નૈષધીયચરિતમ્‌ · અધ્યાય p8

આકુઞ્ચિતાભ્યામથ પક્ષતિભ્યાં નભોવિભાગાત્તરસાવતીર્ય ।
નિવેશદેશાતતધૂતપક્ષઃ પપાત ભૂમાવુપભૈમિ હંસઃ

આકસ્મિકઃ પક્ષપુટાહતાયાઃ ક્ષિતેસ્તદા યઃ સ્વન ઉચ્ચચાર ।
દ્રાગન્યવિન્યસ્તદૃશઃ સ તસ્યાઃ સંભ્રાન્તમન્તઃ કરણં ચકાર

નેત્રાણિ વૈદર્ભસુતાસખીનાં વિમુક્તતત્તદ્વિષાયગ્રહાણિ ।
પ્રાપુસ્તમેકં નિરુપાખ્યરૂપં બ્રહ્મેવ ચેતાંસિ યતવ્રતાનામ્

હંસં તનૌ સન્નિહિતં ચરન્તં મુનેર્મનોવૃત્તિરિવ સ્વિકાયામ્ ।
ગ્રહીતુકામાદરિણા શયેન યત્નાદસૌ નિશ્ચલતાં જગાહે

તામિઙ્ગિતૈરપ્યનુમાય માયામયં ન ભૈમ્યા વિયદુત્પપાત ।
તત્પાણિમાત્મોપરિપાતુકં તુ મોઘં વિતેને પ્લુતિલાઘવેન

વ્યર્થ્(કૃતં પત્રરથેન તેન તથાઽવસાય વ્યવસાયમસ્યાઃ ।
પરસ્પરામર્પિતહસ્તતાલં તત્કાલમાલીભિરહસ્યતાલમ્

ઉચ્ચાટનીયઃ કરતાલિકાનાં દાનાદિદાનીં ભવતીભિરેષઃ ।
યાન્વેતિ માં દ્રુહ્યતિ મહ્યમેવ સાત્રેત્યુપાલમ્ભિ તયાલિવર્ગઃ

ધૃતાલ્પકોપા હસિતે સખીનાં છાયેવ ભાસ્વન્તમભિપ્રયાતુઃ ।
શ્યામાથ હંસસ્ય કરાનવાપ્તેર્મન્દાક્ષલક્સ્યા લગતિ સ્મ પશ્ચાત્

શસ્તા ન હંસાભિમુખી પુનસ્તે યાત્રેતિ તાભિશ્છલહસ્યમાના ।
સાહ સ્મ નૈવાશકુનીભવેન્મે ભાવિપ્રિયાવેદક એષ હંસઃ

હંસોઽપ્યસૌ હંસગતેઃ સુદત્યાઃ પુરઃ પુરશ્ચારુ ચલન્બભાસે ।
વૈલક્ષ્યહેતોર્ગતિમેતદીયામગ્રેઽનુકૃત્યોપહસન્નિવોચ્ચૈઃ

પદે પદે ભાવિનિ ભાવિની તં યથા કરપ્રાપ્યમવૈતિ નૂનમ્ ।
તથા સખેલં ચલતા લતાસુ પ્રતાર્ય તેનાચકૃષે કૃશાઙ્ગી

રુષા નિષિદ્ધાલિજનાં યદૈનાં છાયાદ્વિતીયાં કલયાંચકાર ।
તદા શ્રમામ્ભઃ કણભૂષિતાઙ્ગીં સ કીરવન્માનુષવાગવાદીત્

અયે કિયદ્યાવદુપૈષિ દૂરં વ્યર્થં પરિશ્રામ્યસિ વા કિમિત્થમ્ ।
ઉદેતિ તે ભીરપિ કિં નુ બાલે વિલોકયન્ત્યા ન ઘના વનાલીઃ

વૃથાર્પયન્તીમપથે પદં ત્વાં મરુલ્લલત્પલ્લવપાણિકમ્પૈઃ ।
આલીવ પશ્ય પ્રતિષેધતીયં કપોતહુંકારગિરા વનાલી

ધાર્યઃ કથંકારમહં ભવત્યા વિયદ્વિહારી વસુધૈકગત્યા ।
અહો શિશુત્વં તવ ખણ્ડિતં ન સ્મરસ્ય સખ્યા વયસાપ્યનેન

સહસ્રપત્ત્રાસનપત્ત્રહંસ વંશસ્ય પત્ત્રાણિ પતત્રિણઃ સ્મઃ ।
અસ્માદૃશાં ચાટુરસામૃતાનિ સ્વર્લોકલોકેતરદુર્લભાનિ

સ્વર્ગાપગાહેમમૃણાલિનીનાં નાલામૃણાલાગ્રભુજો ભજામઃ ।
અન્નાનુરૂપાં તનુરૂપઋદ્ધિં કાર્યં નિદાનાદ્ધિ ગુણાનધીતે

ધાતુર્નિયોગાદિહ નૈષઘીયં લીલાસરઃ સેવિતુમાગતેષુ ।
હૈમેષુ હંસેષ્વહમેક એવ ભ્રમામિ ભૂલોકવિલોકનોત્કઃ

વિધેઃ કદાચિદ્ભ્રમણીવિલાસે શ્રમાતુરેભ્યઃ સ્વમહત્તરેભ્યઃ ।
સ્કન્ધસ્ય વિશ્રાન્તિમદાં તદાદિ શ્રમ્યામિ નાવિશ્રમવિશ્વગોઽપિ

