નૈષધીયચરિતમ્‌ · અધ્યાય p16

યાવદાગમયતેઽથ નરેન્દ્રાન્સ સ્વયંવરમહાય મહીન્દ્રઃ ।
તાવદેવ ઋષિરિન્દ્રદિદૃક્ષુર્નારદસ્ત્રિદશધામ જગામ

નાત્ર ચિત્રમનુ તં પ્રયયૌ યત્પર્વતઃ સ ખલુ તસ્ય સપક્ષઃ ।
નારદસ્તુ જગતો ગુરુરુચ્ચૈર્વિસ્મયાય ગગનં વિલલઙ્ઘે

ગચ્છતા પથિ વિનૈવ વિમાનં વ્યોમ તેન મુનિના વિજગાહે ।
સાધને હિ નિયમોઽન્યજનાનાં યોગિનાં તુ તપસાખિલસિદ્ધિઃ

ખણ્ડિતેન્દ્રભવનાદ્યભિમાનાલ્લઙ્ઘતે સ્મ મુનિરેષ વિમાનાન્ ।
અર્થિતોઽપ્યતિથિતામનુમેને નૈવ તત્પતિભિરઙ્ઘ્રિવિનમ્રૈઃ

તસ્ય તાપનભિયા તપનઃ સ્વં તાવદેવ સમકોચયદર્ચિઃ ।
યાવદેવ દિવસેન શશીવ દ્રાગતપ્યત ન તન્મહસૈવ

પર્યભૂદ્દિનમણિર્દ્વિજરાજં યત્કરૈરહહ તેન તદા તમ્ ।
પર્યભૂત્ખલુ કરૈર્દ્વિજરાજઃ કર્મ કઃ સ્વકૃતમત્ર ન ભુઙ્ક્તે

વિષ્ટરં તટકુશાલિભિરદ્ભિઃ પાદ્યમર્ધ્યમથ કચ્છરુહાભિઃ ।
પદ્મવૃન્દમધુભિર્મધુપર્કં સ્વર્ગસિન્ધુરદિતાતિથયેઽસ્મૈ

સ વ્યતીત્ય વિયદન્તરગાધં નાકનાયકનિકેતનમાપ ।
સંપ્રતીર્ય ભવસિન્ધુમનાદિં બ્રહ્મ શર્મભરચારુ યતીવ

અર્ચનાભિરુચિતોચ્ચતરાભિશ્ચારુ તં સદકૃતાતિથિમિન્દ્રઃ ।
યાવદર્હકરણં કિલ સાધોઃ પ્રત્યવાયધુતયે ન ગુણાય

નામધેયસમતાસખમદ્રેરદ્રિભિન્મુનિમથાદ્રિયત દ્રાક્ ।
પર્વતોઽપિ લભતાં કથમર્ચાં ન દ્વિજઃ સવિબુધપ્રભુલમ્ભી

તદ્ભુજાદતિવિતીર્ણસપર્યાદ્દ્યુદ્રુમાનપિ વિવેદ મુનીન્દ્રઃ ।
સ્વઃસહસ્થિતિસુશિક્ષિતયા તાન્દાનપારમિતયૈવ વદાન્યાત્

મુદ્રિતાન્યજનસંકથનઃ સન્નારદં બલરિપુઃ સમવાદીત્ ।
આકરઃ સ્વપરભૂરિકથાનાં પ્રાયશો હિ સુહૃદોઃ સહવાસઃ

તં કથાનુકથનપ્રસૃતાયાં દૂરમાલપનકૌતુકિતાયામ્ ।
ભૂભૃતાં ચિરમનાગતિહેતું જ્ઞાતુમિચ્છુરવદચ્છતમન્યુઃ

પ્રાગિવ પ્રસુવતે નૃપવંશાઃ કિં નુ સંપ્રતિ ન વીરકરીરાન્ ।
યે પરપ્રહરણૈઃ પરિણામે વિક્ષતાઃ ક્ષિતિતલે નિપતન્તિ

પાર્થિવં હિ નિજમાજિષુ વીરા દૂરમૂર્ધ્વગમનસ્ય વિરોધિ ।
ગૌરવાદ્વપુરપાસ્ય ભજન્તે મત્કૃતામતિથિગૌરવઋદ્ધિમ્

સાભિશાપમિવ નાતિથયસ્તે માં યદદ્ય ભગવન્નુપયન્તિ ।
તેન ન શ્રિયમિમાં બહુ મન્યે સ્વોદરૈકભૃતિકાઋયકદર્યામ્

પૂર્વપુણ્યવિભવવ્યયલબ્ધાઃ શ્રીભરા વિપદ એવ વિમૃષ્ટાઃ ।
પાત્રપાણિકમલાર્પણમાસાં તાસુ શાન્તિકવિધિર્વિધિદૃષ્ટઃ

