નૈષધીયચરિતમ્‌ · અધ્યાય p10

રથૈરથાયુઃ કુલજાઃ કુમારાઃ શસ્ત્રેષુ શાસ્ત્રેષુ ચ દૃષ્ટપારાઃ ।
સ્વયંવરં શંબરવૈરિકાયવ્યૂહશ્રિયઃ શ્રીજિતયક્ષરાજાઃ

નાભૂદભૂમિઃ સ્મરસાયકાનાં નાસીદગન્તા કુલજઃ કુમારઃ ।
નાસ્થાદપન્થા ધરણેઃ કણોઽપિ વ્રજેષુ રાજ્ઞાં યુગપદ્વ્રજત્સુ

યોગ્યૈર્વ્રજદ્ભિર્નૃપજાં વરીતું વીરૈરનર્હૈઃ પ્રસભેન હર્તુમ્ ।
દ્રષ્ટું પરૈસ્તાન્પરિકર્તુમન્યૈઃ સ્વમાત્રશેષાઃ કકુભો બભૂવુઃ

લોકૈરશેષૈરવિનિશ્રિયં તામુદ્દિશ્ય દિશ્યૈર્વિહિતે પ્રયાણે ।
સ્વવર્તિતત્તજ્જનયન્ત્રણાર્તિવિશ્રાન્તિમાયુઃ કકુભાં વિભાગાઃ

તલં યથેયુર્ન તિલા વિકીર્ણાઃ સૈન્યૈસ્તથા રાજપથા બભૂવુઃ ।
ભૈમીં સ લબ્ધામિવ તત્ર મેને કઃ પ્રાપ ભૂભૃદ્ભવિતું પુરસ્તાત્

નૃપઃ પુરસ્થૈઃ પ્રતિબદ્ધવર્ત્મા પશ્ચાત્તનૈઃ કશ્ચન નુદ્યમાનઃ ।
યન્ત્રસ્થસિદ્ધાર્થપદાભિષેકં લબ્ધ્વાપ્યસિદ્ધાર્થમમન્યત સ્વમ્

રાજ્ઞાં પથિ સ્ત્યાનતયાનુપૂર્વ્યા વિલઙ્ઘનાશક્તિવિલમ્બભાજામ્ ।
આહ્વાનસંજ્ઞાનમિવાગ્રકમ્પૈર્દદુર્વિદર્ભેન્દ્રપુરીપતાકાઃ

પ્રાગ્ભૂય કર્કોટક આચકર્ષ સકમ્બલં નાગબલં યદુચ્ચૈઃ ।
ભુવસ્તલે કુણ્ડિનગામિ રાજ્ઞાં તદ્વાસુકેશ્ચાશ્વતરોઽન્વગચ્છત્

આગચ્છદુર્વિન્દ્રચમૂસમુત્થૈર્ભૂરેણુભિઃ પાણ્ડુરિતા મુખશ્રીઃ ।
વિસ્પષ્ટમાચષ્ટ હરિદ્વધૂનાં રૂપં પતિત્યાગદશાનુરૂપમ્

આખણ્ડલો દણ્ડધરઃ કૃશાનુઃ પાશીતિ નાથૈઃ કકુભાં ચતુર્ભિઃ ।
ભૈમ્યેવ બદ્ધ્વા સ્વગુણેન કૃષ્ટૈઃ સ્વયંવરે તત્ર ગતં ન શેષૈઃ

મન્ત્રૈઃ પુરં ભીમપુરોહિતસ્ય તદ્બદ્ધરક્ષં વિશતિ ક્વ રક્ષઃ ।
તત્રોદ્યમં દિક્પતિરાતતાન યાતું તતો જાતુ ન યાતુધાનઃ

કર્તું શશાકાભિમુખં ન ભૈમ્યા મૃગં દૃગમ્ભોરુહતર્જિતમ્ યત્ ।
અસ્યા વિવાહાય યયૌ વિદર્ભાંસ્તદ્વાહનસ્તેન ન ગન્ધવાહઃ

જાતૌ ન વિત્તે ન ગુણે ન કામઃ સૌન્દર્ય એવ પ્રવણઃ સ વામઃ ।
સ્વચ્છસ્વશૈલેક્ષિતકુત્સબેરસ્તાં પ્રત્યગાન્ન સ્ત્રિતમાં કુબેરઃ

ભમીવિવાહં સહતે સ્મ કસ્માદર્ધં તનુર્યા ગિરિજાત્મભર્તુઃ ।
તેનાવ્રજન્ત્યા વિદધે વિદર્ભાનીશાનયાનાય તયાન્તરાયઃ

સ્વયંવરં ભીમનરેન્દ્રજાયા દિશઃ પતિન પ્રવિવેશ શેષઃ ।
પ્રયાતુ ભારં સ નિવેશ્ય કસ્મિન્નહિર્મહીગૌરવસાસહિર્યઃ

યયૌ વિમૃશ્યોર્ધ્વદિશઃ પતિર્ન સ્વયંવરં વીક્ષિતધર્મશાસ્ત્રઃ ।
વ્યલોકિ લોકે શ્રુતિષુ સ્મૃતૌ વા સમં વિવાહઃ ક્વ પિતામહેન