બન્ધાય દિવ્યે ન તિરશ્ચિ કશ્ચિત્પાશાદિરાસાદિતપૌરુષઃ સ્યાત્ ।
એકં વિના માદૃશિ તન્નરસ્ય સ્વર્ભોગભાગ્યં વિરલોદયસ્ય

ઇષ્ટેન પૂર્તેન નલસ્ય વશ્યાઃ સ્વર્ભોગમત્રાપિ સૃજન્ત્યમર્ત્યાઃ ।
મહીરુહા દોહદસેકશક્તેરાકાલિકં કોરકમુદ્ગિરન્તિ

સુવર્ણશૈલાદવતીર્ય તૂઋણં સ્વર્વાહિનીવારિકણાવકીર્ણૈઃ ।
તં વીજયામઃ સ્મરકેલિકાલે પક્ષૈર્નૃપં ચામરબદ્ધસખ્યઃ

ક્રિયેત ચેત્સાધુવિભક્તિચિન્તા વ્યક્તિસ્તદા સા પ્રથમાભિધેયા ।
યા સ્વૌજસાં સાધયિતું વિલાસૈસ્તાવત્ક્ષમાનામપદં બહુ સ્યાત્

રાજા સ યજ્વા વિબુધવ્રજત્રા કૃત્વાધ્વરાજ્યોપમયૈવ રાજ્યમ્ ।
ભુઙ્ક્તે શ્રિતશૃઓત્રિયસાત્કૃતશ્રીઃ પૂર્વં ત્વહો શેષમશેષમન્ત્યમ્

દારિદ્ર્યદારિદ્રવિણૌઘવર્ષૈરમોઘમેઘવ્રતમર્થિસાર્થે ।
સંતુષ્ટમિષ્ટાનિ તમિષ્ટદેવં નાથન્તિ કે નામ ન લોકનાથમ્

અસ્મત્કિલ શ્રોત્રસુધાં વિધાય રમ્ભા ચિરં ભામતુલાં નલસ્ય ।
તત્રાનુરક્તા તમનાપ્ય ભેજે તન્નામગન્ધાન્નલકૂબરં સા

સ્વર્લોકમસ્માભિરિતઃ પ્રયાતૈઃ કેલીષુ તદ્ગાનગુણાન્નિપીય ।
હા હેતિ ગાયન્યદશોચિ તેન નામ્નૈવ હાહા હરિગાયનોઽભૂત્

શૃણ્વન્સદારસ્તદુદારભાવં હૃષ્યન્મુહુર્લોમ પુલોમજાયાઃ ।
પુણ્યેન નાલોકત લોકપાલઃ પ્રમોદબાષ્પાવૃતનેત્રમાલઃ

સાપીશ્વરે શૃણ્વતિ તદ્ગુણૌઘાન્પ્રસહ્ય ચેતો હરતોઽર્ધશંભુઃ ।
અભૂદપર્ણાઙ્ગુલિરુદ્ધકર્ણા કદા ન કણ્ડૂયનકૈતવેન

અલં સજન્ધર્મવિધૌ વિધાતા રુણદ્ધિ મૌનસ્ય મિષેણ વાણીમ્ ।
તત્કણ્ઠમાલિઙ્ગ્ય રસસ્ય તૃપ્તાં ન વેદ તાં વેદજડઃ સ વક્રામ્

શ્રિયસ્તદાલિઙ્ગનભૂર્ન ભૂતા વ્રતક્ષતિઃ કાપિ પતિવ્રતાયાઃ ।
સમસ્તભૂતાત્મતયા ન ભૂતં તદ્ભર્તુરીર્ષ્યાકલુષાણુનાપિ

ધિક્ તં વિધેઃ પાણિમજાતલજ્જં નિર્માતિ યઃ પર્વણિ પૂર્ણમિન્દુમ્ ।
મન્યે સ વિશઃ સ્મૃતતન્મુખશ્રીઃ કૃત્વાર્ધમૌજ્ઝદ્ધરમૂર્ધ્નિ યસ્તમ્

નિલીયતે હ્રીવિધુરઃ સ્વજૈત્રં શૃઉત્વા વિધુસ્તસ્ય મુખં મુખાન્નઃ ।
સૂરે સમુદ્રસ્ય કદાપિ પૂરે કદાચિદભ્રભ્રમદભ્રગર્ભે

સંજ્ઞાપ્ય નઃ સ્વધ્વજભૃત્યવર્ગાન્દૈત્યારિરત્યબ્જુનલાસ્યનુત્યૈ ।
તત્સંકુચન્નાભિસરોજપીતાદ્ધાતુર્વિલજ્જં રમતે રમાયામ્

રેખાભિરાસ્યે ગણનાદિવાસ્ય દ્વાત્રિંશતા દન્તમયીભિરન્તઃ ।
ચતુર્દશાષ્ટાદશ ચાત્ર વિદ્યા દ્વેધાપિ સન્તીતિ શશંસ વેધાઃ

શ્રિયૌ નરેન્દ્રસ્ય નિરીક્ષ્ય તસ્ય સ્મરામરેન્દ્રાવપિ ન સ્મરામઃ ।
વાસેન તસ્મિન્ક્ષમયોશ્ચ સમ્યગ્બુદ્ધૌ ન દધ્મઃ ખલુ શેષબુદ્ધૌ