તદ્વિમૃજ્ય મમ સંશયશિલ્પિ સ્ફીતમત્ર વિષાયે સહસાઘમ્ ।
ભૂયતાં ભગવતઃ શ્રુતિસારૈરદ્યવાગ્ભિરઘમર્ષણઋગ્ભિઃ

ઇત્યુદીર્ય મઘવા વિનયર્ધિં વર્ધયન્નવહિતત્વભરેણ ।
ચક્ષુષાં દશશતીમનિમેષાં તસ્થિવાન્મુનિમુખે પ્રણિધાય

વીક્ષ્ય તસ્ય વિનયે પરિપાકં પાકશાસનપદં સ્પૃશતોઽપિ ।
નારદઃ પ્રમદગદ્ગદયોક્ત્યા વિસ્મિતઃ સ્મિતપુરઃસરમૂચે

ભિક્ષિતા શતમખી સુકૃતં યત્તત્પરિશ્રમવિદઃ સ્વવિભૂતૌ ।
તત્ફલે યદિ પરં તવ હેલા ક્લેશલબ્ધમધિકાદરદં તુ

સંપદસ્તવગિરામપિ દૂરા યન્ન નામ વિનયં વિનયન્તે ।
શ્રદ્દધાતિ ક ઇવેહ ન સાક્ષાદાહ ચેદનુભવઃ પરમાપ્તઃ

શ્રીભરાનતિથિસાત્કરવાણિ સ્વોપભોગપરતા ન હિતેતિ ।
પશ્યતો બહિરિવાન્તરપીયં દૃષ્ટિસૃષ્ટિરધિકા તવ કાપિ

આઃ સ્વભાવમધુરૈરનુભાવૈસ્તાવકૈરતિતરાં તરલાઃ સ્મઃ ।
દ્યાં પ્રશાધિ ગલિતાવધિકાલં સાધુ સાધુ વિજયસ્વ બિડાઉજઃ

સંખ્યવિક્ષતતનુસ્રવદસ્રુક્ષાલિતાખિલનિજાઘલઘૂનામ્ ।
યત્ત્વિહાનુપગમઃ શૃણુ રાજ્ઞાં તજ્જગદ્યુવમુદં તમુદન્તમ્

સા ભુવઃ કિમપિ રત્નમનર્ઘં ભૂષણં જયતિ તત્ર કુમારી ।
ભીમભૂપતનયા દમયન્તી નામ યા મદનશસ્ત્રમમોઘમ્

સંપ્રતિ પ્રતિમુહૂર્તમપૂર્વા કાપિ યૌવનજવેન ભવન્તી ।
આશિખં સુકૃતસારભૃતે સા ક્વાપિ યૂનિ ભજતે કિલ ભાવમ્

કથ્યતે ન કતમઃ સ ઇતિ ત્વં માં વિવક્ષુરસિ કિં ચલદોષ્ઠઃ ।
અર્ધવર્ત્મનિ રુણત્સિ ન પૃચ્છાં નિર્ગમેણ ન પરિશ્રમયૈનામ્

યત્પથાવધિરણુઃ પરમઃ સા યોગિધીરપિ ન પશ્યતિ યસ્માત્ ।
બાલયા નિજમનઃપરમાણૌ હ્રીદરીશયહરીકૃતમેનમ્

સા શરસ્ય કુસુમસ્ય શરવ્યં સૂચિતા વિરહવાચિભિરઙ્ગૈઃ ।
તાતચિત્તમપિ ધાતુરધત્ત સ્વસ્વયંવરમહાય સહાયમ્

મન્મથાય યદથાદિત રાજ્ઞાં હૂતિદૂત્યવિધયે વિધિરાજ્ઞામ્ ।
તેન તત્પરવશાઃ પૃથિવીશઃ સંગરં ગરમિવાકલયન્તિ

યેષુ યેષુ સરસા દમયન્તી ભૂષણેષુ યદિવાપિ ગુણેષુ ।
તત્ર તત્ર કલયાપિ વિશેષો યઃ સ હિ ક્ષિતિભૃતાં પુરુષાર્થઃ

શૈશવવ્યયદિનાવધિ તસ્યા યૌવનોદયિનિ રાજસમાજે ।
આદરાદહરહઃ કુસુમેષોરુલ્લલાસ મૃગયાભિનિવેશઃ

ઇત્યમી વસુમતીં કમિતારઃ સાદરસ્ત્વદતિથીભવિતું ન ।
ભીમભૂસુરભુવોરભિલાષે દૂરમન્તરમહો નૃપતીનામ્

તેન જાગ્રદધૃતિર્દિવમાગાં સંખ્યસૌખ્યમનુસર્તુમનુ ત્વામ્ ।
યન્મૃધં ક્ષિતિભૃતાં ન વિલોકે તન્નિમગ્નમનસાં ભુવિ લોકે

