મુખા ધુતરજસ્તનુતામુખાનિ

યાચે નલં કિમમરાનથવા તદર્થં નિત્યાર્ચનાદપિ મમાફલિનૈરલં તૈઃ ।
કંદર્પશોષણશિલીમુખપાતપીતકારુણ્યનીરનિધિગહ્વરધોરચિત્તૈઃ

ઈશા દિશાં નલભુવં પ્રતિપદ્ય લેખા વર્ણિશ્રિયં ગુણવતામપિ વઃ કથં વા ।
મૂર્ખાન્ધકૂપપતનાદિવ પુસ્તકાનામસ્તં ગતં બત પરોપકૃતિવ્રતત્વમ્

યસ્યેશ્વરેણ યદલેખિ લલાટપટ્ટે તત્સ્યાદયોગ્યમપિ યોગ્યમપાસ્ય તસ્ય ।
કા વાસનાસ્તુ બિભૃયામિહ યાં હૃદાહં નાર્કાતપૈર્જલજમેતિ હિમૈસ્તુ દાહમ્

ઇત્થં યથેહ મદભાગ્યમનેન મન્યે કલ્પદ્રુમોઽપિ સ મયા ખલુ યાચ્યમાનઃ ।
સંકોચસંજ્વરદલાઙ્ગુલિપલ્લવાગ્રપાણીભવન્ભવતિ માં પ્રતિ બદ્ધમુષ્ટિઃ

દેવ્યાઃ કરે વરણમાલ્યમથાર્પયે વા યો વૈરસેનિરિહ તત્ર નિવેશયેતિ ।
સૈષા મયા મખભુજાં દ્વિષતી કૃતા સ્યાત્સ્વસ્મૈ તૃણાય તુ વિહન્મિ ન બન્ધુરત્નમ્

યઃ સ્યાદમીષુ પરમાઋથનલઃ સ માલામઙ્ગીકરોતુ વરણાય મમેતિ ચૈનામ્ ।
તં પ્રાપયામિ યદિ તત્તુ વિસૃજ્ય લજ્જાં કુર્વે કથં જગતિ શૃઙ્વતિ હી વિડમ્બઃ

ઇતરનલતુલાભાગેષ શેષાઃ સુધાભિઃ સ્નપયતિ મમ ચેતો નૈષધઃ કસ્ય હેતોઃ ।
પ્રથમચરમયોર્વા શબ્દયોર્વર્ણસખ્યે વિલસતિ ચરમેઽનુપ્રાસભાસાં વિલાસઃ

ઇતિ મનસિ વિકલ્પાનુદ્યતઃ સંત્યજન્તી ક્વચિદપિ દમયન્તી નિર્ણયં નાસસાદ ।
મુખમથ પરિતાપાસ્કન્દિતાનન્દમસ્યા મિહિરવિરચિતાવસ્કન્દમિન્દું નિનિન્દ

શ્રીહર્શં કવિરાજરાજિમુકુટાલંકારહીરઃ સુતં શ્રીહીરઃ સુષુવે જિતેન્દ્રિયચયં મામલ્લદેવી ચ યમ્ ।
સ્વાદૂત્પાદભૃતિ ત્રયોદશતયાદેશ્યસ્તદીયે મહાકાવ્યેઽયં વ્યરમન્નલસ્ય ચરિતે સર્ગો રસામ્ભોનિધિઃ