વિના પતત્રં વિનતાતનૂજૈઃ સમીરણૈરીક્ષણલક્ષણીયૈઃ ।
મનોભિરાસીદનણુપ્રમાણૈર્ન લઙ્ઘિતા દિક્કતમા તદશ્વૈઃ

સંગ્રામભૂમીષુ ભવત્યરીણામસ્રૈર્નદીમાતૃકતાં ગતાસુ ।
તદ્બાણધારાપવનાશનાનાં રાજવ્રજીયૈરસુભિઃ સુભિક્ષમ્

યશો યદ્સ્યાજનિ સંયુગેષુ કણ્ડૂલભાવં ભજતા ભુજેન ।
હેતોર્ગુણાદેવ દિગાપગાલીકૂલંકષત્વવ્યસનં તદીયમ્

યદિ ત્રિલોકી ગણનાપરા સ્યાત્તસ્યાઃ સમાપ્તિર્યદિ નાયુષઃ સ્યાત્ ।
પારેપરાર્ધં ગણિતં યદિ સ્યાદ્ગણેયનિઃ શેષગુણોઽપિ સ સ્યાત્

અવારિતદ્વારતયા તિરશ્ચામન્તઃ પુરે તસ્ય નિવિશ્ય રાજ્ઞઃ ।
ગતેષુ રમ્યેષ્વધિકં વિશેષમધ્યાપયામઃ પરમાણુમધ્યાઃ

પીયૂષધારાનધરાભિરન્તસ્તાસાં રસોદન્વતિ મજ્જયામઃ ।
રમ્ભાદિસૌભાગ્યરહઃ કથાભિઃ કાવ્યેન કાવ્યં સૃજતાદૃતાભિઃ

કાભિર્ન તત્રાભિનવસ્મરાજ્ઞા વિશ્વાસનિક્ષેપવણિક્ ત્રિયેઽહમ્ ।
જિહ્રેતિ યન્નૈવ કુતોઽપિ તિર્યક્કશ્ચિત્તિરશ્ચસ્ત્રપતે ન તેન

વાર્તાપિ નાસત્યપિ સાન્યમેતિ યોગાદરન્ધ્રે હૃદિ યં નિરુન્ધે ।
વિરઞ્ચિનાનાનનવાદધૌતસમાધિશાસ્ત્રશ્રુતિપૂર્ણકર્ણઃ

નલાશ્રયેણ ત્રિદિવોપભોગં તવાનવાપ્યં લભતે બતાન્યા ।
કુમુદ્વતીવેન્દુપરિગ્રહેણ જ્યોત્સ્નોત્સવં દુર્લભમમ્બુજિન્યા

તન્નૈષધાનૂઢતયા દુરાપં શર્મ ત્વયાસ્મત્કૃતચાટુજન્મ ।
રસાલવન્યા મધુપાનુવિદ્ધં સૌભાગ્યમપ્રાપ્તવસન્તયેવ

તસ્યૈવ વા યાસ્યસિ કિં ન હસ્તં દૃષ્ટં મનઃ કેન વિધેઃ પ્રવિશ્ય ।
અજાતપાણિગ્રહણાસિ તાવદ્રૂપસ્વરૂપાતિશયાશ્રયશ્ચ

નિશા શશાઙ્કં શિવયા ગિરીશં શૃઇયા હરિં યોજયતઃ પ્રતીતઃ ।
વિધેરપિ સ્વારસિકઃ પ્રયાસઃ પરસ્પરં યોગ્યસમાગમાય

વેલાતિગસ્ત્રૈણગુણાબ્ધિવેણિર્ન યોગયોગ્યાસિ નલેતરેણ ।
સંદર્ભ્યતે દર્ભગુણેન મલ્લીમાલા ન મૃદ્વી ભૃશકર્કશેન

વિધિં વધૂસૃષ્ટિમપૃચ્છમેવ તદ્યાનયુગ્યો નલકેલિયોગ્યામ્ ।
ત્વન્નામવર્ણા ઇવ કર્ણપીતા મયાસ્ય સંક્રીડતિ ચક્રિચક્રે

અન્યેન પત્યા ત્વયિ યોજિતાયાં વિજ્ઞત્વકીર્ત્યા ગતજન્મનો વા ।
જનાપવાદાર્ણવમુત્તરીતું વિધા વિધાતુઃ કતમા તરીઃ સ્યાત્

આસ્તાં તદપ્રસ્તુતચિન્તયાલં મયાસિ તન્વિ શ્રમિતાતિવેલમ્ ।
સોઽહં તદાગઃ પરિમાર્ષ્ટુકામઃ કિમીપ્સિતં તે વિદધેઽભિધેહિ

ઇતીરયિત્વા વિરરામ પત્ત્રી સ રાજપુત્રીહૃદયં બુભુત્સુઃ ।
હ્રદે ગભીરે હૃદિ ચાવગાઢે શંસન્તિ કાર્યાવતરં હિ સન્તઃ

કિંચિત્તિરશ્ચીનવિલોલમૌલિર્વિચિન્ત્ય વાચ્યં મનસા મુહૂર્તમ્ ।
પતત્રિણં સા પૃથિવીન્દ્રપુત્રી જગાદ વક્ત્રેણ તૃણીકૃતેન્દુઃ