વેદ યદ્યપિ ન કોઽપિ ભવન્તં હન્ત હન્ત્રકરુણં વિરુણદ્ધિ ।
પૃચ્છ્યસે તદપિ યેન વિવેકપ્રોઞ્છનાય વિષયે રસસેકઃ

એવમુક્તવતિ દેવઋષીન્દ્રે દ્રાગભેદિ મઘવાનનમુદ્રા ।
ઉત્તરોત્તરશુભો હિ વિભૂનાં કોઽપિ મઞ્જુલતમઃ ક્રમવાદઃ

કાનુજે મમ નિજે દનુજારૌ જાઙ્રતિ સ્વશરણે રણચર્ચા ।
યદ્ભુજાઙ્કમુપધાય જયાઙ્કં શર્મણા સ્વપિમિ વીતવિશઙ્કઃ

વિશ્વરૂપકલનાદુપપન્નં તસ્ય જૈમિનિમુનિત્વમુદીયે ।
વિગ્રહં મખભુજામસહિષ્ણુર્વ્યર્થતાં મદશનિં સ નિનાય

ઈદૃશાનિ મુનયે વિનયાબ્ધિસ્તસ્થિવાન્સ વચનાન્યુપહૃત્ય ।
પ્રાંશુનિઃશ્વસિતપૃષ્ઠચરી વાગ્નારદસ્ય નિરિયાય નિરોજાઃ

સ્વારસાતલભવાહવશઙ્કી નિર્વૃણોમિ ન વસન્વસુમત્યામ્ ।
દ્યાં ગતસ્ય હૃદિ મે દુરુદર્કઃ ક્ષ્માતલદ્વયભટાજિવિતર્કઃ

વીક્ષિતસ્ત્વમસિ મામથ ગન્તું તન્મનુષ્યજગતેઽનુમનુષ્વ ।
કિં ભુવઃ પરિવૃઢા ન વિવોઢું તત્ર તામુપગતા વિવદન્તે

ઇત્યુદીર્ય સ યયૌ મુનિરુર્વીં સ્વર્પતિં પ્રતિનિવર્ત્ય બલેન ।
વારિતોઽપ્યનુજગામ સયત્નં તં કિયન્ત્યપિ પદાન્યપરાણિ

પર્વતેન પરિપીય ગભીરં નારદીયમુદિતં પ્રતિનેદે ।
સ્વસ્ય કશ્ચિદપિ પર્વતપક્ષચ્છેદિનિ સ્વયમદર્શિ ન પક્ષઃ

પાણયે બલરિપોરથ ભૈમીશીતકોમલકરગ્રહમર્હમ્ ।
ભેષજં ચિરચિતાશનિવાસવ્યાપદામુપદિદેશ રતીશઃ

નાકલોકભિષાજોઃ સુષમા યા પુષ્પચાપમપિ ચુમ્બતિ સૈવ ।
વેદ્મિ તાદૃગભિષજ્યદસૌ તદ્દ્વારસંક્રમિતવૈદ્યકવિદ્યઃ

માનુષીમનુસરત્યથ પત્યૌ ખર્વભાવમવલમ્બ્ય મઘોની ।
ખણ્ડિતં નિજમસૂચયદુચ્ચૈર્માનમાનનસરોરુહનત્યા

યો મઘોનિ દિવમુચ્ચરમાણે રમ્ભયા મલિનિમાલમલમ્ભિ ।
વર્ણ એવ સ ખલૂજ્જ્વલમસ્યાઃ શાન્તમાન્તરમભાષત ભઙ્ગ્યા

જીવિતેન કૃતમપ્સરસાં તત્પ્રાણમુક્તિરિહ યુક્તિમતી નઃ ।
ઇત્યનક્ષરમવાચિ ઘૃતાચ્યા દીર્ઘનિઃશ્વસિતનિર્ગમિતેન

સાધુ નઃ પતનમેવમિતઃ સ્યાદિત્યભણ્યત તિલોત્તમયાપિ ।
ચામરસ્ય પતનેન કરાગ્જાત્તદ્વિલોલનચલદ્ભુજનાલાત્

મેનકા મનસિ તાપમુદીતં યત્પિધિત્સુરકરોદવહિત્થામ્ ।
તત્સ્ફુટં નિજહૃદઃ પુટપાકે પઙ્કલિપ્તિમસૃજદ્બહિરુત્થામ્

ઉર્વશી ગુણવશીકૃતવિશ્વા તત્ક્ષણસ્તિમિતભાવનિભેન ।
શક્રસૌહૃદસમાપનસીમસ્તમ્ભકાર્યમપુષદ્વપુષૈવ

કાપિ કામપિ બભાણ બુભુત્સું શૃણ્વતિ ત્રિદશભર્તરિ કિંચિત્ ।
એષ કશ્યપસુતામભિગન્તા પશ્ય કશ્યપસુતઃ શતમન્યુઃ

