નૈષધીયચરિતમ્‌ · અધ્યાય p14

ઇતીયમક્ષિભ્રુવવિભ્રમેઙ્ગિતસ્ફુટામનિચ્છાં વિવરીતુમુત્સુકા ।
તદુક્તિમાત્રશ્રવણેચ્છયાશૃણોદ્દિગીશસંદેશગિરં ન ગૌરવાત્

તદર્પિતામશ્રુતવદ્વિધાય તાં દિગીશસંદેશમયીં સરસ્વતીમ્ ।
ઇદં તમુર્વીતલશીતલદ્યુતિં જગાદ વૈદર્ભનરેન્દ્રનન્દિની

મયાઙ્ગ પૃષ્ટઃ કુલનામની ભવાનમૂ વિમુચ્યૈવ કિમન્યદુક્તવાન્ ।
ન મહ્યમત્રોત્તરધારયસ્ય કિં હ્રિયેઽપિ સેયં ભવતોઽધમર્ણતા

અદૃશ્યમાના ક્વચિદીક્ષિતા ક્વચિન્મમાનુયોગે ભવતઃ સરસ્વતી ।
ક્વચિત્પ્રકાશાં ક્વચિદસ્ફુટાર્ણસં સરસ્વતીં જેતુમનાઃ સરસ્વતીં

ગિરઃ શ્રુતા એવ તવ શૃઉવઃસુધાઃ શ્લથા ભવન્નામ્નિ તુ ન શ્રુતિસ્પૃહા ।
પિપાસુતા શાન્તિમુપૈતિ વારિજા ન જાતુ દુગ્ધાન્મધુનોઽધિકાદપિ

બિભર્તિ વંશઃ કતમસ્તમોપહં ભવાદૃશં નાયકરત્નમીદૃશમ્ ।
તમન્યસામાન્યધિયાવમાનિતં ત્વયા મહાન્તં બહુ મન્તુમુત્સહે

ઇતીરયિત્વા વિરતાં સ તાં પુનર્ગિરાનુજગ્રાહતરાં નરાધિપઃ ।
વિરુત્ય વિશ્રાન્તવતીં તપાત્યયે ઘનાઘનશ્ચાતકમણ્ડલીમિવ

અયે મમોદાસિતમેવ જિહ્વયા દ્વયેઽપિ તસ્મિન્નનતિપ્રયોજને ।
ગરૌ ગિરઃ પલ્લવનાર્થલાઘવે મિતં ચ સારં ચ વચો હિ વાગ્ગ્મિતા

વૃથા કથેયં મયિ વર્ણપદ્ધતિઃ કયાનુપૂર્વ્યા સમકેતિ કેતિ ચ ।
ક્ષમે સમક્ષવ્યવહારમાવયોઃ પદે વિધાતું ખલુ યુષ્મદસ્મદી

યદિ સ્વભાવાન્મમ નોજ્જ્વલં કુલં તતસ્તદુદ્ભાવનમૌચિતી કુતઃ ।
અથાવદાતં તદહો વિડમ્બના તથા કથા પ્રેષ્યતયોપસેદુષઃ

ઇતિ પ્રતીત્યૈવ મયાવધીરિતે તવાપિ નિર્બન્ધરસો ન શોભતે ।
હરિત્પતીનાં પ્રતિવાચિકં પ્રતિ શ્રમો ગિરાં તે ઘટતે હિ સંપ્રતિ

તથાપિ નિર્બધ્નતિ તેઽથવા સ્પૃહામિહાનુરુન્ધે મિતયા ન કિં ગિરા ।
હિમાંશુવંશસ્ય કરીરમેવ માં નિશમ્ય કિં નાસિ ફલેગ્રહિગ્રહા

મહાજનાચારપરમ્પરેદૃશી સ્વનામ નામાદદતે ન સાધવઃ ।
અતોઽભિધાતું ન તદુત્સહે પુનર્જનઃ કિલાચારમુચં વિગાયતિ

અદોઽયમાલપ્ય શિખીવ શારદો બભૂવ તૂષ્ણીમહિતાપકારકઃ ।
અથાસ્યરાગસ્ય દધા પદેપદે વચાંસિ હંસીવ વિદર્ભજાદદે

સુધાંશુવંશાભરણં ભવાનિતિ શ્રુતેઽપિ નાપૈતિ વિશેષસંશયઃ ।
કિયત્સુ મૌનં વિતતા કિયત્સુ વાગ્મહત્યહો વઞ્ચનચાતુરી તવ

મયાપિ દેયં પ્રતિવાચિકં ન તે સ્વનામ મત્કર્ણસુધામકુર્વતે ।
પરેણ પુંસા હિ મમાપિ સંકથા કુલાબલાચારસહાસનાસહા

હૃદાભિનન્દ્ય પ્રતિવન્દ્યનુત્તરઃ પ્રિયાગિરઃ સસ્મિતમાહ સ સ્મ તામ્ ।
વદામિ વામાક્ષિ પરેષુ મા ક્ષિપ સ્વમીદૃશં માક્ષિકમાક્ષિપદ્વચઃ

કરોષિ નેમં ફલિનં મમ શ્રમં દિશોઽનુગૃહ્ણાસિ ન કંચન પ્રભુમ્ ।
ત્વમિત્થમર્હાસિ સુરાનુપાસિતું રસામૃતસ્નાનપવિત્રયા ગિરા

સુરેષુ સંદેશયસીદૃશીં બહું રસસ્રવેણ સ્તિમિતાં ન ભારતીમ્ ।
મદર્પિતા દર્પકતાપિતેષુ યા પ્રયાતિ દાવાર્દિતદાવવૃષ્ટિતામ્