ભૈમીનિરસ્તં સ્વમવેત્ય દૂતીમુખાત્કિલેન્દ્રપ્રમુખા દિગીશાઃ ।
સ્યદે મુખેન્દૌ ચ વિતત્ય માન્દ્યં ચિત્તસ્ય તે રાજસમાજમીયુઃ

નલભ્રમેણાપિ ભજેત ભૈમી કદાચિદસ્માનિતિ શેષિતાશા ।
અભૂન્મહેન્દ્રાદિચતુષ્ટયી સા ચતુર્નલી કાચિદલીકરૂપા

પ્રયસ્યતાં તદ્ભવિતું સુરાણાં દૃષ્ટેન પૃષ્ટેન પરસ્પરેણ ।
નૈવાનુમેને નલસામ્યસિદ્ધિઃ સ્વાભાવિકાત્કૃત્રિમમન્યદેવ

પૂર્ણેન્દુમાસ્યં વિદધુઃ પુનસ્તે પુનર્મુખીચક્રુરનિદ્રમબ્જમ્ ।
સ્વવક્ત્રમાદર્શતલેઽથ દર્શં દર્શં બભઞ્જુર્ન તથાતિમઞ્જુ

તેષાં તદા લબ્ધુમનીશ્વરાણાં શ્રિયં નિજાસ્યેન નલાનનસ્ય ।
નાલં તરીતું પુનરુક્તિદોષં બર્હિર્મુખાનામનલાનનત્વમ્

પ્રિયાવિયોગક્વથિતાદિવૈલાચ્ચન્દ્રાચ્ચ રાહુગ્રહપીડિતાત્તે ।
ધ્માતાદ્ભવેન સ્મરતોઽપિ સારૈઃ સ્વં કલ્પયન્તિ સ્મ નલાનુકલ્પમ્

નલસ્ય પશ્યત્વિયદન્તરં તૈર્ભૈમીતિ ભૂપાન્વિધિરાહૃતાસ્યૈ ।
સ્પર્ધાં દિગીશાનપિ કારયિત્વા તસ્યૈવ તેભ્યઃ પ્રથિમાનમાખ્યત્

સભા નલશ્રીયમકૈર્યમાદ્યૈર્નલં વિનાભૂદ્ધૃતદિવ્યરત્નૈઃ ।
ભામાઙ્ગણપ્રાધુણિકે ચતુર્ભિર્દેવદ્રુમૈર્દ્યૌરિવ પારિજાતે

તત્રાગમદ્વાસુકિરીશભૂષાભસ્મોપદેહસ્ફુટગૌરદેહઃ ।
ફણીન્દ્રવૃન્દપ્રણિગદ્યમાનપ્રસીદજીવાદ્યનુજીવિવાદઃ

દ્વીપાન્તરેભ્યઃ પુટભેદનં તત્ ક્ષણાદવાપે સુરભૂમિભૂપૈઃ ।
તત્કાલમાલમ્બિ ન કેન યૂના સ્મરેષુપક્ષાનિલતૂલલીલા

રમ્યેષુ હર્મ્યેષુ નિવેશનેન સપર્યયા કુણ્ડિનનાકનાથઃ ।
પ્રિયોક્તિદાનાદરનમ્રતાદ્યૈરુપાચરચ્ચારુ સ રાજચક્રમ્

ચતુઃસમુદ્રીપરિખે નૃપાણામન્તઃ પુરે વાસિતકીર્તિદારે ।
દાનં દયા સૂનૃતમાતિથેયી ચતુષ્ટયી રક્ષણસૌવિદલ્લા

અભ્યાગતૈઃ કુણ્ડિનવાસવસ્ય પરોક્ષવૃત્તેષ્વપિ તેષુ તેષુ ।
જિજ્ઞાસિતસ્વેપ્સિતલાભલિઙ્ગં સ્વલ્પોઽતિ નાવાપિ નૃપૈર્વિશેષઃ

અઙ્કે વિદર્ભેન્દ્રપુરસ્ય શઙ્કે ન સંમમૌ નૈષ તથા સમાજઃ ।
યથા પયોરાશિરગસ્ત્યહસ્તે યથા જગદ્વા જઠરે મુરારેઃ

પુરે પથિ દ્વારગૃહાણિ તત્ર ચિત્રીકૃતાન્યુત્સવવાઞ્છયેવ ।
નભોઽપિ કિર્મીરમકારિ તેષાં મહીભુજામાભરણપ્રભાભિઃ

વિલાસવૈદગ્ધ્યવિભૂષણશ્રીસ્તેષાં યથાસીત્પરિચારકેઽપિ ।
અજ્ઞાસિષુઃ સ્ત્રીશિશુબાલિશાસ્તં યથાગતં નાયકમેવ કંચિત્

ન સ્વેદિનશ્ચામરમારુતૈર્ન નિમેષનેત્રાઃ પ્રતિવસ્તુચિત્રૈઃ ।
મ્લાનસ્રજો નાતપવારણેન દેવા નૃદેવા બિભિદુર્ન તત્ર

અન્યોન્યભાષાનવબોધભીતેઃ સંસ્કૃત્રિમાભિર્વ્યવહારવત્સુ ।
દિગ્ભ્યઃ સમેતેષુ નૃપેષુ તેષુ સૌવર્ગવર્ગો ન જનૈરચિહ્નિ