ધિક્ચાપલે વત્સિમવત્સલત્વં યત્પ્રેરણાદુત્તરલીભવન્ત્યા ।
સમીરસઙ્ગાદિવ નીરભઙ્ગ્યા મયા તટસ્યસ્ત્વમુપદ્રુતોઽસિ

આદર્શતાં સ્વચ્છતયા પ્રયાસિ સતાં સ તાવત્ખલુ દર્શનીયઃ ।
આગઃ પુરસ્કુર્વતિ સાગસં માં યસ્યાત્મનીદં પ્રતિબિમ્બિતં તે

અનાર્યમપ્યાચરિતં કુમાર્યા ભવાન્મમ ક્ષામ્યતુ સૌમ્ય તાવત્ ।
હંસોઽપિ દેવાંશતયાસિ વન્દ્યઃ શ્રીવત્સલક્ષ્મેવ હિ મત્સ્યમૂર્તિઃ

મત્પ્રીતિમાધિત્સસિ કાં ત્વદીક્ષા મુદં મદક્ષ્ણોરપિ યાતિશેતામ્ ।
નિજામૃતૈર્લોચનસેચનાદ્વા પૃથક્કિમિન્દુઃ સૃજતિ પ્રજાનામ્

મનસ્તુ યં નોજ્ઝતિ જાતુ યાતુ મનોરથઃ કણ્ઠપથં કથં સઃ ।
કા નામ બાલા દ્વિજરાજપાણિગ્રહાભિલાષં કથયેદલજ્જા

વાચં તદીયાં પરિપીય મૃદ્વીં મૃદ્વીકયા તુલ્યરસાં સ હંસઃ ।
તત્યાજ તોષં પરપુષ્ટઘુષ્ટે ઘૃણાં ચ વીણાક્વણિતે વિતેને

મન્દાક્ષમન્દાક્ષરમુદ્રમુક્ત્વા તસ્યાં સમાકુઞ્ચિતવાચિ હંસઃ ।
તચ્છંસિતે કિંચન સંશયાલુર્ગિરા મુખામ્ભોજમયં યુયોજ

કરેણ વાઞ્છેવ વિધું વિધર્તું યમિત્થમાત્થાદરિણી તમર્થમ્ ।
પાતું શૃઉતિભ્યામપિ નાધિકુર્વે વર્ણં શૃઉતેર્વર્ણ ઇવાન્તિમઃ કિમ્

અવાપ્યતે વા કિમિયદ્ભવત્યા ચિતૈકપદ્યામપિ વિદ્યતે યઃ ।
યત્રાન્ધકારઃ કિલ ચેતસોઽપિ જિહ્મેતરૈર્બ્રહ્મ તદપ્યવાપ્યમ્

ઈશાણિમૈશ્વર્ય વિવર્તમધ્યે લોકેશલોકેશયલોકમધ્યે ।
તિર્યઞ્ચમપ્યઞ્ચ મૃષાનભિજ્ઞરસઞ્જતોપઞ્જસમજ્ઞમજ્ઞમ્

મધ્યે શ્રુતીનાં પ્રતિવેશિનીનાં સરસ્વતી વાસવતી મુખે નઃ ।
હ્રિયેવ તાભ્યશ્ચલતીયમદ્ધા પથાન્ન સત્સઙ્ગગુણેન નદ્ધા

પર્યઙ્કતાપન્નસરસ્વદઙ્કાં લઙ્કાં પુરીમપ્યભિલાષિ ચિત્તમ્ ।
કુત્રાપિ ચેદ્વસ્તુનિ તે પ્રયાતિ તદપ્યવેહિ સ્વશયે શયાલુ

ઇતીરિતા પત્ત્રરથેન તેન હ્રીણા ચ હૃષ્ટા ચ બભાણ ભૈમી ।
ચેતો નલઙ્કામયતે મદીયં નાન્યત્ર કુત્રાપિ ચ સાભિલાષમ્

વિચિન્ત્ય બાલાજનશીલશૈલં લજ્જાનદીમજ્જદનઙ્ગનાગમ્ ।
આચષ્ટ વિસ્પષ્ટમભાષમાણામેનાં સ ચક્રાઙ્ગપતઙ્ગશક્રઃ

નૃપેણ પાણિગ્રહણસ્પૃહેતિ નલં મનઃ કામયતે મમેતિ ।
આશ્લેષિ ન શ્લેષકવેર્ભવત્યાઃ શ્લોકદ્વયાર્થઃ સુધિયા મયા કિમ્

ત્વચ્ચેતસઃ સ્થૈર્યવિપર્યયં તુ સંભાવ્ય ભાવ્યસ્મિ તમજ્ઞ એવ ।
લક્ષ્યે હિ બાલાહૃદિ લોલશીલે પરાપરાદ્ધેષુરપિ સ્મરઃ સ્યાત્

મહીમહેન્દ્રઃ ખલુ નૈષધેન્દુસ્તદ્બોધનીયઃ કથમિત્થમેવ ।
પ્રયોજનં સાંશયિકં પ્રતીદૃક્પૃથગ્જનેનેવ સ મદ્વિધેન

પિતર્નિયોગેન નિજેચ્છયા વા યુવાનમન્યં યદિ વા વૃણીષે ।
ત્વદર્થમર્થિત્વકૃતિ પ્રતીતિઃ કીદ્શ્ઙ્મયિ સ્યાન્નિષધેશ્ક્રસ્ય