યથાયથેહ ત્વદુપેક્ષયાનયા નિમેષમપ્યેષ જનો વિલમ્બતે ।
રુષા શરવ્યીકરણે દિવૌકસાં તથાતથાદ્ય ત્વરતે રતેઃ પતિઃ

ઇયચ્ચિરસ્યાવદધન્તિ મત્પથે કિમિન્દ્રનેત્રાણ્યશનિર્ન નિર્મમૌ ।
ધિગસ્તુ માં સત્વરકાર્યમન્થરં સ્થિતઃ પરપ્રેષ્યગુણોઽપિ યત્ર ન

ઇદં નિગદ્ય ક્ષિતિભર્તરિ સ્થિતે તયાભ્યધાયિ સ્વગતં વિદગ્ધયા ।
અધિસ્ત્રિ તં દૂતયતાં ભુવઃ સ્મરં મનો દધત્યા નયનૈપુણવ્યયે

જલાધિપસ્ત્વામદિશન્મયિ ધ્રુવં પરેતરાજઃ પ્રજિઘાય સ સ્ફુટમ્ ।
મરુત્વતૈવ પ્રહિતોઽસિ નિશ્ચિતં નિયોજિતશ્ચોર્ધ્વમુખેન તેજસા

અથ પ્રકાશં નિભૃતસ્મિતા સતી સતીકુલસ્યાભરણં કિમપ્યસૌ ।
પુનસ્તદાભાષણવિભ્રમોન્મુખં મુખં વિદર્ભાધિપસંભવા દધૌ

વૃથા પરીહાસ ઇતિ પ્રગલ્ભતા ન નેતિ ચ ત્વાદૃશિ વાગ્વિગર્હણા ।
ભવત્યવજ્ઞા ચ ભવત્યનુત્તરાદતઃ પ્રદિત્સુઃ પ્રતિવાચમસ્મિ તે

કથં નુ તેષાં કૃપયાપિ વાગસાવસાવિ માનુષ્યકલાઞ્છને જને ।
સ્વભાવભક્તિપ્રવણં પ્રતીશ્વરાઃ કયા ન વાચા મુદમુદ્ગિરન્તિ વા

અહો મહેન્દ્રસ્ય કથં મયૌચિતી સુરાઙ્ગનાસંગમશોમિતાભૃતઃ ।
હ્રદસ્ય હંસાવલિમાંસલશ્રિયો વલાકયેવ પ્રબલા વિડમ્બના

પુરઃ સુરીણાં ભણ કેવ માનવી ન યત્ર તાસ્તત્ર તુ શોભિકાપિ સા ।
અકાઞ્ચનેઽકિંચનનાયિકાઙ્ગકે કિમારકૂટાભરણેન ન શ્રિયઃ

યથાતથા નામ ગિરઃ કિરન્તુ તે શ્રુતી પુનર્મે બધિરે તદક્ષરે ।
પૃષત્કિશોરી કુરુતામસંગતાં કથં મનોવૃત્તિમપિ દ્વિપાધિપે

અદો નિગદ્યૈવ નતાસ્યયા તયા શ્રુતૌ લગિત્વાભિહિતાલિરાલપત્ ।
પ્રવિશ્ય યન્મે હૃદયં હ્રિયાહ તદ્વિનિર્યદાકર્ણય મન્મુખાધ્વના

બિભેમિ ચિન્તામપિ કર્તુમીદૃશીં ચિરાય ચિત્તાર્પિતનૈષધેશ્વરા ।
મૃણાલતન્તુચ્છિદુરા સતીસ્થિતિર્લવાદપિ ત્રુટ્યતિ ચાપલાત્કિલ

મમાશયઃ સ્વપ્નદશાજ્ઞયાપિ વા નલં વિલઙ્ઘ્યેતરમસ્પૃશદ્યદિ ।
કુતઃ પુનસ્તત્ર સમસ્તસાક્ષિણી નિજૈવ બુદ્ધિર્વિબુધૈર્ન પૃચ્છ્યતે

અપિ સ્વમસ્વપ્નમસૂષુપન્નમી પરસ્ય દારાનનવૈતુમેવ મામ્ ।
સ્વયં દુરધ્વાર્ણવનાવિકાઃ કથં સ્પૃશન્તુ વિજ્ઞાય હૃદાપિ તાદૃશીમ્

અનુગ્રહઃ કેવલમેષ માદૃશે મનુષ્યજન્મન્યપિ યન્મનો જને ।
સ ચેદ્વિધેયસ્તદમી તમેવ મે પ્રસદ્ય ભિક્ષાં વિતરીતુમીશતામ્

અપિ દ્રઢીયઃ શૃણુ મત્પ્રતિશૃઉતં સ પીડયેત્પાણિમિમં ન ચેન્નૃપઃ ।
હુતાશનોદ્બન્ધનવારિકારિતાં નિજાયુષસ્તત્કરવૈ સ્વવૈરિતામ્

નિષિદ્ધમપ્યાચરણીયમાપદિ ક્રિયા સતી નાવતિ યત્ર સર્વથા ।
ઘનામ્બુના રાજપથે હિ પિચ્છિલે ક્વચિદ્બુધૈરપ્યપથેન ગમ્યતે

સ્ત્રિયા મયા વાગ્ગ્મિષુ તેષુ શક્યતે ન જાતુ સમ્યગ્વિતરીતુમુત્તરમ્ ।
તદત્ર મદ્ભાષિતસૂત્રપદ્ધતૌ પ્રબન્દ્ધૃતાસ્તુ પ્રતિબન્દ્ધૃતા ન તે