તે તત્ર ભૈમ્યાશ્ચરિતાનિ ચિત્રે ચિત્રાણિ પૌરૈઃ પુરિ લેખિતાનિ ।
નિરીક્ષ્ય નિન્યુર્દિવસં નિશાં ચ તત્સ્વપ્નસંભોગકલાવિલાસૈઃ

સા વિભ્રમં સ્વપ્નગતાપિ તસ્યાં નિશિ સ્વલાભસ્ય દદે યદેભ્યઃ ।
તદર્થિનાં ભૂમિભુજાં વદાન્યા સતી સતી પૂરયતિ સ્મ કામમ્

વૈદર્ભદૂતાનુનયોપહૂતૈઃ શૃઙ્ગારભઙ્ગીરનુભાવયદ્ભિઃ ।
સ્વયંવરસ્થાનજનાશ્રયસ્તૈર્દિને પરત્રાલમકારિ વીરૈઃ

ભૂષાભિરુચ્ચૈરપિ સંસ્કૃતે યં વીક્ષ્યાકૃત પ્રાકૃતબુદ્ધિમેવ ।
પ્રસૂનબાણે વિબુધાધિનાથસ્તેનાથ સાઽશોભિ સભા નલેન

ધૃતાઙ્ગરાગે કલિતદ્યુશોભાં તસ્મિન્સભાં ચુમ્બતિ રાજચન્દ્રે ।
ગતા બતાક્ષ્ણોર્વિષયં વિહાય ક્વ ક્ષાત્ત્રનક્ષત્ત્રકુલસ્ય કાન્તિઃ

દ્રાગ્દૃષ્ટયઃ ક્ષોણિભુજામમુષ્મીન્નાશ્ચર્યપર્યુત્સુકિતા નિપેતુઃ ।
અનન્તરં દન્તુરિતભ્રુવાં તુ નિતાન્તમીર્ષ્યાકલુષા દૃગન્તાઃ

સુધાંશુરેષુ પ્રથમો ભુવીતિ સ્મરો દ્વિતીયઃ કિમસાવિતીમમ્ ।
દસ્રસ્તૃતીયોઽયમિતિ ક્ષિતીશાઃ સ્તુતિચ્છલાન્મત્સરિણો નિનિન્દુઃ

આદ્યં વિધોર્જન્મ સ એષ ભૂમૌ દ્વૈતં યુવાસૌ રતિવલ્લભસ્ય ।
નાસત્યયોર્મૂર્તિતૃતીયતાયમિતિ સ્તુતસ્તૈઃ કૃતમત્સરૈઃ સઃ

માયાનલોદાહરણાન્મિથસ્તૈરૂચે સમાઃ સન્ત્યમુના કિયન્તઃ ।
આત્માપકર્ષે સતિ મત્સરાણાં દ્વિષઃ પરસ્પર્ધનયા સમાધિઃ

ગુણેન કેનાપિ જનેઽનવદ્યે દોષાન્તરોક્તિઃ ખલુ તત્ખલત્વમ્ ।
રૂપેણ તત્સંસદદૂષિતસ્ય સુરૈર્નરત્વં યદદૂષિ તસ્ય

નલાનસત્યાનવદત્સ સત્યઃ કૃતોપવેશાન્સવિધે સુવેષાન્ ।
નોભાવિલાભૂઃ કિમુ દર્પકશ્ચ ભવન્તિ નાસત્યયુતૌ ભવન્તઃ

અમી તમીદૃગ્જગુરત્ર મધ્યે કસ્યાપિ નોત્પત્તિરભૂદિલાયામ્ ।
અદર્પકાઃ સ્મઃ સવિધે સ્થિતાસ્તે નાસત્યતાં નાત્ર બિભર્તિ કશ્ચિત્

તેભ્યઃ પરાન્નઃ પરિકલ્પયસ્વ શ્રિયા વિદૂરીકૃતકામદેવાન્ ।
અસ્મિન્સમાજે બહુષુ ભ્રમન્તી ભૈમી કિલાસ્માસુ ઘટિષ્યતેઽસૌ

અસામ યન્નામ તવેહ રૂપં સ્વેનાધિગત્ય શ્રિતમુગ્ધભાવાઃ ।
તન્નો ધિગાશાપતિતાન્નરેન્દ્ર ધિક્ચેદમસ્મદ્વિબુધત્વમસ્તુ

સા વાગવાજ્ઞાયિતમાં નલેન તેષામનાશઙ્કિતવાક્છલેન ।
સ્ત્રીરત્નલાભોચિતયત્નમગ્નમેનં હિ ન સ્મ પ્રતિભાતિ કિંચિત્

યઃ સ્પર્ધયા યેન નિજપ્રતિષ્ઠાં લિપ્સુઃ સ એવાહ તદુન્નતત્વમ્ ।
કઃ સ્પર્ધિતુઃ સ્વાભિહિતસ્વહાનેઃ સ્થાનેઽવહેલાં બહુલાં ન કુર્યાત્

ગીર્દેવતાગીતયશઃપ્રશસ્તિઃ શ્રિયા તડિત્ત્વલ્લલિતાભિનેતા ।
મુદા તદાઽવૈક્ષત કેશવસ્તં સ્વયંવરાડમ્બરમમ્બરસ્થઃ

