નૈષધીયચરિતમ્‌ · અધ્યાય p17

નિપીય યસ્ય ક્ષિતિરક્ષિણઃ કથાસ્તથાદ્રિયન્તે ન બુધાઃ સુધામપિ ।
નલઃ સિતચ્છત્ત્રિતકીર્તિમણ્ડલઃ સ રાશિરાસીન્મહસાં મહોજ્જ્વલઃ

રસૈઃ કથા યસ્ય સુધાવધીરણી નલઃ સ ભૂજાનિરભૂદ્ગુણાદ્ભુતઃ ।
સુવર્ણદણ્ડૈકસિતાતપત્રિતજ્વલત્પ્રતાપાવલિકીર્તિમણ્ડલઃ

પવિત્રમત્રાતનુતે જગદ્યુગે સ્મૃતા રસક્ષાલનયેવ યત્કથા ।
કથં ન સા મદ્ગિરમાવિલામપિ સ્વસેવિનીમેવ પવિત્રયિષ્યતિ

અધીતિબોધાચરણપ્રચારણૈર્દશાશ્ચતસ્રઃ પ્રણયન્નુપાધિભિઃ ।
ચતુર્દશત્વં કૃતવાન્કુતઃ સ્વયં ન વેદ્મિ વિદ્યાસુ ચતુર્દશસ્વયમ્

અમુષ્ય વિદ્યા રસનાગ્રનર્તકી ત્રયીવ નીતાઙ્ગગુણેન વિસ્તરમ્ ।
અગાહતાષ્ટાદશતાં જિગીષયા નવદ્વયદ્વીપપૃથગ્જયશ્રિયામ્

દિગીશવૃન્દાંશવિભૂતિરીશિતા દિશાં સ કામપ્રસરાવરોધિનીમ્ ।
બભાર શાસ્ત્રાણિ દૃશં દ્વયાધિકાં નિજત્રિનેત્રાવતરત્વબોધિકામ્

પદૈશ્ચતુર્ભિઃ સુકૃતે સ્થિરીકૃતે કૃતેઽમુના કે ન તપઃ પ્રપેદિરે ।
ભુવં યદેકાઙ્ઘ્રિકનિષ્ઠયા સ્પૃશન્દધાવધર્મોઽપિ કૃશસ્તપસ્વિતામ્

યદસ્ય યાત્રાસુ બલોદ્ધતં રજઃ સ્ફુરત્પ્રતાપાનલધૂમમઞ્જિમ ।
તદેવ ગત્વા પતિતં સુધામ્બુધૌ દધાતિ પઙ્કીભવદઙ્કતાં વિધૌ

સ્ફુરદ્ધનુર્નિસ્વનતદ્ધનાશૌગપ્રગલ્ભવૃષ્ટિવ્યયિતસ્ય સંગરે ।
નિજસ્ય તેજઃશિખિનઃ પરશ્શતા વિતેનુરિઙ્ગાલમિવાયશઃ પરે

અનલ્પદગ્ધારિપુરાનલોજ્જ્વલૈર્નિજપ્રતાપૈર્વલયજ્જ્વલદ્ભુવઃ ।
પ્રદક્ષિણીકૃત્ય જયાય સૃષ્ટયા રરાજ નીરાજનયા સ રાજઘઃ

નિવારિતાષ્તેન મહીતલેઽખિલે નિરીતિભાવં ગમિતેઽતિવૃષ્ટયઃ ।
ન તત્યજુર્નૂનમનન્યવિશ્રમાઃ પ્રતીપભૂપાલમૃગીદૃશાં દૃશઃ

સિતાંશુવર્ણૈર્વયતિ સ્મ તદ્ગુણૈર્મહાસિવેમ્નઃ સહકૃત્વરી બહુમ્ ।
દિગઙ્ગનાઙ્ગાવરણં રણાઙ્ગણે યશઃપટં તદ્ભટચાતુરીતુરી

પ્રતીપભૂપૈરિવ કિં તતો મિયા વિરુદ્ધધર્મૈરપિ ભેત્તૃતોજ્ઝિતા ।
અમિત્રજિન્મિત્રજિદોજસા સ યદ્વિચારદૃકારદૃગપ્યવર્તત

તદોજસસ્તદ્યશસઃ સ્થિતાવિમૌ વૃથેતિ ચિત્તે કુરુતે યદા યદા ।
તનોતિ ભાનોઃ પરિવેષકૈતવાત્તદા વિધિઃ કુણ્ડલનાં વિધોરપિ

અયે દરિદ્રો ભવિતેતિ વૈધસીં લિપિં લલાટેઽર્થિજનસ્ય જાગ્રતીમ્ ।
મૃષાં ન ચક્રેઽલ્પિતકલ્પપાદપઃ પ્રણીય દારિદ્ર્યદરિદ્રતાં નૃપઃ

વિભજ્ય મેરુર્ન યદર્થિસાત્કૃતો ન સિન્ધુરુત્સર્ગજલવ્યયૈર્મરુઃ ।
અમાનિ તત્તેન નિજાયશોયુગં દ્વિફાલબદ્ધાશ્ચિકુરાઃ શિરઃ સ્થિતમ્

અજસ્રમભ્યાસમુપેયુષા સમં મુદૈવ દેવઃ કવિના બુધેન ચ ।
દધૌ પટીયાન્સમયં નયન્નયં દિનેશ્વરશ્રીરુદયં દિને દિને

અધોવિધાનાત્કમલપ્રવાલયોઃ શિરુઃસુ દાનાદખિલક્ષમાભુજામ્ ।
પુરેદમૂર્ધ્વં ભવતીતિ વેધસા પદં કિમસ્યાઙ્કિતમૂર્ધ્વરેખયા