નિરસ્ય દૂતઃ સ્મ તથા વિસર્જિતઃ પ્રિયોક્તિરપ્યાહ કદુષ્ણમક્ષરમ્ ।
કુતૂહલેનેવ મુહુઃ કુહૂરવઃ વિડમ્બ્ય ડિમ્ભેન પિકઃ પ્રકોપિતઃ

અહો મનસ્ત્વામનુ તેઽપિ તન્વતે ત્વમપ્યમીભ્યો વિમુખીતિ કૌતિકમ્ ।
ક્વ વા નિધિર્નિર્ધનમેતિ કિંચ તં સ વાક્કવાટં ઘટયન્નિરસ્યતિ

સહાખિલસ્ત્રીષુ વહેઽવહેલયા મહેન્દ્રરાગાદ્ગુરુમાદરં ત્વયિ ।
ત્વમીદૃશિ શ્રેયસિ સંમુખેઽપિ તં પરાઙ્મુખી ચન્દ્રમુખિ ન્યવીવૃતઃ

દિવૌકસં કામયતે ન માનવી નવીનમશ્રાવિ તવાનનાદિદમ્ ।
કથં ન વા દુર્ગ્રહદોષ એષ તે હિતેન સમ્યગ્ગુરુણાઽપિ શમ્યતે

અનુગ્રહાદેવ દિવૌકસાં નરો નિરસ્ય માનુષ્યકમેતિ દિવ્યતામ્ ।
અયોવિકારે સ્વરિતત્વમિષ્યતે કુતોઽયસાં સિદ્ધરસસ્પૃશામપિ

હરિં પરિત્યજ્ય નલાભિલાષુકા ન લજ્જસે વા વિદુષિબ્રુવા કથમ્ ।
ઉપેક્ષિતેક્ષોઃ કરભાચ્છમીરતાદુરું વદે ત્વાં કરભોરુ ભોરિતિ

વિહાય હા સર્વસુપર્વનાયકં ત્વયા ધૃતઃ કિંનરસાધિમભ્રમઃ ।
મુખં વિમુચ્ય શ્વસિતસ્ય ધારયા વૃથૈવ નાસાપથધાવનશ્રમઃ

તપોનલે જુહ્વતિ સૂરયસ્તનૂર્દિવે ફલાયાન્યજનુર્ભવિષ્ણવે ।
કરે પુનઃ કર્ષતિ સૈવ વિહ્વલા બલાદિવ ત્વાં વલસે ન બાલિશે

યદિ સ્વમુદ્બન્ધુમના વિના નલં ભવેર્ભવન્તીં હરિરન્તરિક્ષાગામ્ ।
દિવિસ્થિતાનાં પ્રથિતઃ પતિસ્તતો હરિષ્યતિ ન્યાય્યમુપેક્ષતે હિ કઃ

નિવેક્ષ્યસે યદ્યનલે નલોજ્ઝિતા સુરે તદસ્મિન્મહતી દયા કૃતા ।
ચિરાદનેનાર્થનયાપિ દુર્લભં સ્વયં ત્વયૈવાઙ્ગ યદઙ્ગમર્ષ્યતે

જિતંજિતં તત્ખલુ પાશપાણિના વિનાનલં વારિ યદિ પ્રવેક્ષ્યસિ ।
તદા ત્વદાખ્યાન્બહિરપ્યસૂનસૌ પયઃપતિર્વક્ષસિ વક્ષ્યતેતરામ્

કરિષ્યસે યદ્યત એવ દૂષણાદુપાયમન્યં વિદુષી સ્વમૃત્યવે ।
પ્રિયાતિથિઃ સ્વેન ગૃહાગતા કથં ન ધર્મરાજં ચરિતાર્થયિષ્યસિ

નિષેધવેષો વિધિરેષ તેઽથવા તવૈવ યુક્તા ખલુ વાચિ વક્રતા ।
વિજૃમ્ભિતં યસ્ય કિલ ધ્વનેરિદં વિદગ્ધનારીવદનં તદાકરઃ

ભ્રમામિ તે ભૈમિ સરસ્વતીરસપ્રવાહચક્રેષુ નિપત્ય કત્યદઃ ।
ત્રપામપાકૃત્ય મનાક્કુરુ સ્ફુટં કૃતાર્થનીયઃ કતમઃ સુરોત્તમઃ

મતઃ કિમૌરાવતકુમ્ભકૈતવપ્રગલ્ભપીનસ્તનદિગ્ધવસ્તવ ।
સહસ્રનેત્રાન્ન પૃથગ્મતે મમ ત્વદઙ્ગલક્ષ્મીમવગાહિતું ક્ષમઃ

પ્રસીદ તસ્મૈ દમયન્તિ સંતતં ત્વદઙ્ગસગ્ગપ્રભવૈર્જગત્પ્રભુઃ ।
પુલોમજાલોચનતીક્ષ્ણકણ્ટકૈસ્તનું ઘનામાતનુતાં સ કણ્ટકૈઃ

અબોધિ તત્ત્વં દહનેઽનુરજ્યસે સ્વયં ખલુ ક્ષત્ત્રિયગોત્રજન્મનઃ ।
વિના તમોજસ્વિનમન્યતઃ કથં મનોરથસ્તે વલતે વિલાસિનિ

ત્વયૈકસત્યા તનુતાપશઙ્કયા તતો નિવર્ત્યં ન મનઃ કથંચન ।
હિમોપમા તસ્ય પરીક્ષણક્ષણે સતીષુ વૃત્તિઃ શતશો નિરૂપિતા

સ ધર્મરાજઃ ખલુ ધર્મશીલયા ત્વયાસ્તિ ચિત્તાતિથિતામવાપિતઃ ।
મમાપિ સાધુઃ પ્રતિભાત્યયં ક્રમશ્ચકાસ્તિ યોગ્યેન હિ યોગ્યસંગમઃ