અષ્ટૌ તદાષ્ટાસુ હરિત્સુ દૃષ્ટીઃ સદો દિદૃક્ષુર્નિદિદેશ દેવઃ ।
લૈઙ્ગીમદૃષ્ટ્વાપિ શિરઃશ્રિયં યો દૃષ્ટૌ મૃષાવાદિતકેતકીકઃ

એકેન પર્યક્ષિપદાત્મનાદ્રિં ચક્ષુર્મુરારેરભવત્પરેણ ।
તૈર્દ્વાદશાત્મા દશભિસ્તુ શેષૈર્દિશો દશાલોકત લોકપૂર્ણાઃ

પ્રદક્ષિણં દૈવતહર્મ્યમદ્રિં સદૈવ કુર્વન્નપિ શર્વરીશઃ ।
દ્રષ્ટા મહેન્દ્રાનુજદૃષ્ટિમૂર્ત્યા ન પ્રાપ તદ્દર્શનવિઘ્નતાપમ્

આલોકમાના વરલોકલક્ષ્મીં તાત્કાલિકીમપ્સરસો રસોત્કાઃ ।
જનામ્બુધૌ યત્ર નિજાનનાનિ વિતેનુરમ્ભોરુહકાનનાનિ

ન યક્ષલક્ષૈઃ કિમલક્ષિ નો વા સિદ્ધૈઃ કિમધ્યાસિ સમાપ્તશોભા ।
સા કિંનરૈઃ કિં ન રસાદસેવિ નાદર્શિ હર્ષેણ મહર્ષિભિર્વા

વાલ્મીકિરશ્લાઘત તામનેકશાખત્રયીભૂરુહરાજિભાજા ।
ક્લેશં વિના કણ્ઠપથેન યસ્ય દૈવી દિવઃ પ્રાગ્ભુવમાગમદ્વાક્

પ્રાશંસિ સંસદ્ગુરુણાપિ ચાર્વી ચાર્વાકતાસર્વવિદૂષકેણ ।
આષ્થાનપટ્ટં રસનાં યદીયાં જાનામિ વાચામધિદેવતાયાઃ

નાકેઽપિ દીવ્યત્તમદિવ્યવાચિ વચઃસ્રગાચાર્યકવિત્કવિર્યઃ ।
દૈતેયનીતેઃ પથિ સાર્થવાહઃ કાવ્યઃ સ કાવ્યેન સભામભાણીત્

અમેલયદ્ભીમનૃપઃ પરં ન નાકર્ષદેતાન્દમનસ્વસૈવ ।
ઇદં વિધાતાપિ વિચિન્ત્ય યૂનઃ સ્વશિલ્પસર્વસ્વમદર્શયન્નઃ

એકાકિભાવેન પુરા પુરારિર્યઃ પઞ્ચતાં પઞ્ચશરં નિનાય ।
તદ્ભીસમાધાનમમુષ્ય કાય નિકાયલીલાઃ કિમમી યુવાનઃ

પૂર્ણેન્દુબિમ્બાનનુમાસભિન્નાનસ્થાપયત્ક્વાપિ નિધાય વેધાઃ ।
તૈરેવ શિલ્પી નિરમાદમીષાં મુખાનિ લાવણ્યમયાનિ મન્યે

મુધાર્પિતં મૂર્ધસુ રત્નમેભિર્યન્નામ તાનિ સ્વયમેત એવ ।
સ્વતઃપ્રકાશે પરમાત્મબોધે બોધાન્તરં ન સ્ફુરણાઋથમર્થ્યમ્

પ્રવેક્ષ્યતઃ સુન્દરવૃન્દમુચ્ચૈરિદં મુદા ચેદિતરેતરં તત્ ।
ન શક્ષ્યતો લક્ષયિતું વિમિશ્રં દસ્રૌ સહસ્રૈરપિ વત્સરાણામ્

સ્થિતૈરિયદ્ભિર્યુવભિર્વિદગ્ધૈર્દગ્ધેઽપિ કામે જગતઃ ક્ષતિઃ કા ।
એકામ્બુબિન્દુવ્યયમમ્બુરાશેઃ પૂર્ણસ્ય કઃ શંસતિ શોષદોષમ્

ઇતિ સ્તુવન્હુંકૃતિવર્ગણાભિર્ગન્ધર્વવર્ગેણ સ ગાયતૈવ ।
ઓંકારભૂમ્ના પઠતૈવ વેદાન્મહર્ષિવૃન્દેન તથાઽન્વમાનિ

ન્યવીવિશત્તાનથ રાજસિંહાન્સિંહાસનૌઘેષુ વિદર્ભરાજઃ ।
શૃઙ્ગેષુ યત્ર ત્રિદશૈરિવૈભિરશોભિ કાર્તસ્વરભૂધરસ્ય

વિચિન્ત્ય નાનાભુવનાગતાંસ્તાનમર્ત્યસંકીર્ત્યચરિત્રગોત્રાન્ ।
કથ્યાઃ કથંકારમમી સુતાયામિતિ વ્યષાદિ ક્ષિતિપેન તેન

શ્રદ્ધાલુસંકલ્પિતકલ્પનાયાં કલ્પદ્રુમસ્યાથ રથાઙ્ગપાણેઃ ।
તદાકુલોઽસૌ કુલદૈવતસ્ય સ્મૃતિં તતાન ક્ષણમેકતાનઃ