જગજ્જયં તેન ચ કોશમક્ષયં પ્રણીતવાઞ્શૈશવશેષવાનયમ્ ।
સખા રતીશસ્ય ક્રતુર્યથા વનં વપુસ્તથાલિઙ્ગદથાસ્ય યૌવનમ્

અધારિ પદ્મેષુ તદઙ્ઘ્રિણા ઘૃણા ક્વ તચ્છયચ્છાયલવોઽપિ પલ્લવે ।
તદાસ્યદાસ્યેઽપિ ગતોઽઘિકારિતાં ન શારદઃ પાર્વિકશર્વરીશ્વરઃ

કિમસ્ય લોમ્નાં કપટેન કોટિભિર્વિધિર્ન લેખાભિરજીગણદ્ગુણાન્ ।
ન રોમકૂપૌઘમિષાજ્જગત્કૃતા કૃતાશ્ચ કિં દૂષણશૂન્યબિન્દવઃ

અમુષ્ય દોર્ભ્યામરિદુર્ગલુણ્ઠને ધ્રુવં ગૃહીતાર્ગલદીર્ઘપીનતા ।
ઉરઃશ્રિયા તત્ર ચ ગોપુરસ્ફુરત્કપાટદુર્ધર્ષતિરઃપ્રસારિતા

સ્વકેલિલેશસ્મિતનિન્દિતેન્દુનો નિજાંશદૃક્તર્જિતપદ્મસંપદઃ ।
અતદ્બયીજિત્વરસુન્દરાન્તરે ન તન્મુખસ્ય પ્રતિમા ચરાચરે

સરોરુહં તસ્ય દૃશૈવ નિર્જિતં જિતાઃ સ્મિતેનૈવ વિધોરપિ શ્રિયઃ ।
કુતઃ પરં ભવ્યમહો મહીયસી તદાનનસ્યોપમિતૌ દરિદ્રતા

સ્વવાલભારસ્ય તદુત્તમાઙ્ગજૈઃ સમં ચમર્યેવ તુલાભિલાષિણઃ ।
અનાગસે શંસતિ બાલચાપલં પુનઃ પુનઃ પુચ્છવિલોલનચ્છલાત્

મહીભ્ર્તસ્તસ્ય ચ મન્મથશ્રિયા નિજસ્ય ચિત્તસ્ય ચ તં પ્રતીચ્છયા ।
દ્વિધા નૃપે તત્ર જગત્ત્રયીભુવાં નતભ્રુવાં મન્મથવિભ્રમોઽભવત્

નિમીલનભ્રંશજુષા દૃશા ભૃશં નિપીય તં યસ્ત્રિદશીભિરર્જિતઃ ।
અમૂસ્તમભ્યાસભરં વિવૃણ્વતે નિમેષનિઃસ્વૈરધુનાપિ લોચનૈઃ

અદસ્તદાકર્ણિ ફલાઢ્યજીવિતં દૃશોર્દ્વયં નસ્તદવીક્ષિ ચાફલમ્ ।
ઇતિ સ્મ ચક્ષુઃશ્રવસાં પ્રિયા નલે સ્તુવન્તિ નિન્દન્તિ હૃદા તદાત્મનઃ

વિલોકયન્તીભિરજસ્રભાવના બલાદમું નેત્રનિમીલનેષ્વપિ ।
અલમ્ભિ મર્ત્યાભિરમુષ્ય દર્શને ન વિઘ્નલેશોઽપિ નિમેષનિર્મિતઃ

ન કા નિશિ સ્વપ્નગતં દદર્શ તં જગાદ ગોત્રસ્ખલિતે ચ કા ન તમ્ ।
તદાત્મતાધ્યાતધવા રતે ચ કા ચકાર વા ન સ્વમનોભવોદ્ભવમ્

શ્રિયાસ્ય યોગ્યાહમિતિ સ્વમીક્ષિતું કરે તમાલોક્ય સુરૂપયા ધૃતઃ ।
વિહાય ભૈમીમપ્દર્પયા કયા ન દર્પણઃ શ્વાસમલીમસઃ કૃતઃ

યથોહ્યમાનઃ ખલુ ભોગભોજિના પ્રસહ્ય વૈરોચનિજસ્ય પત્તનમ્ ।
વિદર્ભજાયા મદનસ્તથા મનો નલાવરુદ્ધં વયસૈવ વેશિતઃ

નૃપેઽનુરૂપે નિજરૂપસંપદાં દિદેશ તસ્મિન્બહુશઃ શ્રુતિં ગતે ।
વિશિષ્ય સા ભીમનરેન્દ્રનન્દના મનોભવાજ્ઞૈકવશંવદં મનઃ

ઉપાસનામેત્ય પિતુઃ સ્મ રજ્યતે દિને દિને સાવસરેષુ બન્દિનામ્ ।
પઠત્સુ તેષુ પ્રતિભૂપતીનલં વિનિદ્રરોમાજનિ શૃણ્વતી નલમ્

કથાપ્રસઙ્ગેષુ મિથઃ સખીમુખાત્તૃણેઽપિ તન્વ્યા નલનામનિ શ્રુતે ।
દ્રુતં વિધૂયાન્યદભૂયતાનયા મુદા તદાકર્ણનસજ્જકર્ણયા

સ્મરાત્પરાસોરનિમેષલોચનાદ્વિમેમિ તદ્ભિન્નમુદાહરેતિ સા ।
જનેન યૂનઃ સ્તુવતા તદાસ્પદે નિદર્શનં નૈષાધમભ્યષેચયત્