અજાતવિચ્છેદલવૈઃ સ્મરોદ્ભવૈરગસ્ત્યભાસા દિશિ નિર્મલત્વિષિ ।
ધુતાવધિં કાલમમૃત્યુશઙ્કિતા નિમેષવત્તેન નયસ્વ કેલિભિઃ

શિરીષમૃદ્વી વરુણં કિમીહસે પયઃપ્રકૃત્યા મૃદુવર્ગવાસવમ્ ।
વિહાય સર્વાન્વૃણુતે સ્મ કિં ન સા નિશાપિ શીતાંશુમનેન હેતુના

અસેવિ યસ્ત્યક્તદિવા દિવાનિશં શ્રિયઃ પ્રિયેણાનણુરામણીયકઃ ।
સહામુના તત્ર પયઃ પયોનિધૌ કૃશોદરિ ક્રીડ યથામનોરથમ્

ઇતિ સ્ફુટં તદ્વચસસ્તયાદરાત્સુરસ્પૃહારોપવિડમ્બનાદપિ ।
કરાઙ્કસુપ્તૈકકપોલકર્ણયા શ્રુતં ચ તદ્ભાષિતમશ્રુતં ચ તત્

ચિરાદનધ્યાયમવાઙ્મુખી મુખે તતઃ સ્મ સા વાસયતે દમસ્વસા ।
કૃતાયતશ્વાસવિમોક્ષણાથ તં ક્ષણાદ્વભાષે કરુણં વિચક્ષણા

વિભિન્દતા દુષ્કૃતિનીં મમ શ્રુતિં દિગિન્દ્રદુર્વાચિકસૂચિસંચયૈઃ ।
પ્રયાતજીવામિવ માં પ્રતિ સ્ફુટં કૃતં ત્વયાપ્યન્તકદૂતતોચિતમ્

ત્વદાસ્યનિર્યન્મદલીકદુર્યશોમષીમયં સલ્લિપિરૂપભાગિવ ।
શ્રુતિં મમાવિશ્ય ભવદ્દુરક્ષરં સૃજત્યદઃ કીટવદુત્કટા રુજઃ

તમાલિરૂચેઽથ વિદર્ભજેરિતા પ્રગાઢમૌનવ્રતયૈકયા સખી ।
ત્રપાં સમારાધયતીયમન્યયા ભવન્તમાહ સ્વરસજ્ઞયા મયા

તમર્ચિતું મદ્વરણસ્રજા નૃપં સ્વયંવરઃ સંભવિતા પરેદ્યવિ ।
મમાસુભિર્ગન્તુમનાઃ પુરઃસરૈસ્તદન્તરાયઃ પુનરેષ વાસરઃ

તદદ્ય વિશ્રમ્ય દયાલુરેધિ મે દિનં નિનીષામિ ભવદ્વિલોકિની ।
નખૈઃ કિલાખ્યાયિ વિલિખ્ય પક્ષિણા તવૈવ રૂપેણ સમઃ સ મત્પ્રિયઃ

દૃશોર્દ્વયી તે વિધિનાસ્તિ વઞ્ચિતા મુખસ્ય લક્ષ્મીં તવ યન્ન વીક્ષતે ।
અસાવપિ શ્વસ્તદિમાં નલાનને વિલોક્ય સાફલ્યમુપૈતુ જન્મનઃ

મમૈવ પાણૌકરણેઽગ્નિસાક્ષિકં પ્રસઙ્ગસંપાદિતમઙ્ગ સંગતમ્ ।
ન હા સહાધીતિધૃતઃ સ્પૃહા કથં તવાર્યપુત્રીયમજર્યમર્જિતુમ્

દિગીશ્વરાર્થં ન કથંચન ત્વયા કદર્થનીયાસ્મિ કૃતોઽયમઞ્જલિઃ ।
પ્રસદ્યતાં નાદ્ય નિગાદ્યમીદૃશં દૃશૌ દધે બાષ્પરયાસ્પદે ભૃશમ્

વૃણે દિગીશાનિતિ કા કથા તથા ત્વયીતિ નેક્ષે નલભામપીહ યા ।
સતીવ્રતેઽગ્નૌ તૃણયામિ જીવિતં સ્મરસ્તુ કિં વસ્તુ તદસ્તુ ભસ્મ યઃ

ન્યવેશિ રત્નત્રિતયે જિનેન યઃ સ ધર્મચિન્તામણિરુજ્ઝિતો યયા ।
કપાલિકોપાનલભસ્મનઃ કૃતે તદેવ ભસ્મ સ્વકુલે સ્તૃતં તથા

નિપીય પીયૂષરસૌરસીરસૌ ગિરઃ સ્વકંદર્પહુતાશનાહુતીઃ ।
કૃતાન્તદૂતં ન તયા યથોદિતં કૃતાન્તમેવ સ્વમમન્યતાદયમ્

સ ભિન્નમર્માપિ તદર્તિકાકુભિઃ સ્વદૂતધર્માન્ન વિરન્તુમૈહત ।
શનૈરશંસન્નિભૃતં વિનિશ્વસન્વિચિત્રવાક્ચિત્રશિખાણ્ડનન્દનઃ

દિવો ધવસ્ત્વાં યદિ કલ્પશાખિનં કદાપિ યાચેત નિજાઙ્ગણાલયમ્ ।
કથં ભવેરસ્ય ન જીવિતેશ્વરા ન મોઘયાચ્ઞઃ સ હિ ભીરુ ભૂરુહઃ