આલિમાત્મસુભગત્વસગર્વા કાપિ શૃણ્વતિ મઘોનિ બભાષે ।
વીક્ષણેઽપિ સઘૃણાસિ નૃણાં કિં યાસિ ન ત્વમપિ સાઋથગુણેન

અન્વયુર્દ્યુતિપયઃ પિતૃનાથાસ્તં મુદાથ હરિતાં કમિતારઃ ।
વર્ત્મ કર્ષતુ પુરઃ પરમેકસ્તદ્ગતાનુગતિકો ન મહાર્ઘઃ

પ્રેષિતાઃ પૃથગથો દમયન્ત્યૈ ચિત્તચૌર્યચતુરા નિજદૂત્યઃ ।
તદ્ગુરું પ્રતિ ચ તૈરુપહારાઃ સંખ્યસૌખ્યકપટેન નિગૂઢાઃ

ચિત્રમત્ર વિબુધૈરપિ યત્તૈઃ સ્વર્વિહાય બત ભૂરનુસસ્રે ।
દ્યૌર્ન કાચિદથવાસ્તિ નિરૂઢા સૈવ સા ચલતિ યત્ર હિ ચિત્તમ્

શીઘ્રલઙ્ઘિતપથૈરથ વાહૈર્લમ્ભિતા ભુવમમી સુરસારાઃ ।
વક્રિતોન્નમિતકંધરબન્ધાઃ શુશ્રુવુર્ધ્વનિતમધ્વનિ દૂરમ્

કિં ઘનસ્ય જલધેરથવૈવં નૈવ સંશયિતુમપ્યલભન્ત ।
સ્યન્દનં પરમદૂરમપશ્યન્નિઃસ્વનશ્રુતિસહોપનતં તે

સૂતવિશૃઅમદકૌતુકિભાવં ભાવબોધચતુરં તુરગાણામ્ ।
તત્ર નેત્રજનુષઃ ફલમેતે નૈષધં બુબુધિરે વિબુધેન્દ્રાઃ

વીક્ષ્ય તસ્ય વરુણસ્તરુણત્વં યદ્બભાર નિબિડં જડભૂયમ્ ।
નૌચિતી જલપતેઃ કિમુ સાસ્ય પ્રાજ્યવિસ્મયરસસ્તિમિતસ્ય

રૂપમસ્ય વિનિરૂપ્ય તથાતિમ્લાનિમાપ રવિવંશવતંસઃ ।
કીર્ત્યતે યદધુનાપિ સ દેવઃ કાલ એવ સકલેન જનેન

યં બભાર દહનઃ ખલુ તાપં રૂપધેયભરમસ્ય વિમૃશ્ય ।
તત્ર ભૂદનલતા જનિકર્ત્રી મા તદપ્યનલતૈવ તુ હેતુઃ

કામનીયકમધઃ કૃતકામં કામમક્ષિભિરવેક્ષ્ય તદીયમ્ ।
કૌશિકઃ સ્વમખિલં પરિપશ્યન્મન્યતે સ્મ ખલુ કૌશિકમેવ

રામણીયકગુણાદ્વયવાદં મૂર્તમુત્થિતમમું પરિભાવ્ય ।
વિસ્મયાય હૃદયાનિ વિતેરુસ્તેન તેષુ ન સુરાઃ પ્રબભૂવઃ

પ્રૈયરૂપકવિશેષનિવેશૈઃ સંવદદ્ભિરમરાઃ શ્રુતપૂર્વૈઃ ।
એષ એવ સ નલઃ કિમિતીદં મન્દમન્દમિતરેતરમૂચુઃ

તેષુ તદ્વિધવધૂવરણાર્હં ભૂષણં સ સમયઃ સ રથાધ્વા ।
તસ્ય કુણ્ડિનપુરં પ્રતિસર્પન્ભૂપતેર્વ્યવસિતાનિ શશંસુઃ

ધર્મરાજસલિલેશહુતાશૈઃ પ્રાણતાં શ્રિતમમું જગતસ્તૈઃ ।
પ્રાપ્ય હૃષ્ટચલવિસ્તૃતતાપૈશ્ચેતસા નિભૃતમેતદચિન્તિ

નૈવ નઃ પ્રિયતમોભયથાસૌ યદ્યમું ન વૃણુતે વૃણુતે વા ।
એકતો હિ ધિગમૂમગુણજ્ઞામન્યતઃ કથમદઃપ્રતિલમ્ભઃ

માં વરિષ્યતિ તદા યદિ મત્તો વેદ નેયમિયદસ્ય મહત્ત્વમ્ ।
ઈદૃશી ચ કથમાકલયિત્રી મદ્વિશેષમપરાન્નૃપપુત્રી

નૈષધે બત વૃતે દમયન્ત્યા વ્રીડિતો નહિ બહિર્ભવિતાસ્મિ ।
સ્વાં ગૃહેઽપિ વનિતાં કથમાસ્યં હ્રીનિમીલિ ખલુ દર્શયિતાહે