નલસ્ય પૃષ્ટા નિષધાગતા ગુણાન્મિષેણ દૂતદ્વિજબન્દિચારણાઃ ।
નિપીય તત્કીર્તિકથામથાનયા ચિરાય તસ્થે વિમનાયમાનયા

પ્રિયં પ્રિયા ચ ત્રિજગજ્જયિશ્રિયૌ લિખાધિલીલાગૃહમિત્તિકાવપિ ।
ઇતિ સ્મ સા કારુવરેણ લેખિતં નલસ્ય ચ સ્વસ્ય ચ સખ્યમીક્ષતે

મનોરથેન સ્વપતીકૃતં નલં નિશિ ક્વ સા ન સ્વપતી સ્મ પશ્યતિ ॥
અદૃષ્ટમપ્યર્થમદૃષ્ટવૈભવાત્કરોતિ સુપ્તિર્જનદર્શનાતિથિમ્

નિમીલિતાદક્ષિયુગાચ્ચ નિદ્રયા હૃદોઽપિ બાહ્યેન્દ્રિયમૌનમુદ્રિતાત્ ।
અદર્શિ સઙ્ગોપ્ય કદાપ્યવીક્ષિતો રહસ્યમસ્યાઃ સ મહન્મહીપતિઃ

અહો અહોભિર્મહિમા હિમાગમેઽપ્યભિપ્રપેદે પ્રતિ તાં સ્મરાર્દિતામ્ ।
તપર્તુપૂર્તાવપિ મેદસાં ભરા વિભાવરીભિર્બિભરાંબભૂવિરે

સ્વકાન્તિકીર્તિવ્રજમૌક્તિકસ્રજઃ શ્રયન્તમન્તર્ઘટનાગુણશ્રિયમ્ ।
કદાચિદસ્યા યુવધૈર્યલોપિનં નલોઽપિ લોકાદશૃણોદ્ગુણોત્કરમ્

તમેવ લબ્ધ્વાવસરં તતઃ સ્મરઃ શરીરશોભાજયજાતમત્સરઃ ।
અમોઘશક્ત્યા નિજયેવ મૂર્તયા તયા વિનિર્જેતુમિયેષ નૈષધમ્

અકારિ તેન શ્રવણાતિથિર્ગુણઃ ક્ષમાભુજા ભીમનૃપાત્મજાલયઃ ।
તદુચ્ચધૈર્યવ્યયસંહિતેષુણા સ્મરેણ ચ સ્વાત્મશરાસનાશ્રયઃ

અમુષ્ય ધીરસ્ય જયાય સાહસી તદા ખલુ જ્યાં વિશિખૈઃ સનાથયન્ ।
નિમજ્જયામાસ યશાંસિ સંશયે સ્મરસ્ત્રિલોકીવિજયાર્જિતાન્યપિ

અનેન ભૈમીં ઘટયિષ્યતસ્તથા વિધેરવન્ધ્યેચ્છતયા વ્યલાસિ તત્ ।
અભેદિ તત્તાદૃગનઙ્ગમાર્ગણૈર્યદસ્ય પૌષ્પૈરપિ ધૈર્યકઞ્ચુકમ્

કિમન્યદદ્યાપિ યદસ્ત્રતાપિતઃ પિતામહો વારિજમાશ્રયત્યહો ।
સ્મરં તનુચ્છાયતયા તમાત્મનઃ શશાક શઙ્કે સ ન લઙ્ઘિતું નલઃ

ઉરોભુવા કુમ્ભયુગેન જૃમ્ભિતં નવોપહારેણ વયસ્કૃતેન કિમ્ ।
ત્રપાસરિદ્દુર્ગમપિ પ્રતીર્ય સા નલસ્ય તન્વી હૃદયં વિવેશ યત્

અપહ્નુવાનસ્ય જનાય યન્નિજામધીરતામસ્ય કૃતં મનોભુવા ।
અબોધિ તજ્જાગરદુઃખસાક્ષિણી નિશા ચ શય્યા ચ શશાઙ્કકોમલા

સ્મરોપતપ્તોઽપિ ભૃશં ન સ પ્રભુર્વિદર્ભરાજં તનયામયાચત ।
ત્યજન્ત્યમૂઞ્શર્મ ચ માનિનો વરં ત્યજન્તિ ન ત્વેકમયાચિતવ્રતમ્

મૃષાવિષાદાભિનયાદયં ક્વચિજ્જુગોપ નિઃશ્વાસતતિં વિયોગજામ્ ।
વિલેપનસ્યાધિકચન્દ્રભાગતાવિભાવનાચ્ચાપલલાપ પાણ્ડુતામ્

શશાક નિહ્નોતુમયેન તત્પ્રિયામયં બભાષે યદલીકવીક્ષિતામ્ ।
સમાજ એવાલપિતાસુ વૈણિકૈર્મુમૂર્ચ્છ યત્પઞ્ચમમૂર્ચ્છનાસુ ચ

અવાપ સાપત્રપતાં સ ભૂપતિર્જિતેન્દ્રિયાણાં ધુરિ કીર્તિતસ્થિતિઃ ।
અસંવરે શંબરવૈરિવિક્રમે ક્રમેણ તત્ર સ્ફુટતામુપેયુષિ

અલં નલં રોદ્ધુમમી કિલાભવન્ગુણા વિવેકપ્રમુખા ન ચાપલમ્ ।
સ્મરઃ સ રત્યામનિરુદ્ધમેવ યત્સૃજત્યયં સર્ગનિસર્ગ ઈદૃશઃ