શિખી વિધાય ત્વદવાપ્તિકામનાં સ્વયંહુતસ્વાંશહવિઃ સ્વમૂર્તિષુ ।
ક્રતું વિધત્તે યદિ સાર્વકામિકં કથં સ મિથ્યાસ્તુ વિધિસ્તુ વૈદિકઃ

સદા તદાશામધિતિષ્ઠતઃ કરં વરં પ્રદાતું ચલિતાદ્બલાદપિ ।
મુનેરગસ્ત્યાદ્વૃણુતે સ ધર્મરાડ્યદિ ત્વદાપ્તિં ભણ તત્ર કા ગતિઃ

ક્રતોઃ કૃતે જાગ્રતિ વેત્તિ કઃ કતિ પ્રભોરપાં વેશ્મનિ કામધેનવઃ ।
ત્વદર્થમેકામપિ યાચતે સ ચેત્પ્રચેતસઃ પાણિગતૈવ વર્તસે

ન સંનિધાત્રી યદિ વિઘ્નસિદ્ધયે પતિવ્રતા પત્યુરનિચ્છયા શચી ।
સ એવ રાજવ્રજવૈશસાત્કુતઃ પરસ્પરસ્પર્ધિવરઃ સ્વયંવરઃ

નિજસ્ય વૃત્તાન્તમજાનતાં મિથો મુખસ્ય રોષાત્પરુષાણિ જલ્પતઃ ।
મૃધં કિમચ્છત્ત્રકદણ્ડતાણ્ડવં ભુજાભુજિ ક્ષોણિભુજાં દિદૃક્ષાસે

અપાર્થયન્યાજકફૂત્કૃતિશ્રમં જ્વલેદ્રુષા ચેદ્વપુષાપિ નાનલઃ ।
અલં નલઃ કર્તુમનગ્નિસાક્ષિકં વિધિં વિવાહે તવ સારસાક્ષિ કમ્

પતિંવરાયાઃ કુલજં વરસ્ય વા યમઃ કમપ્યાચરિતાતિથિં યદિ ।
કથં ન ગન્તા વિફલીભવિષ્ણુતાં સ્વયંવરઃ સાધ્વિ સમૃદ્ધિમાનપિ

અપઃ પ્રતિ સ્વામિતયાઽપરઃ સુરઃ સ તા નિષેધેદ્યદિ નૈષધક્રુધા ।
નલાય લોભાત્તતપાણયેઽપિ તે પિતા કથં ત્વાં વદ સંપ્રદાસ્યતે

ઇદં મહત્તેઽભિહિતં હિતં મયા વિહાય મોહં દમયન્તિ ચિન્તય ।
સુરેષુ વિઘ્નૈકપરેષુ કો નરઃ કરસ્થમપ્યર્થમવાપ્તુમીશ્વરઃ

ઇમા ગિરસ્તસ્ય વિચિન્ત્ય ચેતસા તથેતિ સંપ્રત્યયમાસસાદ સા ।
નિવારિતાવગ્રહનીરનિર્ઝરે નભોનભસ્યત્વમલમ્ભયદ્દૃશૌ

સ્ફુટોત્પલાભ્યામલિદંપતીવ તદ્વિલોચનાભ્યાં કુચકુડ્નલાશયા ।
નિપત્ય બિન્દૂ હૃદિ કજ્જલાવિલૌ મણીવ નીલૌ તરલૌ વિરેજતુઃ

ધુતાપતત્પુષ્પશિલીમુખાશુગૈઃ શુચેસ્તદાસીત્સરસી રસસ્ય સા ।
રયાય બદ્ધાદરયાશ્રુધારયા સનાલનીલોત્પલલોલલોચના

અથોદ્ભ્રમન્તી રુદતી ગતક્ષમા સસંભ્રમા લુપ્તરતિઃ સ્ખલન્મતિઃ ।
વ્યધાત્પ્રિયપ્રાપ્તિવિઘાતનિશ્ચયાન્મૃદૂનિ દૂના પરિદેવિતાનિ સા

ત્વરસ્વ પઞ્ચેષુહુતાશનાત્મનસ્તનુષ્વ મદ્ભસ્મમયં યશશ્ચયમ્ ।
વિધે પરેહાફલભક્ષણવ્રતી પતાદ્ય તૃપ્યન્નસુભિર્મમાફલૈઃ

ભૃશં વિયોગાનલતપ્યમાન કિં વિલીયસે ન ત્વમયોમયં યદિ ।
સ્મરેષુભિર્ભેદ્ય ન વજ્રમપ્યસિ બ્રવીષિ ન સ્વાન્ત કથં ન દીર્યસે

વિલમ્બસે જીવિત કિં દ્રવ દ્રુતં જ્વલત્યદસ્તે હૃદયં નિકેતનમ્ ।
જહાસિ નાદ્યાપિ મૃષા સુખાસિકામપૂર્વમાલસ્યમિદં તવેદૃશમ્

દૃશૌ મૃષા પાતકિનો મનોરથાઃ કથં પૃથૂ વામપિ વિપ્રલેભિરે ।
પ્રિયશ્રિયઃ પ્રેક્ષણઘાતિ પાતકં સ્વમશ્રુભિઃ ક્ષાલયતં શતં સમાઃ

પ્રિયં ન મૃત્યું ન લભે ત્વદીપ્સિતં તદેવ ન સ્યાન્મમ યત્ત્વમિચ્છસિ ।
વિયોગમેવેચ્છ મનઃ પ્રિયેણ મે તવ પ્રસાદાન્ન ભવત્વસૌ મમ

ન કાકુવાક્યૈરતિવામમઙ્ગજં દ્વિષત્સુ યાચે પવનં તુ દક્ષિણમ્ ।
દિશાપિ મદ્ભસ્મ કિરત્વયં તયા પ્રિયો યયા વૈરવિધિર્વધાવધિઃ