ત્વયાપિ કિં શઙ્કિતવિક્રિયેઽસ્મિન્નધિક્રિયે વા વિષયે નિધાતુમ્ ।
ઇતઃ પૃથક્પ્રાર્થયસે તુ યદ્યત્કુર્વે તદુર્વીપતિપુત્રિ સર્વમ્

શ્રવઃ પ્રવિષ્ટા ઇવ તદ્ગિરસ્તા વિધૂય વૈમત્યધુતેન મૂર્ધ્ના ।
ઊચે હ્રિયોઽપિ શ્લથિતાનુરોધા પુનર્ધરિત્રીપુરુહૂતપુત્રી

મદન્યદાનં પ્રતિ કલ્પના યા વેદસ્ત્વદીયે હૃદિ તાવદેષા ।
નિશોઽપિ સોમેતરકાન્તશઙ્કામોંકારમગ્રેસરમસ્ય કુર્યાઃ

સરોજિનીમાનસરાગવૃત્તેરનર્કસંપર્કમતર્કયિત્વા ।
મદન્યપાણિગ્રહશઙ્કિતેયમહો મહીયસ્તવ સાહસિક્યમ્

સાધુ ત્વયા તિર્કતમેતદેવ સ્વેનાનલં યત્કિલ સંશ્રયિષ્યે ।
વિનામુના સ્વાત્મનિ તુ પ્રહર્તું મૃષાગિરં ત્વાં નૃપતૌ ન કર્તુમ્

મદ્વિપ્રલભ્યં પુનરાહ યસ્ત્વાં તર્કઃ સ કિં તત્ફલવાચિ મૂકઃ ।
અશક્યશઙ્કાવ્યભિચારહેતુર્વાણી ન વેદા યદિ સન્તુ કે તુ

અનૈષધાયૈવ જુહોતિ તાતઃ કિં માં કૃશાનૌ ન શરીઋઅશેષામ્ ।
ઈષ્ટે તનૂજન્મતનોઃ સ નૂનં મત્પ્રાણનાથસ્તુ નલસ્તથાપિ

તદેકદાસીત્વપદાદુદગ્રે મદીપ્સિતે સાધુ વિધિત્સુતા તે ।
અહેલિના કિં નલિની વિધત્તે સુધાકરેણાપિ સુધાકરેણ

તદેકલુબ્ધે હૃદિ મેઽસ્તિ લબ્ધું ચિન્તા ન ચિન્તામણિમપ્યનર્ઘ્યમ્ ।
ચિત્તે સમૈકઃ સકલત્રિલોકીસારો નિધિઃ પદ્મમુખં સ એવ

શ્રુતઃ સ દૃષ્ટશ્ચ હરિત્સુ મોહાદ્ધ્યાતઃ સ નીરન્ધ્રિતબુદ્ધિધારમ્ ।
મમાદ્ય તત્પ્રાપ્તિરસુવ્યયો વા હસ્તે તવાસ્તે દ્વયમેકશેષઃ

સંચીયતામાશ્રુતપાલનોત્થં મત્પ્રાણવિશ્રાણનજં ચ પુણ્યમ્ ।
નિવાઋયતામાર્ય વૃથા વિશઙ્કા ભદ્રેઽપિ મુદ્રેયમયે ભૃશં કા

અલં વિલઙ્ઘ્ય પ્રિયવિજ્ઞ યાચ્જાં કૃત્વાપિ વામ્યં વિવિધં વિધેયે ।
યશઃ પથાદાશ્રવતાપદોત્થાત્ખલુ સ્ખલિત્વાસ્તખલોક્તિખેલાત્

સ્વજીવમપ્યાઋતમુદે દદદ્ભ્યસ્તવ ત્રપા નેદૃશબદ્ધમુષ્ટેઃ ।
મહ્યં મદીયાન્યદસૂનદિત્સોર્ધર્મઃ કરાદ્ભ્રશ્યતિ કીર્તિધૌતઃ

દત્વાત્મજીવં ત્વયિ જીવદેઽપિ શુધ્યામિ જીવાધિકદે તુ કેન ।
વિધેહિ તન્માં ત્વદૃણાન્યશોદ્ધુમમુદ્રદારિદ્ર્યસમુદ્રમગ્નામ્

ક્રીણીષ્વ મજ્જીવિતમેવ પણ્યમન્યન્નચેદસ્તિ તદસ્તુ પુણ્યમ્ ।
જીવેશદાતર્યદિ તે ન દાતું યશોઽપિ તાવત્પ્રભવામિ ગાતુમ્

વરાટિકોપક્રિયયાપિ લભ્યાન્નેભ્યાઃ કૃતજ્ઞાનથવાદ્રિયન્તે ।
પ્રાણૈઃ પણૈઃ સ્વં નિપુણં ભણન્તઃ ક્રીણન્તિ તાનેવ તુ હન્ત સન્તઃ

સ ભૂભૃદષ્ટાવપિ લોકપાલાસ્તૈર્મે તદેકાગ્રધિયઃ પ્રસેદે ।
ન હીતરસ્માદ્ધટતે યદેત્ય સ્વયં તદાપ્તિપ્રતિભૂર્મમાભૂઃ