અનઙ્ગચિહ્નં સ વિના શશાક નો યદાસિતું સંસદિ યત્નવાનપિ ।
ક્ષણં તદારામનિહારકૈતવાન્નિષેવિતું દેશમિયેષ નિર્જનમ્

અથ શ્રિયા ભર્ત્સિતમત્સ્યલાઞ્છનઃ સમં વયસ્યૈઃ સ્વરહસ્યવેદિભિઃ ।
પુરોપકણ્ઠોપવનં કિલેક્ષિતા દિદેશ યાનાય નિદેશકારિણઃ

અમી તતસ્તસ્ય વિભૂષિતં સિતં જવેઽપિ માનેઽપિ ચ પૌરુષાધિકમ્ ।
ઉપાહરન્નશ્વમજસ્રચઞ્ચલૈઃ ખુરાઞ્ચલૈઃ ક્ષોદિતમન્દુરોદરમ્

અથાન્તરેણાવટુગામિનાધ્વના નિશીથિનીનાથમહઃસહોદરૈઃ ।
નિગાલગાદ્દેવમણેરિવોત્થિતૈર્વિરાજિતં કેસરકેશરશ્મિભિઃ

અજસ્રભૂમીતટકુટ્ટનોત્થિતૈરુપાસ્યમાનં ચરણેષુ રેણુભિઃ ।
રયપ્રકર્ષાધ્યયનાર્થમાગતૈર્જનસ્ય ચેતોભિરિવાણિમાઙ્કિતૈઃ

ચલાચલપ્રોથતયા મહીભૃતે સ્વવેગદર્પાનિવ વક્તુમુત્સુકમ્ ।
અલં ગિરા વેદ કિલાયમાશયં સ્વયં હયસ્યેતિ ચ મૌનમાસ્થિતમ્

મહારથસ્યાધ્વનિ ચક્રવર્તિનઃ પરાનપેક્ષોદ્વહનાદ્યશઃ સિતમ્ ।
રદાવદાતાંશુમિષાદનીદૃશાં હસન્તમન્તર્બલમર્વતાં રવેઃ

સિતત્વિષશ્ચઞ્ચલતામુપેયુષો મિષેણ પુચ્છસ્ય ચ કેસરસ્ય ચ ।
સ્ફુટં ચલચ્ચામરયુગ્મચિહ્નનૈરનિહ્નુવાનં નિજવાજિરાજતામ્

અપિ દ્વિજિહ્વાભ્યવહારપૌરુષે મુખાનુષક્તાયતવલ્ગુવલ્ગયા ।
ઉપેયિવાંસં પ્રતિમલ્લતાં રયસ્મયે જિતસ્ય પ્રસભં ગરુત્મતઃ

સ સિન્ધુજં શીતમહઃસહોદરં હરન્તમુચ્ચૈઃશ્રવસઃ શ્રિયં હયમ્ ।
જિતાખિલક્ષ્માભૃદનલ્પલોચનસ્તમારુરોહ ક્ષિતિપાકશાસનઃ

નિજા મયૂખા ઇવ તીક્ષ્ણદીધિતિં સ્ફુટારવિન્દાઙ્કિતપાણિપઙ્કજમ્ ।
તમશ્વવારા જવનાશ્વયાયિનં પ્રકાશરૂપા મનુજેશમન્વયુઃ

ચલન્નલંકૃત્ય મહારયં હયં સ્વવાહવાહોચિતવેષપેશલઃ ।
પ્રમોદનિઃસ્પન્દતરાક્ષિપક્ષ્મભિર્વ્યલોકિ લોકૈર્નગરાલયૈર્નલઃ

ક્ષણાદથૈષ ક્ષણદાપતિપ્રભઃ પ્રભઞ્જનાધ્યેયજવેન વાજિના ।
સહૈવ તાભિર્જનદૃષ્ટિવૃષ્ટિભિર્બહિઃ પુરોઽભૂત્પુરુહૂતપૌરુષાઃ

તતઃ પ્રતીચ્છ પ્રહરેતિ ભાષિણી પરસ્પરોલ્લાસિતશલ્યપલ્લવે ।
મૃષા મૃધં સાદિબલે કુતૂહલાન્નલસ્ય નાસીરગતે વિતેનતુઃ

પ્રયાતુમસ્માકમિયં કિયત્પદં ધરા તદમ્ભોધિરપિ સ્થલાયતામ્ ।
ઇતીવ વાહૈર્નિજવેગદર્પિતૈઃ પયોધિરોધક્ષમમુદ્ધતં રજઃ

હરેર્યદક્રામિ પદૈકક્રેન ખં પદૈશ્ચતુર્ભિઃ ક્રમણેઽપિ તસ્ય નઃ ।
ત્રપા હરીણામિતિ નમ્રિતાનનૈર્ન્યવર્તિ તૈરર્ધનભઃકૃતક્રમૈઃ

ચમૂચરાસ્તસ્ય નૃપસ્ય સાદિનો જિનોક્તિષુ શ્રાદ્ધતયૈવ સૈન્ધવાઃ ।
વિહારદેશં તમવાપ્ય મણ્ડલીમકારયન્ભૂરિતુરંગમાનપિ

દ્વિષદ્ભિરેવાસ્ય વિલઙ્ઘિતા દિશો યશોભિરેવાબ્ધિરકારિ ગોષ્પદમ્ ।
ઇતીવ ધારામવધીર્ય મણ્ડલીક્રિયાશ્રિયામણ્ડિ તુરંગમૈઃ સ્થલી

અચીકરચ્ચારુ હયેન યા ભ્રમીર્નિજાતપત્રસ્ય તલસ્થલે નલઃ ।
મરુકિમદ્યાપિ ન તાસુ શિક્ષતે વિતત્ય વાત્યામયચક્રચઙ્ક્રમાન્