ઇત્યવેત્ય મનસાત્મવિધેયં કિંચન ત્રિવિબુધી બુબુધે ન ।
નાકનાયકમપાસ્ય તમેકં સા સ્મ પશ્યતિ પરસ્પરમાસ્યમ્

કિં વિધેયમધુનેતિ વિમુગ્ધં સ્વાનુગાનનમવેક્ષ્ય ઋભુક્ષાઃ ।
શંસતિ સ્મ કપટે પટુરુચ્ચૈર્વઞ્ચનં સમભિલષ્ય નલસ્ય

સર્વતઃ કુશલવાનસિ કચ્ચિત્ત્વં સ નૈષધ ઇતિ પ્રતિભા નઃ ।
સ્વાસનાર્ધસુહૃદસ્ત્વયિ રેખાં વીરસેનનૃપતેરિવ વિદ્મઃ

ક્વ પ્રયાસ્યસિ નલેત્યલમુક્ત્વા યાત્રયાત્ર શુભયાજનિ યન્નઃ ।
તત્તયૈવ ફલસત્વરયા ત્વં નાધ્વનોઽર્ધનોઽર્ધમિદમાગમિતઃ કિમ્

એષ નૈષાધ સ દણ્ડભૃદેષ જ્વાલજાલજટિલઃ સ હુતાશઃ ।
યાદસાં સ પતિરેષ ચ શેષં શાસિતારમધિગચ્છ સુરાણામ્

અર્થિનો વયમમી સમુપેમસ્ત્વાં નલેતિ ફલિતાર્થમવેહિ ।
અધ્વનઃ ક્ષણમપાસ્ય ચ ખેદં કુર્મહે ભવતિ કાર્યનિવેદમ્

ઈદૃશીં ગિરમુદીર્ય બિડૌજા જોષમાસ ન વિશિષ્ય બભાષે ।
નાત્ર ચિત્રમભિધાકુશલત્વે શૈશવાવધિગુરુર્ગુરુરસ્ય

અર્થિનામહૃષિતાખિલલોમા સ્વં નૃપઃ સ્ફુટકદમ્બકદમ્બમ્ ।
અર્ચનાર્થમિવ તચ્ચરણાનાં સ પ્રણામકરણાદુપનિન્યે

દુર્લભં દિગધિપૈઃ કિમમીભિસ્તાદૃશં કથમહો મદધીનમ્ ।
ઈદૃશં મનસિકૃત્ય વિરોધં નૈષધેન સમશાયિ ચિરાય

જીવિતાવધિ વનીયકમાત્રૈર્યાચ્યમાનમખિલૈઃ સુલભં યત્ ।
અર્થિને પરિવૃઢાય સુરાણાં કિં વિતીર્ય પરિતુષ્યતુ ચેતઃ

ભીમજા ચ હૃદિ મે પરમાસ્તે જીવિતાદપિ ધનાદપિ ગુર્વી ।
ન સ્વમેવ મમ સાઋહતિ યસ્યાઃ ષોડશીમપિ કલાં કિલ નોર્વી

મીયતાં કથમભીપ્સિતમેષાં દીયતાં કથમયાચિતમેવ ।
તં ધિગસ્તુ કલયન્નપિ વાઞ્છામર્થિવાગવસરં સહતે યઃ

પ્રાપિતેન ચટુકાકુવિડમ્બં લમ્ભિતેન બહુયાચનલજ્જામ્ ।
અર્થિના યદઘમર્જતિ દાતા તન્ન લુમ્પતિ વિલમ્બ્ય દદાનઃ

યત્પ્રદેયમુપનીય વદાન્યૈર્દીયતે સલિલમર્થિજનાય ।
સાર્થનોક્તિવિફલત્વવિશઙ્કાત્રાસમૂર્ચ્છદપમૃત્યુચિકિત્સા

અર્થિને ન તૃણવદ્ધનમાત્રં કિં તુ જીવનમપિ પ્રતિપાદ્યમ્ ।
એવમાહ કુશવજ્જલદાપી દ્રવ્યદાનવિધિરુક્તિવિદગ્ધઃ

પઙ્કસંકરવિગર્હિતમર્હં ન શ્રિયઃ કમલમાશ્રયણાય ।
અર્થિપાણિકમલં વિમલં તદ્વાસવેશ્મ વિદધીત સુધીસ્તત્

યાચમાનજનમાનસવૃત્તેઃ પૂરણાય બત જન્મ ન યસ્ય ।
તેન ભૂમિરતિભારવતીયં ન દ્રુમૈર્ન ગિરિભિર્ન સમુદ્રૈઃ