અકાણ્ડમેવાત્મભુવાર્જિતસ્ય ભૂત્વા પિ મૂલં મયિ વીરણસ્ય ।
ભવાન્ન મે કિં નલદત્વમેત્ય કર્તા હૃદશ્ચન્દનલેપકૃત્યમ્

અલં વિલમ્બ્ય ત્વરિતું હિ વેલા કાર્યે કિલ સ્થૈર્યસહે વિચારઃ ।
ગુરૂપદેશં ગ્રતિભેવ તીક્ષ્ણા પ્રતિઈક્ષતે જાતુ ન કાલમર્તિઃ

અભ્યર્થનીયઃ સ ગતેન રાજા ત્વયા ન શુદ્ધાન્તગતો મદર્થમ્ ।
પ્રિયાસ્યદાક્ષિણ્યબલાત્કૃતો હિ તદોદયેદન્યવધૂનિષેધઃ

શુદ્ધાન્તસંભોગનિતાન્તતુષ્ટે ન નૈષધે કાઋયમિદં નિગાદ્યમ્ ।
અપાં હિ તૃપ્તાય ન વારિધારા સ્વાદુઃ સુગન્ધિઃ સ્વદતે તુષારા

ત્વયા નિધેયા ન ગિરો મદર્થાઃ કુધા કદુષ્ણે હૃદિ નૈષધસ્ય ।
પિત્તેન દૂને રસને સિતાપિ તિક્તાયતે હંસકુલાવતંસ

ધરાતુરાષાહિ મદર્થયાબ્જા કાઋયા ન કાર્યાન્તરચુમ્બિચિત્તે ।
તદાર્થિતસ્યાનવબોધનિદ્રા બિભર્ત્યવજ્ઞાચરણસ્ય મુદ્રામ્

વિજ્ઞેન વિજ્ઞાપ્યમિદં નરેન્દ્રે તસ્માત્ત્વયાસ્મિન્સમયં સમીક્ષ્ય ।
આત્યન્તિકાસિદ્ધિવિલમ્બિસિદ્ધ્યોઃ કાર્યસ્ય કાર્યસ્ય શુભા વિભાતિ

ઇત્યુક્તવત્યા યદલોપિ લજ્જા સાનૌચિતી ચેતસિ નશ્ચકાસ્તુ ।
સ્મરસ્તુ સાક્ષી તદદોષતાયામુન્માદ્ય યસ્તત્તદવીવદત્તામ્

ઉન્મત્તમાસાદ્ય હરઃ સ્મરશ્ચ દ્વાવપ્યસીમાં મુદમુદ્વહેતે ।
પૂર્વઃ પરસ્પર્ધિતયા પ્રસૂનં નૂનં દ્વિતીયો વિરહાધિદૂનમ્

તથાભિધાત્રીમથ રાજપુત્રીં નિર્ણીય તાં નૈષધબદ્ધરાગામ્ ।
અમોચિ ચઞ્ચૂપુટ મૌનમુદ્રા વિહાયસા તેન વિહસ્ય ભૂયઃ

ઇદં યદિ ક્ષ્માપતિપુત્રિ તત્ત્વં પશ્યામિ તન્ન સ્વવિધેયમસ્મિન્ ।
ત્વામુચ્ચકૈસ્તાપયતા નૃપં ચ પઞ્ચેષુણૈવાજનિ યોજનેયમ્

ત્વદબદ્ધબુદ્ધેર્બહિરિન્દ્રિયાણાં તસ્યોપવાસવ્રતિનાં તપોભિઃ ।
ત્વામદ્ય લબ્ધ્વામૃતતૃપ્તિભાજાં સ્વદેવભૂયંચરિતાર્થમસ્તુ

તુલ્યાવયોર્મૂર્તિરભૂન્મદીયા દગ્ધા પરં સાસ્ય ન તાપ્યતેઽપિ ।
ઇત્યભ્યસૂયન્નિવ દેહતાપં તસ્યાતનુસ્ત્વદ્વિરહાદ્વિધત્તે

લિપિં દૃશા ભિત્તિવિભૂષણં ત્વાં નૃપઃ પિબન્નાદરનિર્નિમેષઃ ।
ચક્ષુર્ઝરૈરર્પિતમાત્મચક્ષૂ રાગં સ ધત્તે રચિતં ત્વયા નુ

પાતુર્દૃશાલેખ્યમયીં નૃપસ્ય ત્વામાદરાદસ્તનિમીલયાસ્તે ।
મમેદમિત્યશ્રુણિ નેત્રવૃત્તેઃ પ્રીતેર્નિમેષચ્છિદયા વિવાદઃ

ત્વં હૃદ્ગતા ભૈમિ બહિર્ગતાપિ પ્રાણાયિતા નાસિકયાસ્યગત્યા ।
ન ચિત્રમાક્રામતિ તત્ર ચિત્રમેતન્મનો યદ્ભવદેકવૃત્તિ

અજસ્રમારોહસિ દૂરદીર્ઘાં સંકલ્પસોપાનતતિં તદીયામ્ ।
શ્વાસાન્સ વર્ષત્યધિકં પુનર્યદ્ધ્યાનાત્તવ ત્વન્મયતાં તદાપ્ય

હૃતસ્ય યન્મન્ત્રયતે રહસ્ત્વાં તદ્વ્યક્તમામન્ત્રયતે મુખં યત્ ।
તદ્વૈરિપુષ્પાયુધમિત્રચન્દ્ર સત્યૌચિતી સા ખલુ તન્મુખસ્ય