વિવેશ ગત્વા સ વિલાસકાનનં તતઃ ક્ષણાત્ક્ષોણિપતિર્ધૃતીચ્છયા ।
પ્રવાલરાગચ્છુરિતં સુષુપ્સયા હરિર્ધનચ્છાયમિવાર્ણસાં નિધિમ્

વનાન્તપર્યન્તમુપેત્ય સસ્પૃહં ક્રમેણ તસ્મિન્નવતીર્ણદૃક્પથે ।
વ્યવર્તિ દૃષ્ટિપ્રકરૈઃ પુરૌકસામનુવ્રજદ્બન્ધુસમાજબન્ધુભિઃ

તતઃ પ્રસૂને ચ ફલે ચ મઞ્જુલે સ સંમુખસ્થાઙ્ગુલિના જનાધિપઃ ।
નિવેદ્યમાનં વનપાલપાણિના વ્યલોકયત્કાનનકામનીયકમ્

ફલાનિ પુષ્પાણિ ચ પલ્લવે કરે વયોતિપાતોદ્ગતવાતવેપિતે ।
સ્થિતૈઃ સમાદાય મહર્ષિવાઋધકાદ્વને તદાતિથ્યમશિક્ષિ શાખિભિઃ

વિનિદ્રપત્ત્રાલિગતાલિકૈતવાન્મૃગાઙ્કચૂડામણિવર્જનાર્જિતમ્ ।
દધાનમાશાસુ ચરિષ્ણુ દુર્યશઃ સ કૌતુકી તત્ર દદર્શ કેતકમ્

વિયોગભાજાં હૃદિ કણ્ટકૈઃ કટુર્નિધીયસે કર્ણિશરઃ સ્મરેણ યત્ ।
તતો દુરાકર્ષતયા તદન્તકૃદ્વિગીયસે મન્મથદેહદાહિના

ત્વદગ્રસૂચ્યા સચિવેન કામિનોર્મનોભવઃ સીવ્યતિ દુર્યશઃ પટૌ ।
સ્ફુટં સ પત્ત્રૈઃ કરપત્ત્રમૂર્તિભિર્વિયોગિહૃદ્દારુણિ દારુણાયતે

ધનુર્મધુસ્વિન્નકરોઽપિ ભીમજાપરં પરાગૈસ્તવ ધૂલિહસ્તયન્ ।
પ્રસૂનધન્વા શરસાત્કરોતિ મામિતિ ક્રુધાક્રુશ્યત તેન કેતકમ્

વિદર્ભસુભ્રૂસ્તનતુઙ્ગતાપ્તયે ઘટાનિવાપશ્યદલં તપસ્યતઃ ।
ફલાનિ ધૂમસ્ય ધયાનધોમુખાન્સ દાડિમે દોહદધૂપિનિ દ્રુમે

વિયોગિનીમૈક્ષત દાડિમીમસૌ પ્રિયસ્મૃતેઃ સ્પષ્ટમુદીતકણ્ટકામ્ ।
ફલસ્તનસ્થાનવિદીર્ણરાગિહૃદ્વિશચ્છ્રુકાસ્યસ્મરકિંશુકાશુગામ્

સ્મરાર્ધચન્દ્રેષુનિભે ક્રશીયસાં સ્ફુટં પલાશેઽધ્વજુષાં પલાશનાત્ ।
સ વૃન્તમાલોકત ખણ્ડમન્વિતં વિયોગિહૃત્ખણ્ડિનિ કાલખણ્ડજમ્

નવા લતા ગન્ધવહેન ચુમ્બિતા કરમ્બિતાઙ્ગી મકરન્દશીકરૈઃ ।
દૃશા નૃપેણ સ્મિતશોભિકુઙ્મલા દરાદરાભ્યાં દરકમ્પિની પપે

વિચિન્વતીઃ પાન્થપતઙ્ગહિંસનૈરપુણ્યકર્માણ્યલિકજ્જલચ્છલાત્ ।
વ્યલોકયચ્ચમ્પકકોરકાવલીઃ સ શમ્બરારેર્બલિદીપિકા ઇવ

અમન્યતાસૌ કુસુમેષુ ગર્ભગં પરાગમન્ધંકરણં વિયોગિનામ્ ।
સ્મરેણ મુક્તેષુ પુરા પુરારયે તદઙ્ગભસ્મેવ શરેષુ સંગતમ્

પિકાદ્વને શૃણ્વતિ ભૃઙ્ગહુંકૃતૈર્દશામુદઞ્ચત્કરુણે વિયોગિનામ્ ।
અનાસ્થયા સૂનકરપ્રસારિણીં દદર્શ દૂનઃ સ્થલપદ્મિનીં નલઃ

રસાલસાલઃ સમદૃશ્યતામુના સ્ફુરદ્દ્વિરેફારવરોષહુંકૃતિઃ ।
સમીરલોલૈર્મુકુલૈર્વિયોગિને જનાય દિત્સન્નિવ તર્જનાભિયમ્

દિનેદિને ત્વં તનુરેધિ રેઽધિકં પુનઃ પુનર્મૂર્ચ્છ ચ તાપમૃચ્છ ચ ।
ઇતીવ પાન્થાઞ્શપતઃ પિકાન્દ્વિજાન્સખેદમૈક્ષિષ્ટ સ લોહિતેક્ષણાન્ અલિસ્રજા

કુડ્મલમુચ્ચશેખરં નિપીય ચામ્પેયમધીરયા ધિયા ।
સ ધૂમકેતું વિપદે વિયોગિના મુદીતમાતઙ્કિતવાનશઙ્કત