મા ધનાનિ કૃપણઃ ખલુ જીવંસ્તૃષ્ણયાર્પયતુ જાતુ પરસ્મૈ ।
તત્ર ચૈષ કુરુતે મમ ચિત્રંયત્તુ નાર્પયતિ તાનિ મૃતોઽપિ

મામમીભિરિહ યાચિતવદ્ભિર્દાતૃજાતમવમત્ય જગત્યામ્ ।
યદ્યશો મયિ નિવેશિતમેતન્નિષ્ક્રયોઽસ્તુ કતમસ્તુ તદીયઃ

લોક એષ પરલોકમુપેતા હા વિહાય નિધને ધનમેકઃ ।
ઇત્યમું ખલુ તદસ્ય નિનીષત્યર્થિબન્ધુરુદયદ્દયચિત્તઃ

દાનપાત્રમધમર્ણમિહૈકગ્રાહિ કોટિગુણિતં દિવિ દાયિ ।
સાધુરેતિ સુકૃતૈર્યદિ કર્તું પારલૌકિકકુસીદમસીદત્

એવમાદિ સ વિચિન્ત્ય મુહૂર્તં તાનવોચત પતિર્નિષધાનામ્ ।
અર્થિદુર્લભમવાપ્ય સહર્ષાન્યાચ્યમાનમુખમુલ્લસિતશ્રિ

નાસ્તિ જન્યજનકવ્યતિભેદઃ સત્યમન્નજનિતો જનદેહઃ ।
વીક્ષ્ય વઃ ખલુ તનૂમમૃતાદં દૃઙ્નિમજ્જનમુપૈતિ સુધાયામ્

મત્તપઃ ક્વ ન તનુ ક્વ ફલં વા યૂયમીક્ષણપથં વ્રજથેતિ ।
ઈદૃશં પરિણમન્તિ પુનર્નઃ પૂર્વપૂરુષતપાંસિ જયન્તિ

પ્રત્યતિષ્ઠિપદિમાં ખલુ દેવીં કર્મ સર્વસહનવ્રતજન્મ ।
યૂયમપ્યહહ પૂજનમસ્યા યન્નિજૈઃ સૃજથ પાદપયોજૈઃ

જીવિતાવધિ કિમપ્યધિકં વા યન્મનીષિતમિતો નરડિમ્ભાત્ ।
તેન વશ્ચરણમર્ચતુ સોઽયં બ્રૂત વસ્તુ પુનરસ્તુ કિમીદૃક્

એવમુક્તવતિ વીતવિશઙ્કે વીરસેનતનયે વિનયેન ।
વક્રભાવવિષમામથ શક્રઃ કાર્યકૈતવગુરુર્ગિરમૂચે

પાણિપીડનમહં દમયન્ત્યાઃ કામયેમહિ મહીમિહિકાંશો ।
દૂત્યમત્ર કુરુ નઃ સ્મરભીતિં નિર્જિતસ્મર ચિરસ્ય નિરસ્ય

આસતે શતમધિક્ષિતિ ભૂપાસ્તોયરાશિરસિ તે ખલુ કૂપાઃ ।
કિં ગ્રહા દિવિ ન જાઙ્રતિ તે તે ભાસ્કરસ્ય કતમસ્તુલયાસ્તે

વિશ્વદૃશ્વનયના વયમેવ ત્વદ્ગુણામ્બુધિમગાધમવેમઃ ।
ત્વામિહૈવમનિવેશ્ય રહસ્યે નિર્વૃતિં નહિ લભેમહિ સર્વે

શુદ્ધવંશજનિતોઽપિ ગુણસ્ય સ્થાનતામનુભવન્નપિ શક્રઃ ।
ક્ષિપ્રરેનમૃજુમાશુ સપક્ષં સાયકં ધનુરિવાજનિ વક્રઃ

તેન તેન વચસૈવ મઘોનઃ સ સ્મ વેદ કપટં પટુરુચ્ચૈઃ ।
આચરત્તદુચિતામથ વાણીમાર્જવં હિ કુટિલેષુ ન નીતિઃ

સેયમુચ્ચતરતા દુરિતાનામન્યજન્મનિ મયૈવ કૃતાનામ્ ।
યુષ્મદીયમપિ યા મહિમાનં જેતુમિચ્છતિ કથાપથપારમ્

વિત્થ ચિત્તમખિલસ્ય ન કુર્યાં ધુર્યકાર્યપરિપન્થિ તુ મૌનમ્ ।
હ્રીર્ગિરાસ્તુ વરમસ્તુ પુનર્મા સ્વીકૃતૈવ પરવાગપરાસ્તા

યન્મતૌ વિમલદર્પણિકાયાં સંમુખસ્થમખિલં ખલુ તત્ત્વમ્ ।
તેઽપિ કિં વિતરથેદૃશમાજ્ઞાં યા ન યસ્ય સદૃશી વિતરીતુમ્