અમૂનિ ગચ્છન્તિ યુગાનિ ન ક્ષણઃ કિયત્સહિષ્યે ન હિ મૃત્યુરસ્તિ મે ।
ન માં તુ કાન્તઃ સ્ફુટમન્તરુજ્ઝિતા ન તં મનસ્તચ્ચ ન કાયવાયવઃ

મદુગ્રતાપવ્યયશક્તશીકરઃ સુરાઃ સ વઃ કેન પપે કૃપાર્ણવઃ ।
ઉદેતિ કોટિર્ન મુદે મદુત્તમા કિમાશુ સંકલ્પકણશ્રમેણ વઃ

મમૈવ વાહર્દિનમશ્રુદુર્દિનૈઃ પ્રસહ્ય વર્ષાસુ ઋતૌ પ્રસઞ્જિતે ।
કથં નુ શૃણ્વન્તુ સુષુપ્ય દેવતા ભવત્વરણ્યેરુદિતં ન મે ગિરઃ

ઇયં ન તે નૈષાધ દૃક્પથાતિથિસ્ત્વદેકતાનસ્ય જનસ્ય યાતના ।
હ્રદે હ્રદે હા ન કિયદ્ગવેષિતઃ સ વેધસાઽગોપિ ખગોઽપિ વક્તિ યઃ

મમાપિ કિં નો દયસે દયાઘન ત્વદઙ્ઘ્રિમગ્નં યદિ વેત્થ મે મનઃ ।
નિમજ્જયન્સંતમસે પરાશયં વિધિસ્તુ વાચ્યઃ ક્વ તવાગસઃ કથા

કથાવશેષં તવ સા કૃતે ગતેત્યુપૈષ્યતિ શ્રોત્રપથં કથમ્ ન તે ।
દયાણુના માં સમનુગ્રહીપ્યસે તદાપિ તાવદ્યદિ નાથ નાધુના

મમાદરીદં વિદરીતુમાન્તરં તદર્થિકલ્પદ્રુમ કિંચિદર્થયે ।
ભિદાં હૃદિ દ્વારમવાપ્ય મા સ મે હતાસુભિઃ પ્રાણસમઃ સમં ગમઃ

ઇતિ પ્રિયાકાકુભિરુન્મિષન્ભૃશં દિગીશદૂત્યેન હૃદિ સ્થિરીકૃતઃ ।
નૃપં સ યોગેઽપિ વિયોગમન્મથઃ ક્ષણં તમુદ્ભ્રાન્તમજીજનત્પુનઃ

મહેન્દ્રદૂત્યાદિ સમસ્તમાત્મનસ્તતઃ સ વિસ્મૃત્ય મનોરથસ્થિતૈઃ ।
ક્રિયાઃ પ્રિયાયા લલિતૈઃ કરમ્બિતા વિતર્કયન્નિત્થમલીકમાલપત્

અયિ પ્રિયે કસ્ય કૃતે વિલપ્યતે વિલિપ્યતે હા મુખમશ્રુબિન્દુભિઃ ।
પુરસ્ત્વયાલોકિ નમન્નયં ન કિં તિરશ્ચલલ્લોચનલીલયા નલઃ

ચકાસ્તિ બિન્દુચ્યુતકાતિચાતુરી ઘનાસ્રુબિન્દુસ્રુતિકૈતવાત્તવ ।
મસારતારાક્ષિ સસારમાત્મના તનોષિ સંસારમસંશયં યતઃ

અપાસ્તપાથોરુહિ શાયિતં કરે કરોષિ લીલાકમલં કિમાનનમ્ ।
તનોષિ હારં કિયદસ્રુણઃ સ્રવૈરદોષનિર્વાસિતભૂષણે હૃદિ

દૃશોરમઙ્ગલ્યમિદં મિલજ્જલં કરેણ તાવત્પરિમાર્જયામિ તે ।
અથાપરાધં ભવદઙ્ઘ્રિપઙ્કજદ્વયીરજોમિઃ સમમાત્મમૌલિના

મમ ત્વદચ્છાઙ્ઘ્રિનખામૃતદ્યુતેઃ કિરીટમાણિક્યમયૂખમઞ્જરી ।
ઉપાસનામસ્ય કરોતુ રોહિણી ત્યજ ત્યજાકારણરોષણે રુષમ્

તનોષિ માનં મયિ ચેન્મનાગપિ ત્વયિ શ્રયે તદ્બહુમાનમાનતઃ ।
વિનમ્ય વક્રં યદિ વર્તસે કિયન્નમામિ તે ચણ્ડિ તદા પદાવધિ

પ્રભુત્વભૂમ્નાનુગૃહાણ વા ન વા પ્રણામમાત્રાધિગમેઽપિ કઃ શ્રમઃ ।
ક્વ યાચતાં કલ્પલતાસિ માં પ્રતિ ક્વ દૃષ્ટિદાને તવ બદ્ધમુષ્ટિતા

સ્મરેષુમાથં સહસે મૃદુઃ કથં હૃદિ દ્રઢીયઃ કુચસંવૃતે તવ ।
નિપત્ય વૈસારિણકેતનસ્ય વા વ્રજન્તિ બાણા વિમુખોત્પતિષ્ણુતામ્

સ્મિતસ્ય સંભાવય સૃક્વણા કણાન્વિધેહિ લીલાચલચઞ્ચલં ભ્રુવઃ ।
અપાઙ્ગરથ્યાપથિકીં ચ હેલયા પ્રસદ્ય સંધેહિ દૃશં મમોપરિ