ગલત્પરાગં ભ્રમિભઙ્ગિભિઃ પતત્પ્રસક્તભૃઙ્ગાવલિ નાગક્રેસરમ્ ।
સ મારનારાચનિઘર્ષણસ્ખલજ્જ્વલત્કણં શાણમિવ વ્યલોકયત્

તદઙ્ગમુદ્દિશ્ય સુગિન્ધ પાતુકાઃ શિલીમુખાલીઃ કુસુમાદ્ગુણસ્પૃશઃ ।
સ્વચાપદુર્નિર્ગતમાર્ગણભ્રમાત્સ્મરઃ સ્વનન્તીરવલોક્ય લજ્જિતઃ

મરુલ્લલત્પલ્લવકણ્ટકૈઃ ક્ષતં સમુચ્છલચ્ચન્દનસારસૌરભમ્ ।
સ વારનારીકુચસંચિતોપમં દદર્શ માલૂરફલં પચેલિમમ્

યુવદ્વયીચિત્તનિમજ્જનોચિતપ્રસૂનશૂન્યેતરગર્ભગહ્વરમ્ ।
સ્મરેષુધીકૃત્ય ધિયા ભયાન્ધયા સ પાટલાયાઃ સ્તબકં પ્રકમ્પિતઃ

મુનિદ્રુમઃ કોરકિતઃ શિતિદ્યુતિર્વનેઽમુનામન્યત સિંહિકાસુતઃ ।
તમિસ્રપક્ષત્રુટિકૂટભક્ષિતં કલાકલાપં કિલ વૈધવં વમન્

પુરા હઠાક્ષિપ્તતુષારપાણ્ડુરચ્છદા વૃતેર્વીરુધિ બદ્ધવિભ્રમાઃ ।
મિલન્નિમીલં સસૃજુર્વિલોકિતા નભસ્વતસ્તં કુસુમેષુ કેલયઃ

ગતા યદુત્સઙ્ગતલે વિશાલતાં દ્રુમાઃ શિરોભિઃ ફલગૌરવેણ તામ્ ।
કથં ન ધાત્રીમતિમાત્રનામિતૈઃ સ વન્દમાનાનભિનન્દતિ સ્મ તાન્

નૃપાય તસ્મૈ હિમિતં વનાનિલૈઃ સુઘીકૃતં પુષ્પરસૈરહર્મહઃ ।
વિનિર્મિતં કેતકરેણુભિઃ સિતં વિયોગિનેઽદત્ત ન કૌમુદીમુદઃ

અયોગભાજોઽપિ નૃપસ્ય પશ્યતા તદેવ સાક્ષાદમૃતાંશુમાનનમ્ ।
પિકેન રોષારુણચક્ષુષા મુહુઃ કુહૂરુતાહૂયત ચન્દ્રવૈરિણી

અશોકમર્થાન્વિતનામતાશયા ગતાઞ્શરણ્યં ગૃહશોચિનોઽધ્વગાન્ ।
અમન્યતાવન્તમિવૈષ પલ્લવૈઃ પ્રતીષ્ટકામજ્વલદસ્ત્રજાલકમ્

વિલાસવાપીતટવીચિવાદનાત્પિકાલિગીતેઃ શિખિલાસ્યલાઘવાત્ ।
વનેઽપિ તૌર્યત્રિકમારરાધ તં ક્વ ભોગમાપ્નોતિ ન ભાગ્યભાગ્જનઃ

તદર્થમધ્યાપ્ય જનેન તદ્વને શુકા વિમુક્તાઃ પટવસ્તમસ્તુવન્ ।
સ્વરામૃતેનોપજગુશ્ચ સારિકાસ્તથૈવ તત્પૌરુષગાયનીકૃતાઃ

ઇતીષ્ટગન્ધાઢ્યમટન્નસૌ વનં પિકોપગીતોઽપિ શુકસ્તુતોઽપિ ચ ।
અવિન્દતામોદભરં બહિશ્ચરં વિદર્ભસુભ્રૂવિરહેણ નાન્તરમ્

કરેણ મીનં નિજકેતનં દધદ્દ્રુમાલવાલામ્બુનિવેશશઙ્કયા ।
વ્યતર્કિ સર્વર્તુઘને વને મધું સ મિત્ત્રમત્રાનુસરન્નિવ સ્મરઃ

લતાબલાલાસ્યકલાગુરુસ્તરુપ્રસૂનગન્ધોત્કરપશ્યતોહરઃ ।
અસેવતામું મધુગન્ધવારિણિ પ્રણીતલીલાપ્લવનો વનાનિલઃ

અથ સ્વમાદાય હ્બયેન મન્થનાચ્ચિરત્નરત્નાધિકમુચ્ચિતં ચિરાત્ ।
નિલીય તસ્મિન્નિવ સન્નપાંનિધિર્વને તડાકો દદૃશેઽવનીભુજા

પયોનિલીનાભ્રમુકામુકાવલીરદાનનન્તોરગપુચ્છસુચ્છવીન્ ।
જલાર્ધરુદ્ધસ્ય તટાન્તભૂભિદો મૃણાલજાલસ્ય મિષાદ્બભાર યઃ

તટાન્તવિશ્રાન્તતુરંગમચ્છટાસ્ફુટાનુબિમ્બોદયચુમ્બનેન યઃ ।
બભૌ ચલદ્વીચિકશાન્તશાતનૈઃ સહસ્રમુચ્ચૈઃ શ્રવસામિવાશ્રયમ્