તચ્ચિન્તનાનન્તરમેવ દેવઃ સરસ્વતીં સસ્મિતમાહ સ સ્મ ।
સ્વયંવરે રાજકગોત્રવૃત્તવત્ત્રીમિહ ત્વાં કરવાણિ વાણિ

કુલં ચ શીલં ચ બલં ચ યૂનાં જાનાસિ નાનાભુવનાગતાનામ્ ।
એષામતસ્ત્વં ભવ વાવદૂકા મૂકાયિતું કઃ સમયસ્તવાયમ્

જગત્ત્રયીપણ્ડિતમણ્ડિતૈષા સભા ન ભૂતા ચ ન ભાવિની ચ ।
રાજ્ઞાં ગુણજ્ઞાપનકૈતવેન સંખ્યાવતઃ શ્રાવય વાઙ્મુખાનિ

ઇતીરિતા તચ્ચરણાત્પરાગં ગીર્વાણચૂડામણિમૃષ્ટશેષમ્ ।
તસ્ય પ્રસાદેન સહાજ્ઞયાસાવાદાય મૂર્ધ્નાદરિણી બભાર

મધ્યેસભં સાવતતાર બાલા ગન્ધર્વવિદ્યાધરકણ્ઠનાલા ।
ત્રયીમયીભૂતવલીવિભઙ્ગા સાહિત્યનિર્વર્તિતદૃક્તરઙ્ગા

આસીદથર્વા ત્રિવલિત્રિવેદી મૂલાદ્વિનિર્ગત્ય વિતાયમાના ।
નાનાભિચારોચિતમેચકશ્રીઃ શ્રુતિર્યદીયોદરરોમરેખા

શિક્ષૈવ સાક્ષાચ્ચરિતં યદીયં કલ્પશ્રિયાકલ્પવિધિર્યદીયઃ ।
યસ્યાઃ સમસ્તાર્થનિરુક્તિરૂપૈર્નિરુક્તિવિદ્યા ખલુ પર્યણંસીત્

જાત્યા ચ વૃત્તેન ચ ભિદ્યમાનં છન્દો ભુજદ્વન્દ્વમભૂદ્યદીયમ્ ।
શ્લોકાર્ધવિશ્રાન્તિમયીભવિષ્ણુ પર્વદ્વયીસન્ધિસુચિહ્નમધ્યમ્

અસંશયં સા ગુણદીર્ઘભાવકૃતા દધાના વિતતિં યદીયા ।
વિધાયિકા શબ્દપરમ્પરાણાં કિં વારચિ વ્યાકરણેન કાઞ્ચી

સ્થિતૈવ કણ્ઠે પરિણમ્ય હારલતા બભૂવોદિતતારવૃત્તા ।
જ્યોતિર્મયી યદ્ભજનાય વિદ્યા મધ્યેઙ્ગમઙ્કેન ભૃતા વિશઙ્કે

અવૈમિ વાદિપ્રતિવાદિગાઢખપક્ષરાગેણ વિરાજમાને ।
તે પૂર્વપક્ષોત્તરપક્ષશાસ્ત્રે રદચ્છદૌ ભૂતવતી યદીયૌ

બ્રહ્માર્થકર્માર્થકવેદભેદા દ્વિધા વિધાય સ્થિતયાત્મદેહમ્ ।
ચક્રે પરાચ્છાદનચારુ યસ્યા મીમાંસયા માંસલમૂરુયુગ્મમ્

ઉદ્દેશપર્વણ્યપિ લક્ષણેઽપિ દ્વિધોદિતૈઃ ષોડશભિઃ પદાર્થૈઃ ।
આન્વીક્ષિકીં યદ્દશનદ્વિમાલીં તાં મુક્તિકામાકલિતાં પ્રતીમઃ

તર્કા રદા યદ્વદનસ્ય તર્ક્યા વાદેઽસ્ય શક્તિઃ ક્વ તથાઽન્યથા તૈઃ ।
પત્ત્રં ક્વ દાતું ગુણશાલિપૂગં ક્વ વાદતઃ ખણ્ડયિતું પ્રભુત્વમ્

સપલ્લવં વ્યાસપરાશરાભ્યાં પ્રણીતભાવાદુભયીભવિષ્ણુ ।
તન્મત્સ્યપદ્માદ્યુપલક્ષ્યમાણં યત્પાણિયુગ્મં વવૃતે પુરાણમ્

આકલ્પવિચ્છેદવિવર્જિતો યઃ સ ધર્મશાસ્ત્રવ્રજ એવ યસ્યાઃ ।
પશ્યામિ મૂર્ધા શ્રુતિમૂલશાલી કણ્ઠસ્થિતઃ કસ્ય મુદે ન વૃત્તઃ

ભ્રુવૌ દલાભ્યાં પ્રણવસ્ય યસ્યાસ્તદ્બિન્દુના ભાલતમાલપત્ત્રમ્ ।
તદર્ધચન્દ્રેણ વિધિર્વિપઞ્ચી નિક્વાણનાકોણધનુઃ પ્રણિન્યે

દ્વિકુણ્ડલી વૃત્તસમાપ્તિલિપ્યા કરાઙ્ગુલી કાઞ્ચનલેખનીનામ્ ।
કૈશ્યં મષીણાં સ્મિતભા કઠિન્યાઃ કાયે યદીયે નિરમાયિ સારૈઃ