સમાપય પ્રાવૃષમસ્રુવિપ્રુષાં સ્મિતેન વિશ્રાણય કૌમુદીમુદઃ ।
દૃશાવિતઃ ખેલતુ ખઞ્જનદ્વયી વિકાસિ પઙ્કેરુહમસ્તુ તે મુખમ્

સુધારસોદ્વેલનકેલિમક્ષરસ્રજા સૃજાન્તર્મમ કર્ણકૂપયોઃ ।
દૃશૌ મદીયે મદિરાક્ષિ કારય સ્મિતશ્રિયા પાયસપારણાવિધિમ્

મમાસનાર્ધે ભવ મણ્ડનં ન ન પ્રિયે મદુત્સઙ્ગવિભૂષણં ભવ ।
અહં ભ્રમાદાલપમઙ્ગ મૃષ્યતાં વિના મમોરઃ કતમત્ત્વાસનમ્

અધીતપઞ્ચાશુગબાણવઞ્ચને સ્થિતા મદન્તર્બહિરેષિ ચેદુરઃ ।
સ્મરાશુગેભ્યો હૃદયં બિભેતુ ન પ્રવિશ્ય તત્ત્વન્મયસંપુટે મમ

પરિષ્વજસ્વાનવકાશબાણતા સ્મરસ્ય લગ્ને હૃદયદ્વયેઽસ્તુ નૌ ।
દૃઢા મમ ત્વત્કુચયોઃ કઠોરયોરુરસ્તટીયં પરિચારિકોચિતા

તવાધરાય સ્પૃહયામિ યન્મધુસ્રવૈઃ શ્રવઃસાક્ષિકમાક્ષિકા ગિરઃ ।
અધિત્યકાસુ સ્તનયોસ્તનોતુ તે મમેન્દુલેખાભ્યુદયાદ્ભુતં નખઃ

ન વર્તસે મન્મથનાટિકા કથં પ્રકાશરોમાવલિસૂત્રધારિણી ।
તવાઙ્ગહારે રુચિમેતિ નાયકઃ શિખામણિશ્ચ દ્વિજરાડ્વિદૂષકઃ

શુભાષ્ટવર્ગસ્ત્વદનઙ્ગજન્મનસ્તવાધરેઽલિખ્યત યત્ર લેખયા ।
મદીયદન્તક્ષતરાજિરઞ્જનૈઃ સ ભૂર્જતામર્જતુ બિમ્બપાટલઃ

ગિરાનુકમ્પસ્વ દયસ્વ ચુમ્બનૈઃ પ્રસીદ શુશ્રૂષયિતું મયા કુચૌ ।
નિશેવ ચાન્દ્રસ્ય કરોત્કરસ્ય યન્મમ ત્વમેકાસિ નલસ્ય જીવિતમ્

મુનિર્યથાત્માનમથ પ્રબોધવાન્ પ્રકાશયન્તં સ્વમસાવબુધ્યત ।
અપિ પ્રપન્નાં પ્રકૃતિં વિલોક્ય તામવાપ્તસંસ્કારતયાસૃજદ્ગિરઃ

અયે મયાત્મા કિમનિહ્નુતીકૃતઃ કિમત્ર મન્તા સ તુ માં શતક્રતુઃ ।
પુરઃ સ્વભક્ત્યાથ નમન્હ્રિયાવિલો વિલોકિતાહે ન તદિઙ્ગિતાન્યપિ

સ્વનામ યન્નામ મુધાભ્યધામહો મહેન્દ્રકાર્યં મહદેતદુજ્ઝિતમ્ ।
હનૂમદાદ્યૈર્યશસા મયા પુનર્દ્વિષાં હસૈર્દૂત્યપથઃ સિતીકૃતઃ

ધિયાત્મનસ્તાવદચારુ નાચરં પરસ્તુ તદ્વેદ સ યદ્વદિષ્યતિ ।
જનાવનાયોદ્યમિનં જનાર્દનં ક્ષયે જગજ્જીવપિબં શિવં વદન્

સ્ફુટત્યદઃ કિં હૃદયં ત્રપાભરાદ્યદસ્ય શુદ્ધિર્વિબુધૈર્વિબુધ્યતે ।
વિદન્તુ તે તત્ત્વમિદં તુ દન્તુરં જનાનને કઃ કરમર્પયિષ્યતિ

મમ શ્રમશ્ચેતનયાનયા ફલી બલીયસાલોપિ ચ સૈવ વેધસા ।
ન વસ્તુ દૈવસ્વરસાદ્વિનશ્વરં સુરેશ્વરોઽપિ પ્રતિકર્તુમીશ્વરઃ

ઇતિ સ્વયં મોહમહોર્મિનિર્મિતં પ્રકાશનં શોચતિ નૈષધે નિજમ્ ।
તથાવ્યથામગ્નતદુદ્દિધીર્ષયા દયાલુરાગાલ્લઘુ હેમહંસરાટ્

નલં સ તત્પક્ષરવોર્ધ્વવીક્ષિણં સ એષ પક્ષીતિ ભણન્તમભ્યધાત્ ।
નયાદયૈનામતિમાનિરાશતામસૂન્વિહાતેયમતઃ પરં પરમ્

સુરેષુ પશ્યન્નિજસાપરાધતામિયત્પ્રયસ્યાપિ તદર્થસિદ્ધયે ।
ન કૂટસાક્ષીભવનોચિતો ભવાન્સતાં હિ ચેતઃશુચિતાત્મસાક્ષિકા

ઇતીરિણાપૃચ્છ્ય નલં વિદર્ભજામપિ પ્રયાતેન ખગેન સાન્ત્વિતઃ ।
મૃદુર્બભાષે ભગિનીં દમસ્ય સ પ્રણમ્ય ચિત્તેન હરિત્પતીન્નૃપઃ