સિતામ્બુજાનાં નિવહસ્ય યશ્છલાદ્બભાવલિશ્યામલિતોદરશ્રિયામ્ ।
તમઃસમચ્છાયકલઙ્કસંકુલં કુલં સુધાંશોર્બહલં વહન્બહુ

રથાઙ્ગભાજા કમલાનુષઙ્ગિણા શિલીમુખસ્તોમસખેન શાર્ઙ્ગિણા ।
સરોજિનીસ્તમ્બકદમ્બકૈતવાન્મૃણાલશેષાહિભુવાન્વયાયિ યઃ

તરઙ્ગિણીરઙ્કજુષઃ સ્વવલ્લભાસ્તરઙ્ગરેખા બિભરાંબભૂવ યઃ ।
દરોદ્ગતૈઃ કોકનદૌઘકોરકૈર્ધૃતપ્રવાલાઙ્કુરસંચયશ્ચ યઃ

મહીયસઃ પઙ્કજમણ્ડલસ્ય યશ્છલેન ગૌરસ્ય ચ મેચકસ્ય ચ ।
નલેન મેને સલિલે નિલીનયોસ્ત્વિષં વિમુઞ્ચન્વિધુકાલકૂટયોઃ

ચલીકૃતા યત્ર તરઙ્ગરિઙ્ગણૈરબાલશૈવાલલતાપરમ્પરાઃ ।
ધ્રુવં દધુર્વાડવહવ્યવાડવસ્થિતિપ્રરોહત્તમભૂમધૂમતામ્

પ્રકામમાદિત્યમવાપ્ય કણ્ટકૈઃ કરમ્બિતામોદભરં વિવૃણ્વતી ।
ધૃતસ્ફુટશ્રીગૃહવિગ્રહા દિવા સરોજિની યત્પ્રભવાપ્સરાયિતા

યદમ્બુપૂરપ્રતિબિમ્બિતાયતિર્મરુત્તરઙ્ગૈસ્તરલસ્તટદ્રુમઃ ।
નિમજ્જ્ય મૈનાકમહીભૃતઃ સતસ્તતાન પક્ષાન્ધુવતઃ સપક્ષતામ્

પયોધિલક્ષ્મીમુષિ કેલિપલ્વલે રિરંસુહંસીકલનાદસાદરમ્ ।
સ તત્ર ચિત્રં વિચરન્તમન્તિકે હિરણ્મયં હંસમબોધિ નૈષધઃ

પ્રિયાસુ બાલાસુ રતક્ષમાસુ ચ દ્વિપત્ત્રિતં પલ્લવિતં ચ બિભ્રતમ્ ।
સ્મરાર્જિતં રાગમહીરુહાઙ્કુરં મિષેણ ચઞ્ચ્વોશ્ચરણદ્વયસ્ય ચ

મહીમહેન્દ્રસ્તમવેક્ષ્ય સ ક્ષણં શકુન્તમેકાન્તમનોવિનોદિનમ્ ।
પ્રિયાવિયોગાદ્વિધુરોઽપિ નિર્ભરં કુતૂહલાક્રાન્તમના મનાગભૂત્

અવશ્યભવ્યેષ્વનવગ્રહગ્રહા યયા દિશા ધાવતિ વેધસઃ સ્પૃહા ।
તૃણેન વાત્યેવ તયાનુગમ્યતે જનસ્ય ચિત્તેન ભૃશાવશાત્મના

અથાવલમ્બ્ય ક્ષણમેકપાદિકાં તદા નિદદ્રાવુપપલ્વલં ખગઃ ।
સ તિર્યગાવર્જિતકંધરઃ શિરઃ પિધાય પક્ષેણ રતિક્લમાલસઃ

સનાલમાત્માનનનિર્જિતપ્રભં હ્રિયા નતં કાઞ્ચનમમ્બુજન્મ કિમ્ ।
અબુદ્ધ તં વિદ્રુમદણ્ડમણ્ડિતં સ પીતમમ્ભઃપ્રભુચામરં નુ કિમ્

કૃતાવરોહસ્ય હયાદુપાનહૌ તતઃ પદે રેજતુરસ્ય બિભ્રતી ।
તયોઃ પ્રવાલૈર્વનયોસ્તથામ્બુજૈર્નિયોદ્ધુકામે કિમુ બદ્ધવર્મણી

વિધાય મૂર્તિં કપટેન વામનીં સ્વયં બલિધ્વંસિવિડામ્બિનીમયમ્ ।
ઉપેતપાર્શ્વશ્ચરણેન મૌનિના નૃપઃ પતઙ્ગં સમધત્ત પાણિના

તદાત્તમાત્માનમવેત્ય સંભ્રમાત્પુનઃપુનઃ પ્રાયસદુત્પ્લવાય સઃ ।
ગતો વિરુત્યોડ્ડયને નિરાશતાં કરૌ નિરોદ્ધુર્દશતિ સ્મ કેવલમ્

સસંભ્રમોત્પાતિપતત્કુલાકુલં સરઃ પ્રપદ્યોત્કતયાનુકમ્પ્રતામ્ ।
તમૂર્મિલોલૈઃ પતગગ્રહાન્નૃપં ન્યવારયદ્વારિરુહૈઃ કરૈરિવ

પતત્રિણા તદ્રુચિરેણ વઞ્ચિતં શ્રિયઃ પ્રયાન્ત્યાઃ પ્રવિહાય પલ્વલમ્ ।
ચલત્પદામ્ભોરુહનૂપુરોપમા ચુકૂજ કૂલે કલહંસમણ્ડલી