યા સોમસિદ્ધાન્તમયાનનેવ શૂન્યાત્મતાવાદમયોદરેવ ।
વિજ્ઞાનસામસ્ત્યમયાન્તરેવ સાકારતાસિદ્ધિમયાખિલેવ

ભીમસ્તયાગદ્યત મોદિતું તે વેલા કિલેયં તદલં વિષદ્ય ।
મયા નિગાદ્યં જગતીપતીનાં ગોત્રં ચરિત્રં ચ વિચિત્રમેષામ્

અવિન્દતાસૌ મકરન્દલીલાં મન્દાકિની યચ્ચરણારવિન્દે ।
અત્રાવતીર્ણા ગુણવર્ણનાય રાજ્ઞાં તદાજ્ઞાવશગાસ્મિ કાપિ

તત્કાલવેદ્યૈઃ શકુનસ્વરાદ્યૈરાપ્તામવાપ્તાં નૃપતિઃ પ્રતીત્ય ।
તાં લોકપાલૈકધુરીણ એષ તસ્યૈ સપર્યામુચિતાં દિદેશ

દિગન્તરેભ્યઃ પૃથિવીપતીનામાકર્ષકૌતૂહલસિદ્ધવિદ્યામ્ ।
તતઃ ક્ષિતીશઃ સ નિજાં તનૂજાં મધ્યેમહારાજકમાજુહાવ

દાસીષુ નાસીરચરીષુ જાતં સ્ફીતં ક્રમેણાલિષુ વીક્ષિતાસુ ।
સ્વાઙ્ગેષુ રૂપોત્થમથાદ્ભુતાબ્ધિમુદ્વેલયન્તીમવલોકકાનામ્

સ્નિગ્ધત્વમાયાજલલેપલોપસયત્નરત્નાંશુમૃજાંશુકાભામ્ ।
નેપથ્યહીરદ્યુતિવારિવર્તિસ્વચ્છાયસચ્છાયનિજાલિજાલામ્

વિલેપનામોદમુદાગતેન તત્કર્ણપૂરોત્પલસર્પિણા ચ ।
રતીશદૂતેન મધુવ્રતેન કર્ણે રહઃ કિંચિદિવોચ્યમાનામ્

વિરોધિવર્ણાભરણાશ્મભાસાં મલ્લાજિકૌતૂહલમીક્ષમાણામ્ ।
સ્મરસ્વચાપભ્રમચાલિતે નુ ભ્રુવૌ વિલાસાદ્વલિતે વહન્તીમ્

સામોદપુષ્પાશુગવાસિતાઙ્ગીં કિશોરશાખાગ્રશયાલિમાલામ્ ।
વસન્તલક્ષ્મીમિવ રાજભિસ્તૈઃ કલ્પદ્રુમૈરપ્યભિલષ્યમાણામ્

પીતાવદાતારુણનીલભાસાં દેહોપદેહાત્કિરણૈર્મણીનામ્ ।
ગોરોચનાચન્દનકુઙ્કુમૈણનાભીવિલેપાન્પુનરુક્તયન્તીમ્

સ્મરં પ્રસૂનેન શરાસનેન જેતારમશ્રદ્દધતીં નલસ્ય ।
તસ્મૈ સ્વભૂષાદૃષદંશુશિલ્પં બલદ્વિષઃ કાર્મુકમર્પયન્તીમ્

વિભૂષાણેભ્યોઽવરમંશુકેષુ તતોઽવરં સાન્દ્રમણિપ્રભાસુ ।
સમ્યક્પુનઃ ક્વાપિ ન રાજકસ્ય પાતું દૃશા ધાતૃધૃતાવકાશામ્

પ્રાક્પુષ્પવર્ષૈર્વિયતઃ પતદ્ભિર્દ્રષ્ટું ન દત્તામથ ન દ્વિરેફૈઃ ।
તદ્ભીતિભુગ્નેન તતો મુખેન વિધેરહો વાઞ્છિતવિઘ્નયત્નઃ

એતદ્વરં સ્યામિતિ રાજકેન મનોરથાતિથ્યમવાપિતાય ।
સખીમુખાયોત્સૃજતીમપાઙ્ગાત્કર્પૂરકસ્તૂરિકયોઃ પ્રવાહમ્

સ્મિતેચ્છુદન્તચ્છદકમ્પકિંચિદ્દિગમ્બરીભૂતરદાંશુવૃન્દૈઃ ।
આનન્દિતોર્વીન્દ્રમુખારવિન્દૈર્મન્દં નુદન્તીં હૃદિ કૌમુદીનામ્

પ્રત્યઙ્ગભૂષાચ્છમણિચ્છલેન યલ્લગ્નતન્નિશ્ચલલોકનેત્રામ્ ।
હારાગ્રજાગ્રદ્ગરુડાશ્મરશ્મિપીનાભનાભીકુહરાન્ધકારામ્

તદ્ગૌરસારસ્મિતવિસ્મિતેન્દુપ્રભાશિરઃકમ્પરુચોઽભિનેતુમ્ ।
વિપાણ્ડુતામણ્ડિતચામરાલીનાનામરાલીકૃતલાસ્યલીલામ્