યામિ યામિહ વરીતુમહો તદ્દૂતતાં નુ કરવાણિ કથં વઃ ।
ઈદૃશાં ન મહતાં બત જાતા વઞ્ચને મમ તૃણસ્ય ઘૃણાપિ

ઉદ્ભ્રમામિ વિરહાત્ખલુ યસ્યા મોહમેમિ ચ મુહૂર્તમહં યઃ ।
બ્રૂત વઃ પ્રભવિતાસ્મિ રહસ્યં રક્ષિતું સ કથમીદૃગવસ્થઃ

યાં મનોરથમયીં હૃદિ કૃત્વા યઃ શ્વસિમ્યથ કથં સ તદગ્રે ।
ભાવગુપ્તિમવિલમ્બિતુમીશે દુર્જયા હિ વિષયા વિદુષાપિ

યામિકાનનુપમૃદ્ય ચ માદૃક્ તાં નિરીક્ષિતુમપિ ક્ષમતે કઃ ।
રક્ષિલક્ષજયચણ્ડચરિત્રે પુંસિ વિશ્વસિતિ કુત્ર કુમારી

આદધીચિ કિલ દાતૃકૃતાર્ઘં પ્રાણમાત્રપણસીમ યશો યત્ ।
આદદે કથમહં પ્રિયયા તત્ પ્રાણતઃ શતગુણેન પણેન

અર્થના મયિ ભવદ્ભિરિવાસ્યે કર્તુમર્હતિ મયાપિ ભવત્સુ ।
ભીમજાઋથપરયાચનચાટૌ યૂયમેવ ગુરવઃ કરણીયાઃ

અર્થિતાઃ પ્રથમતો દમયન્તીં યૂયમન્વહમુપાસ્ય મયા યત્ ।
હ્રીર્ન ચેદ્વ્યતિયતામપિ તદ્વઃ સા મમાપિ સુતરાં ન તદસ્તુ

કુણ્ડિનેન્દ્રસુતયા કિલ પૂર્વં માં વરીતુમુરરીકૃતમાસ્તે ।
વ્રીડમેષ્યતિ પરં મયિ દૃષ્ટે સ્વીકરિષ્યતિ ન સા ખલુ યુષ્માન્

તત્પ્રસીદત નિધત્ત ન ખેદં દૂત્યમત્યસદૃશં હિ મમેદમ્ ।
હાસ્યતૈવ સુલભા ન તુ સાધ્યં તદ્વિધિત્સુભિરનૌપયિકેન

ઈદૃશાનિ ગદિતાનિ તદાનીમાકલય્ય સ નલસ્ય બલારિઃ ।
શંસતિ સ્મ કિમપિ સ્મયમાનઃ સ્વાનુગાનનવિલોકનલોલઃ

નાભ્યધાયિ નૃપતે ભવતેદં રોહિણીરમણવંશભુવૈવ ।
લજ્જતે ન રસના તવ વામ્યાદર્થિષુ સ્વયમુરીકૃતકામ્યા

ભઙ્ગુરં ન વિતથં ન કથં વા જીવલોકમવલોકયસીમમ્ ।
યેન ધર્મયશસી પરિહાતું ધીરહો ચલતિ ધીર તવાપિ

કઃ કુલેઽજનિ જગન્મુકુટે વઃ પ્રાર્થકેપ્સિતમપૂરિ ન યેન ।
ઇન્દુરાદિરજનિષ્ટ કલઙ્કી કષ્ટમત્ર સ ભવાનપિ મા ભૂત્

યાપદૃષ્ટિરપિ યા મુખમુદ્રા યાચમાનમનુ યા ચ ન તુષ્ટિઃ ।
ત્વાદૃશસ્ય સકલઃ સ કલઙ્કઃ શીતભાસિ શશકઃ પરમઙ્કઃ

નાક્ષરાણિ પઠતા કિમપાઠિ પ્રસ્મૃતઃ કિમથવા પઠિતોઽપિ ।
ઇત્થમર્થિચયસંશયદોલાખેલનં ખલુ ચકાર નકારઃ

અબ્રવીત્તમનલઃ ક્વ નલેદં લબ્ધમુજ્ઝસિ યશઃ શશિકલ્પમ્ ।
કલ્પવૃક્ષપતિમર્થિનમિત્થં નાપ કોઽપિ શતમન્યુમિહાન્યઃ

ન વ્યહન્યત કદાપિ મુદં યઃ સ્વઃસદામુપનયન્નભિલાષઃ ।
તત્પદે ત્વદભિષેકકૃતાં નઃ સ ત્યજત્વસમતામદમદ્ય

અબ્રવીદથ યમસ્તમહૃષ્ટં વીરસેનકુલદીપ તમસ્ત્વામ્ ।
યત્કિમપ્યભિબુભૂષતિ તત્કિં ચન્દ્રવંશવસતેઃ સદૃશં તે