ન વાસયોગ્યા વસુધેયમીદૃશસ્ત્વમઙ્ગ યસ્યાઃ પતિરુજ્ઝિતસ્થિતિઃ ।
ઇતિ પ્રહાય ક્ષિતિમાશ્રિતા નભઃ ખગાસ્તમાચુક્રુશુરારવૈઃ ખલુ

ન જાતરૂપચ્છદજાતરૂપતાદ્વિજસ્ય દૃષ્ટેયમિતિ સ્તુવન્મુહુઃ ।
અવાદિ તેનાથ સ માનસૌકસા જનાધિનાથઃ કરપઞ્જરસ્પૃશા

ધિગસ્તુ તૃષ્ણાતરલં ભવન્મનઃ સમીક્ષ્ય પક્ષાન્મમ હેમજન્મનઃ ।
તવાર્ણવસ્યેવ તુષારસીકરૈર્ભવેદમીભિઃ કમલોદયઃ કિયાન્

ન કેવલં પ્રાણિવધો વધો મમ ત્વદીક્ષણાદ્વિશ્વસિતાન્તરાત્મનઃ ।
વિગર્હિતં ધર્મધનૈર્નિબર્હણં વિશિષ્ય વિશ્વાસજુષાં દ્વિષામપિ

પદેપદે સન્તિ ભટા રણોદ્ભટા નતેષુ હિંસારસ એષ પૂર્યતે ।
ધિગીદૃશં તે નૃપતે કુવિક્રમં કૃપાશ્રયે યઃ કૃપણે પતત્રિણિ

ફલેન મૂલેન ચ વારિભૂરુહાં મુનેરિવેત્થં મમ યસ્ય વૃત્તયઃ ।
ત્વયાદ્ય ત્વસ્મિન્નપિ દણ્ડધારિણા કથં ન પત્યા ધરણી હૃણીયતે

ઇતીદૃશૈસ્તં વિરચય્ય વાઙ્મયૈઃ સચિત્રવૈલક્ષ્યકૃપં નૃપં ખગઃ ।
દયાસમુદ્રે સ તદાશયેઽતિથીચકાર કારુણ્યરસાપગા ગિરઃ

મદેકપુત્રાજનની જરાતુરા નવપ્રસૂતિર્વરટા તપસ્વિની ।
ગતિસ્તયોરેષ જનસ્તમર્દયન્નહો વિધે ત્વાં કરુણા રુણદ્ધિ ન

મુહૂર્તમાત્રં ભવનિન્દયા દયાસખાઃ સખાયઃ સ્રવદશ્રવો મમ ।
નિવૃત્તિમેષ્યન્તિ પરં દુરુત્તરસ્ત્વયૈવ માતઃ સુતશોકસાગરઃ

મદર્થસંદેશમૃણાલમન્થરઃ પ્રિયઃ કિયદ્દૂર ઇતિ ત્વયોદિતે ।
વિલોકયન્ત્યા રુદતોઽથ પક્ષિણઃ પ્રિયે સ કીદૃગ્ભવિતા તવ ક્ષણઃ

કથં વિધાતર્મયિ પાણિપઙ્કજાત્તવ પ્રિયાશૈત્યમૃદુત્વશિલ્પિનઃ ।
વિયોક્ષ્યતે વલ્લભયેતિ નિર્ગતા લિપિર્લલાટંતપનિષ્ઠુરાક્ષરા

અયિ સ્વયૂથ્યૈરશનિક્ષતોપમં મમાદ્ય વૃત્તાન્તમિમં બતોદિતા ।
મુખાનિ લોલાક્ષિ દિશામસંશયં દશાપિ શૂન્યાનિ વિલોકયિષ્યસિ

મમૈવ શોકેન વિદીર્ણવક્ષસા ત્વયા વિચિત્રાઙ્ગિ વિપદ્યતે યદિ ।
તદાસ્મિ દૈવેન હતોઽપિ હા હતઃ સ્ફુટં યતસ્તે શિશવઃ પરાસવઃ

તવાપિ હાહા વિરહાત્ક્ષુધાકુલાઃ કુલાયકૂલેષુ વિલુઠ્ય તેષુ તે ।
ચિરેણ લબ્ધા બહુભિર્મનોરથૈર્ગતાઃ ક્ષણેનાસ્ફુટીતેક્ષણા મમ

સુતાઃ કમાહૂય ચિરાય ચુંકૃતૈર્વિધાય કમ્પ્રાણિ મુખાનિ કં પ્રતિ ।
કથાસુ શિષ્યધ્વમિતિ પ્રમીલ્ય સ સ્નુતસ્ય સેકાદ્બુબુધે નૃપાશ્રુણઃ

ઇત્થમમું વિલપન્તમમુઞ્ચદ્દીનદયાલુતયાવનિપાલઃ ।
રૂપમદર્શિ ધૃતોઽસિ યદર્થં ગચ્છ યથેચ્છમથેત્યભિધાય

આનન્દજાશ્રુભિરનુસ્રિયમાણમાર્ગાન્પ્રાક્શોકનિર્ગમિતનેત્રપયઃપ્રવાહાન્ ।
ચક્રે સ ચક્રનિભચઙ્ક્રમણચ્છલેન નીરાજનાં જનયતાં નિજબાન્ધવાનામ્

શ્રીહર્ષં કવિરાજરાજિમુકુટાલંકારહીરઃ સુતં શ્રીહીરઃ સુષુવે જિતેન્દ્રિયચયં મામલ્લદેવી ચ યમ્ ।
તચ્ચિન્તામણિમન્ત્રચિન્તનફલે શૃઙ્ગારભઙ્ગ્યા મહાકાવ્યે ચારુણિ નૈષધીયચરિતે સર્ગોઽયમાદિર્ગતઃ