તદઙ્ગભોગાવલિગાયનીનાં મધ્યે નિરુક્તિક્રમકુણ્ઠિતાનામ્ ।
સ્વયં ધૃતામપ્સરસાં પ્રસાદં હ્રિયં હૃદો મણ્ડનમર્પયન્તીમ્

તારા રદાનાં વદનસ્ય ચન્દ્રં રુચા કચાનાં ચ નભો જયન્તીમ્ ।
આકણ્ઠમક્ષ્ણોર્દ્વિતયં મધૂનિ મહીભુજઃ કસ્ય ન ભોજયન્તીમ્

અલંકૃતાઙ્ગાદ્ભુતકેવલાઙ્ગીં સ્તવાધિકાધ્યક્ષનિવેદ્યલક્ષ્મીમ્ ।
ઇમાં વિમાનેન સભાં વિશન્તીં પપાવપાઙ્ગૈરથ રાજરાજિઃ

આસીદસૌ તત્ર ન કોઽપિ ભૂપસ્તન્મૂર્તિરૂપોદ્ભવદદ્ભુતસ્ય ।
ઉલ્લેસુરઙ્ગાનિ મુદા ન યસ્ય વિનદ્રરોમાઙ્કુરદન્તુરાણિ

અઙ્ગુષ્ઠમૂર્ધ્ના વિનિપીડિતાયા મધ્યેન ભાગેન ચ મધ્યમાયાઃ ।
આસ્ફોટિ ભૈમીમવલોક્ય તત્ર ન તર્જની કેન જનેન નામ

અસ્મિન્સમાજે મનુજેશ્વરેણ તાં ખઞ્જનાક્ષીમંવલોક્ય કેન ।
પુનઃ પુનર્લોલિતમૌલિના ન ભ્રુવોરુદક્ષેપિતરાં દ્વયી વા

સ્વયંવરસ્યાજિરમાજિહાનાં વિભાવ્ય ભૈમીમથ ભૂમિનાથૈઃ ।
ઇદં મુદા વિહ્વલચિત્તભાવાદવાપિ ખણ્ડાક્ષારજિહ્મજિહ્વમ્

રમ્ભાદિલોભાત્કૃતકર્મભિર્મા શૂન્યૈવ ભૂર્ભૂત્સુરભૂમિપાન્થૈઃ ।
ઇત્યેતયાલોપિ દિવોઽપિ પુંસાં વૈમત્યમત્યપ્સરસા રસાયામ્

રૂપં યદાકર્ણ્ય જનાનનેભ્યસ્તત્તદ્દિગન્તાદ્વયમાગમામ ।
સૌન્દર્યસારાદનુભૂયમાનાદસ્યાસ્તદસ્માદ્બહુ નાકનીયઃ

રસસ્ય શૃઙ્ગાર ઇતિ શ્રુતસ્ય ક્વ નામ જાગર્તિ મહાનુદન્વાન્ ।
કસ્માદુદસ્થાદિયમન્યથા શ્રીર્લાવણ્યવૈદગ્ધ્યનિધિઃ પયોધેઃ

સાક્ષાત્સુધાંશુર્મુખમેવ ભૈમ્યા દિવઃ સ્ફુટં લાક્ષણિકઃ શશાઙ્કઃ ।
એતદ્ભુવૌ મુખ્યમનઙ્ગચાપં પુષ્પં પુનસ્તદ્ગુણમાત્રવૃત્ત્યા

લક્ષ્યે ધૃતં કુણ્ડલિકે સુદત્યા તાટઙ્કયુગ્મં સ્મરધન્વિને કિમ્ ।
સવ્યાપસવ્યં વિશિખા વિસૃષ્ટાસ્તેનાનયોર્યાન્તિ કિમન્તરેવ

તનોત્યકીર્તિં કુસુમાશુગસ્ય સૈષા બતેન્દીવરકર્ણપૂરૌ ।
યતઃ શ્રવઃકુણ્ડલિકાપરાદ્ધશરં ખલઃ ખ્યાપયિતા તમાભ્યામ્

રજઃપદં ષટ્પદકીટજુષ્ટં હિત્વાત્મનઃ પુષ્પમયં પુરાણમ્ ।
અદ્યાત્મભૂરાદ્રિયતાં સ ભૈમ્યા ભ્રૂયુગ્મમન્તર્ધૃતમુષ્ટિ ચાપમ્

પદ્માન્હિમે પ્રાવૃષિ ખઞ્જરીટાન્ક્ષિપ્નુર્યમાદાય વિધિઃ ક્વચિત્તાન્ ।
સારેણ તેન પ્રતિવર્ષમુચ્ચૈઃ પુષ્ણાતિ દૃષ્ટિદ્વયમેતદીયમ્

એતાદૃશોરમ્બુરુહૈર્વિશેષં ભૃઙ્ગૌ જનઃ પૃચ્છતુ તદ્ગુણજ્ઞૌ ।
ઇતીવ ધાતાકૃત તારકાલિસ્ત્રીપુંસમાધ્યસ્થ્યમિહાક્ષિયુગ્મે

વ્યધત્તે સૌધે રતિકામયોસ્તદ્ભક્તં વયોઽસ્યા હૃદિ વાસભાજોઃ ।
તદગ્રજાગ્રત્પૃથુશાતકુમ્ભકુમ્ભૌ ન સંભાવયતિ સ્તનૌ કઃ