સ્થિતસ્ય રાત્રાવધિશય્ય શય્યાં મોહે મનસ્તસ્ય નિમજ્જયન્તી ।
આલિઙ્ગ્ય યા ચુમ્બતિ લોચને સા નિદ્રાધુના ન ત્વદૃતેઽઙ્ગના વા

સ્મરેણ નિસ્તક્ષ્ય વૃથૈવ બાણૈર્લાવણ્યશેષાં કૃશતામનાયિ ।
અનઙ્ગતામપ્યયમાપ્યમાનઃ સ્પર્ધાં ન સાર્ધં વિજહાતિ તેન

ત્વત્પ્રાપકાત્ત્રસ્યતિ નૈનસોઽપિ ત્વય્યેષ દાસ્યેઽપિ ન લજ્જતે યત્ ।
સ્મરેણ બાણૈરતિતક્ષ્ય તીક્ષ્ણૈર્લૂનઃ સ્વભાવોઽપિ કિયાન્કમસ્ય

સ્મારં જ્વરં ઘોરમપત્રપિષ્ણોઃ સિદ્ધાગદઙ્કારચયે ચિકિત્સૌ ।
નિદાનમૌનાદવિશદ્વિશાલા સાઙ્ક્રામિકી તસ્ય રુજેવ લજ્જા

બિભેતિ રુષ્ટાસિ કિલેત્યકસ્માત્સ ત્વાં કિલાપેતિ હસત્યકાણ્ડે ।
યાન્તીમિવ ત્વામનુ યાત્યહેતોરુક્તસ્ત્વયેવ પ્રતિવક્તિ મોધમ્

ભવદ્વિયોગાચ્છિદુરાર્તિધારા યમસ્વસુર્મજ્જતિ નિઃશરણ્યઃ ।
મૂર્ચ્છામયદ્વીપમહાન્ધ્યપઙ્કે હા હા મહીભૃદ્ભટકુઞ્જરોઽયમ્

સવ્યાપસવ્યત્યજનાદ્દ્વિરુક્તૈઃ પઞ્ચેષુબાણૈઃ પૃથગર્જિતાસુ ।
દશાસુ શેષા ખલુ તદ્દશા યા તયા નભઃ પુષ્પ્યતુ કોરકેણ

ત્વયિ સ્મરાધેઃ સતતાસ્મિતેન પ્રસ્થાપિતો ભૂમિભૃતાસ્મિ તેન ।
આગત્ય ભૂતઃ સફલો ભવત્યા ભાવપ્રતીત્યા ગુણલોભવત્યાઃ

ધન્યાસિ વૈદર્ભિ ગુણૈરુદારૈર્યયા સમાકૃષ્યત નૈષધોઽપિ ।
ઇતઃ સ્તુતિઃ કા ખલુ ચન્દ્રિકાયા યદબ્ધિમપ્યુત્તરલીકરોતિ

નલેન ભાયાઃ શશિના નિશેવ ત્વયા સ ભાયાન્નિશયા શશીવ ।
પુનઃપુનસ્તદ્યુગયુગ્વિધાતા યોગ્યામુપાસ્તે નુ યુવાં યુયુક્ષુઃ

સ્તનદ્વયે તન્વિ પરં તવૈવ પૃથૌ યદિ પ્રાપ્સ્યતિ નૈષધસ્ય ।
અનલ્પવૈદગ્ધ્યવિવર્ધિનીનાં પત્ત્રાવલીનાં વલના સમાપ્તિમ્

એકઃ સુધાંશુર્ન કથંચન સ્યાત્તૃપ્તિક્ષમસ્ત્વન્નયનદ્વયસ્ય ।
ત્વલ્લોચનાસેચનકસ્તદસ્તુ નલાસ્યશીતદ્યુતિસદ્વિતીયઃ

અહો તપઃ કલ્પતરુર્નલીયસ્ત્વત્પાણિજાગ્રસ્ફુરદઙ્કુરશ્રીઃ ।
ત્વદ્ભ્રૂયુગં યસ્ય ખલુ દ્વિપત્રી તવાધરો રજ્યતિ યત્કલમ્બઃ

યસ્તે નવઃ પલ્લવિતઃ કરાભ્યાં સ્મિતેન યઃ કોરકિતસ્તવાસ્તે ॥
અઙ્ગમ્રદિમ્ના તવ પુષ્પિતો યઃ સ્તનશ્રિયા યઃ ફલિતસ્તવૈવ

કાંસીકૃતાસીત્ખલુ મણ્ડલીન્દોઃ સંસક્તરશ્મિપ્રકરા સ્મરેણ ।
તુલા ચ નારાચલતા નિજૈવ મિથોનુરાગસ્ય સમીકૃતૌ વામ્

સત્ત્વસ્રુતસ્વેદમધૂત્થસાન્દ્રે તત્પાણિપદ્મે મદનોત્સવેષુ ।
લગ્નોત્થિતાસ્ત્વત્કુચપત્ત્રલેખાસ્તન્નિર્ગતાસ્તં પ્રવિશન્તુ ભૂયઃ

બન્ધાઢ્યનાનારતમલ્લયુદ્ધપ્રમોદિતૈઃ કેલિવને મરુદ્ભિઃ ।
પ્રસૂનવૃષ્ટિં પુનરુક્તમુક્તાં પ્રતીચ્છતં ભૈમિ યુવાં યુવાનૌ