રોહણઃ કિમપિ યઃ કઠિનાનાં કામધેનુરપિ યા પશુરેવ ।
નૈનયોરપિ વૃથાભવદર્થી હા વિધિત્સુરસિ વત્સ કિમેતત્

યાચિતશ્ચિરયતિ ક્વ નુ ધીરઃ પ્રાણને ક્ષણમપિ પ્રતિભૂઃ કઃ ।
શંસતિ દ્વિનયની દૃઢનિદ્રાં દ્રાઙ્નિમેષમિષઘૂર્ણનપૂર્ણા

અભ્રપુષ્પમપિ દિત્સતિ શીતં સાઋથિના વિમુખતા યદભાજિ ।
સ્તોકકસ્ય ખલુ ચઞ્ચુપુટેન મ્લાનિરુલ્લસતિ તદ્ધનસઙ્ઘે

ઊચિવાનુચિતમક્ષરમેનં પાશપાણિરપિ પાણિમુદસ્ય ।
કીર્તિરેવ ભવતાં પ્રિયદારા દાનનીરઝરમૌક્તિકહારા

ચર્મ વર્મ કિલ યસ્ય ન ભેદ્યં યસ્ય વજ્રમયમસ્થિ ચ તૌ ચેત્ ।
સ્થાયિનાવિહ ન કર્ણદધીચી તન્ન ધર્મમવધીરય ધીર

અદ્યયાવદપિ યેન નિબદ્ધૌ ન પ્રભૂ વિચલિતું બલિવિન્ધ્યૌ ।
આસ્થિતાવિતથતાગુણપાશસ્ત્વાદૃશા સ વિદુષા દુરપાસઃ

પ્રેયસી જિતસુધાંશુમુખશ્રીર્યા ન મુઞ્ચતિ દિગન્તગતાપિ ।
ભઙ્ગિસઙ્ગમકુરઙ્ગદૃગર્થે કઃ કદર્થયતિ તામપિ કીર્તિમ્

યાન્વરં પ્રતિ પરેઽર્થયિતારસ્તેઽપિ યં વયમહો સ પુનસ્ત્વમ્ ।
નૈવ નઃ ખલુ મનોરથમાત્રં શુર પૂરય દિશોઽપિ યશોભિઃ

અર્થિનાં ત્વયિ ગતેષુ સુરેષુ મ્લાનદાનજનિજોરુયશઃશ્રીઃ ।
અદ્ય પાણ્ડુ ગગનં સુરશાખી કેવલેન કુસુમેન વિધત્તામ્

પ્રવસતે ભરતાર્જુનવૈન્યવત્સ્મૃતિધૃતોઽપિ નલ ત્વમભીષ્ટદઃ ।
સ્વગમનાફલતાં યદિ શઙ્કસે તદફલં નિખિલં ખલુ મઙ્ગલમ્

ઇષ્ટં ન પ્રતિ તે પ્રતિશ્રુતિરભૂદ્યાદ્ય સ્વરાહ્લાદિની ધર્માર્થા સૃજ તાં શ્રુતિપ્રતિભટીકૃત્યાન્વિતાખ્યાપદામ્ ।
ત્વત્કીર્તિઃ પુનતી પુનસ્ત્રિભુવનં શુભ્રાદ્વયાદેશનાદ્દ્રવ્યાણાં શિતિપીતલોહિતહરિન્નામાન્વયં લુમ્પતુ

યં પ્રાસૂત સહસ્રપાદુદભવત્પાદેન ખજઃ કથં સ ચ્છાયાતનયઃ સુતઃ કિલ પિતુઃ સાદૃશ્યમન્વિચ્છતિ ।
એતસ્યોત્તરમદ્ય નઃ સમજનિ ત્વત્તેજસાં લઙ્ઘને સાહસ્રૈરપિ પઙ્ગુરઙ્ઘ્રિભિરભિવ્યક્તીભવન્ભાનુમાન્

ઇત્યાકર્ણ્ય ક્ષિતીશસ્ત્રિદશપરિષદસ્તા ગિરશ્ચાટુગર્ભા વૈદર્ભીકામુકોઽપિ પ્રસભવિનિહિતં દૂત્યભારં બભાર ।
અઙ્ગીકારં ગતેઽસ્મિન્નમરપરિવૃઢઃ સંભૃતાનન્દમૂચે ભૂયાદન્તર્ધિસિદ્ધેરનુવિહિતભવચ્ચિત્તતા યત્ર તત્ર

શ્રીહર્ષં કવિરાજરાજિમુકુટાલંકારહીરઃ સુતં શ્રીહીરઃ સુષુવે જિતેન્દ્રિયચયં મામલ્લદેવી ચ યમ્ ।
તસ્ય શ્રીવિજયપ્રશસ્તિરચનાતાતસ્ય નવ્યે મહાકાવ્યે ચારુણિ નૈષધીયચરિતે સર્ગોઽગમત્પઞ્ચમઃ