અસ્યા ભુજાભ્યાં વિજિતાદ્બિસાક્તિં પૃથક્કરોઽગૃહ્યત તત્પ્રસૂનમ્ ।
ઇહેષ્યતે તન્ન ગૃહાઃ શ્રિયઃ કૈર્ન ગીયતે વા કર એવ લોકૈઃ

છદ્મૈવ તચ્છમ્બરજં બિસિન્યાસ્તત્પદ્મમસ્યાસ્તુ ભુજાગ્રસદમ્ ।
ઉત્કણ્ટકાદુદ્ગમનેન નાલાદુત્કણ્ટકં શાતશિખૈર્નખૈર્યત્

જાગર્તિ મર્ત્યેષુ તુલાર્થમસ્યા યોગ્યેતિ યોગ્યાનુપલમ્ભનં નઃ ।
યદ્યસ્તિ નાકે ભુવનેઽથ વાધસ્તદા ન કૌતસ્કુતલોકબાધઃ

નમઃ કરેભ્યોઽસ્તુ વિધેર્ન વાસ્તુ સ્પૃષ્ટં ધિયાપ્યસ્ય ન કિં પુનસ્તૈઃ ।
સ્પર્શાદિદં સ્યાલ્લુલિતં હિ શિલ્પં મનોભુવોઽનઙ્ગતયાનુરૂપમ્

ઇમાં ન મૃદ્વીમસૃજત્કરાભ્યાં વેધા કુશાધ્યાસનકર્કશાભ્યામ્ ।
શૃઙ્ગારધારાં મનસા ન શાન્તિવિશ્રાન્તિધન્વાધ્વમહીરુહેણ

ઉલ્લાસ્ય ધાતુસ્તુલિતા કરેણ શ્રોણૌ કિમેષા સ્તનયોર્ગુરુર્વા ।
તેનાન્તરાલૈસ્ત્રિભિરઙ્ગુલીનામુદીતમધ્યત્રિવલીવિલાસા

નિજામૃતોદ્યન્નવનીતજાઙ્ગીમેતાં ક્રમોન્મીલિતપીતિમાનમ્ ।
કૃત્વેન્દુરસ્યા મુખમાત્મનાભૂન્નિદ્રાલુના દુર્ઘટમમ્બુજેન

અસ્યાઃ સ ચારુર્મધુરેવ કારુઃ શ્વાસં વિતેને મલયાનિલેન ।
અમૂનિ સૂનૈર્વિદધેઽઙ્ગકાનિ ચકાર વાચં પિકપઞ્ચમેન

કૃતિઃ સ્મરસ્યૈવ ન ધાતુરેષા નાસ્યા હિ શિલ્પીતરકારુજેયઃ ।
રૂપસ્ય શિલ્પે વયસાઽપિ વેધા નિજીયતે સ સ્મરકિઙ્કરેણ

ગુરોરપીમાં ભણદોષ્ઠકણ્ઠં નિરુક્તિગર્વચ્છિદયા વિનેતુમ્ ।
શ્રમઃ સ્મરસ્યૈવ ભવં વિહાય મુક્તિં ગતાનામનુતાપનાય

આખ્યાતુમક્ષિવ્રજસર્વપીતાં ભૈમીં તદેકાઙ્ગનિખાતદૃક્ષુ ।
ગાથાસુધાશ્લેષકલાવિલાસૈરલંચકારાનનચન્દ્રમિન્દ્રઃ

સ્મિતેન ગૌરી હરિણી દૃશેયં વીણાવતી સુસ્વરકણ્ઠભાસા ।
હેમેવ કાયપ્રભયાઙ્ગશેષૈસ્તન્વી મતિં ક્રામતિ મે ન કાપિ

ઇતિ સ્તુવાનઃ સવિધે નલેન વિલોકિતઃ શઙ્કિતમાનસેન ।
વ્યાકૃત્ય મર્ત્યોચિતમર્થમુક્તેરાખણ્ડલસ્તસ્ય નુનોદ શઙ્કામ્

સ્વં નૈષધાદેશમહો વિધાય કાર્યસ્ય હેતોરપિ નાનલઃ સન્ ।
કિં સ્થાનિવદ્ભાવમધત્ત દુષ્ટં તાદૃક્કૃતવ્યાકરણઃ પુનઃ સઃ

ઇયમિયમધિરથ્યં યાતિ નેપથ્યમઞ્જુર્વિશતિવિશતિ વેદીમુર્વશી સેયમુર્વ્યાઃ ।
ઇતિ જનજનિતૈઃ સાનન્દનાદૈર્વિજઘ્ને નલહૃદિ પરભૈમીવર્ણનાકર્ણનાપ્તિઃ

શ્રીહર્ષં કવિરાજરાજિમુકુટાલંકારહીરઃ સુતં શ્રીહીરઃ સુષુવે જિતેન્દ્રિયચયં મામલ્લદેવી ચ યમ્ ।
તર્કેષ્વપ્યસમશ્રમસ્ય દશમસ્તસ્ય વ્યરંસીન્મહાકાવ્યે ચારુણિ નૈષધીયચરિતે સર્ગો નિસર્ગોજ્જ્વલઃ