અન્યોન્યસંગમવશાદધુના વિભાતાં તસ્યાપિ તેઽપિ મનસી વિકસદ્વિલાસે ।
સ્રષ્ટું પુનર્મનસિજસ્ય તનું પ્રવૃત્તમાદાવિવ દ્વ્યણુકકૃત્પરમાણુયુગ્મમ્

કામઃ કૌસુમચાપદુર્જયમમું જેતું નૃપં ત્વાં ધનુર્વલ્લીમવ્રણવંશજામધિગુણામાસાદ્ય માદ્યત્યસૌ ।
ગ્રીવાલંકૃતિપટ્ટસૂત્રલતયા પૃષ્ટે કિયલ્લમ્બયા ભ્રાજિષ્ણું કષરેખયેવ નિવસત્સિન્દૂરસૌન્દર્યયા

ત્વદ્ગુચ્છાવલિમૌક્તિકાનિ ગુલિકાસ્તં રાજહંસં વિભોર્વેધ્યં વિદ્ધિ મનોભુવઃ સ્વમપિ તાં મઞ્જું ધનુર્મઞ્જરીમ્ ।
યન્નિત્યાઙ્કનિવાસલાલિતતમજ્યાભજ્યમાનં લસન્નાભીમધ્યબિલા વિલાસમખિલં રોમાલિરાલમ્બતે

પુષ્પેષુશ્ચિકુરેષુ તે શરચયં ત્વદ્ભાલમૂલે ધનૂ રૌદ્રે ચક્ષુષિ તજ્જિતસ્તનુમનુભ્રાષ્ટ્રં ચ યશ્ચિક્ષિપે ।
નિર્વિદ્યાશ્રયદાશ્રયં સ વિતનુસ્ત્વાં તજ્જયાયાધુના પત્રાલીસ્ત્વદુરોજશૈલનિલયા તત્પર્ણશાલાયતે

ઇત્યાલપત્યથ પતત્ત્રિણિ તત્ર ભૈમીં સખ્યશ્ચિરાત્તદનુસંધિપરાઃ પરીયુઃ ।
શર્માસ્તુ તે વિસૃજ મામિતિ સોઽપ્યુદીર્ય વેગાજ્જગામ નિષધાધિપરાજધાનીમ્

ચેતોજન્મશરપ્રસૂનમધુભિર્વ્યામિશ્રતામાશ્રયત્પ્રેયોદૂતપતઙ્ગપુંગવગવીહૈયઙ્ગવીનં રસાત્ ।
સ્વાદંસ્વાદમસીમમિષ્ટસુરભિ પ્રાપ્તાપિ તૃપ્તિં ન સા તાપં પ્રાપ નિતાન્તમન્તરતુલામાનર્ચ્છ મૂર્ચ્છામપિ

તસ્યા દૃશો નૃપતિબન્ધુમનુવ્રજન્ત્યાસ્તં વાષ્પવારિ નચિરાદવધીબભૂવ ।
પાર્શ્વેઽપિ વિપ્રચકૃષે યદનેન દૃષ્ટેરારાદપિ વ્યવદધે ન તુ ચિત્તવૃત્તેઃ

અસ્તિત્વં કાર્યસિદ્ધેઃ સ્ફુટમથ કથયન્પક્ષતેઃ કમ્પભેદૈરાખ્યાતું વૃત્તમેતન્નિષધનરપતૌ સર્વમેકઃ પ્રતસ્થે ।
કાન્તારે નિર્ગતાસિ પ્રિયસખિ પદવી વિસ્મૃતા કિં નુ મુગ્ધે મારોદીરેહિ યામેત્યુપહૃતવચસો નિન્યુરન્યાં વંયસ્યાઃ

સરસિ નૃપમપશ્યદ્યત્ર તત્તીરભાજઃ સ્મરતરલમશોકાનોકહસ્યોપમૂલમ્ ।
કિસલયદલતલ્પમ્લાયિનં પ્રાપ તં સ જ્વલદસમશરેષુસ્પર્ધિપુષ્પર્દ્ધિમૌલેઃ

પરવતિ દમયન્તિ ત્વાં ન કિંચિદ્વદામિ દ્રુતમુપનમ કિં મામાહ સા શંસ હંસ ।
ઇતિ વદતિ નલેઽસૌ તચ્છશંસોપનમ્રઃ પ્રિયમનુ સુકૃતાં હિ સ્વસ્પૃહાયા વિલમ્બઃ

કથિતમપિ નરેન્દ્રઃ શંસયામાસ હંસં કિમિતિ કિમિતિ પૃચ્છન્ભાષિતં સ પ્રિયાયાઃ ।
અધિગતમથ સાન્દ્રાનન્દમાધ્વીકમત્તઃ સ્વયમપિ શતકૃત્વસ્તત્તથાન્વાચચક્ષે

શ્રીહર્ષં કવિરાજરાજિમુકુટાલંકારહીરઃ સુતં શ્રીહીરઃ સુષુવે જિતેન્દ્રિયચયં મામલ્લદેવી ચ યમ્ ।
તાર્તીયીકતયા મિતોઽયમગમત્તસ્ય પ્રબન્ધે મહાકાવ્યે ચારુણિ નૈષધીયચરિતે સર્ગો નિસર્ગોજ્જ્વલઃ