દદેઽપિ તુભ્યં કિયતીઃ કદર્થનાઃ સુરેષુ રાગપ્રસવાવકેશિનીઃ ।
અદમ્ભદૂત્યેન ભજન્તુ વા દયાં દિશન્તુ વા દણ્ડમમી મમાગસામ્

અયોગજામન્વભવં ન વેદનાં હિતાય મેઽભૂદિયમુન્મદિષ્ણુતા ।
ઉદેતિ દોષાદપિ દોષલાઘવં કૃશત્વમજ્ઞાનવશાદિવૈનસઃ

તવેત્યયોગસ્મરપાવકોઽપિ મે કદર્થનાત્યર્થતયા૑ગમદ્દયામ્ ।
પ્રકાશમુન્માદ્ય યદદ્ય કારયન્મયાત્મનસ્ત્વામનુકમ્પતે સ્મ સઃ

અમી સમીહૈકપરાસ્તવામરાઃ સ્વકિંકરં મામપિ કર્તુમીશિષે ।
વિચાર્ય કાર્યં સૃજ મા વિધાન્મુધા કૃતાનુતાપસ્ત્વયિ પાર્ષ્ણિવગ્રિહમ્

ઉદાસિતેનૈવ મયેદમુદ્યસે ભિયા ન તેભ્યઃ સ્મરતાનવાન્ન વા ।
હિતં યદિ સ્યાન્મદસુવ્યયેન તે તદા તવ પ્રેમણિ શુદ્ધિલબ્ધયે

ઇતીરિતૈર્નૈષધસૂનૃતામૃતૈર્વિદર્ભજન્મા ભૃશમુલ્લલાસ સા ।
ઋતોરધિશ્રીઃ શિશિરાનુજન્મનઃ પિકસ્વરૈર્દૂરવિકસ્વરૈર્યથા

નલં તદાવેત્ય તમાશયે નિજે ઘૃણાં વિગાનં ચ મુમોચ ભીમજા ।
જુગુપ્સમાના હિ મનો ધૃતં તદા સતીધિયા દૈવતદૂતધાવિ સા

મનોભુવસ્તે ભવિનાં મનઃ પિતા નિમજ્જયન્નેનસિ તન્ન લજ્જસે ।
અમુદ્રિ સત્પુત્રકથા ત્વયેતિ સા સ્થિતા સતી મન્મથનિન્દિની ધિયા

પ્રસૂનમિત્યેવ તદઙ્ગવર્ણના ન સા વિશેષાત્કતમત્તદિત્યભૂત્ ।
તદા કદમ્બં તદવર્ણિ લોમભિર્મુદસ્રુણા પ્રાવૃષિ હર્ષમાગતૈઃ

મયૈવ સંબોધ્ય નલં વ્યલાપિ યત્સ્વમાહ મદ્બુદ્ધમિદં વિમૃશ્ય તત્ ।
અસાવિતિ ભ્રાન્તિમસાદ્દમસ્વસુઃ સ્વભાષિતસ્વોદ્ભ્રમવિભ્રમક્રમઃ

વિદર્ભરાજપ્રભવા તતઃ પરં ત્રપાસખી વક્તુમલં ન સા નલમ્ ।
પુરસ્તમૂચેઽભિમુખં યદત્રપા મમજ્જ તેનૈવ મહાહ્રદે હ્રિયઃ

યદાપવાર્યાપિ ન દાતુમુત્તરં શશાક સખ્યાઃ શ્રવસિ પ્રિયસ્ય સા ।
વિહસ્ય સખ્યેવ તમબ્રવીત્તદા હ્રિયાઽધુના મૌનધના ભવત્પ્રિયા

પદાતિથેયાંલ્લિખિતસ્ય તે સ્વયં વિતન્વતી લોચનનિર્ઝરાનિયમ્ ।
જગાદ યાં સૈવ મુખાન્મમ ત્વયા પ્રસૂનબાણોપનિષન્નિશમ્યતામ્

અસંશયં સ ત્વયિ હંસ એવ માં શશંસ ન ત્વદ્વિરહાપ્તસંશયામ્ ।
ક્વ ચન્દ્રવંશસ્ય વતંસ મદ્વધાન્નૃશંસતા સંભવિની ભવાદૃશે

જિતસ્તવાસ્યેન વિધુઃ સ્મરઃ શ્રિયા કૃતપ્રતિજ્ઞૌ મમ તૌ વધે કુતઃ ।
તવેતિ કૃત્વા યદિ તજ્જિતં મયા ન મોઘસંકલ્પધરાઃ કિલામરાઃ

નિજાંશુનિર્દગ્ધમદઙ્ગભસ્મભિર્મુધા વિધુર્વાઞ્છતિ લાઞ્છનોન્મૃજામ્ ।
ત્વદાસ્યતા યાસ્યતિ તાવતાપિ કિં વધૂવધેનૈવ પુનઃ કલઙ્કિતઃ

પ્રસીદ યચ્છ સ્વશરાન્મનોભુવે સ હન્તુ માં તૈર્ધુતકૌસુમાશુગઃ ।
ત્વદેકચિત્તાહમસૂન્વિમુઞ્ચતી ત્વમેવ ભૂત્વા તૃણવજ્જયામિ તમ્

શ્રુતિઃ સુરાણાં ગુણગાયની યદિ ત્વદઙ્ઘ્રિમગ્નસ્ય જનસ્ય કિં તતઃ ।
સ્તવે રવેરપ્સુ કૃતાપ્લવૈઃ કૃતે ન મુદ્વતી જાતુ ભવેત્કુમુદ્વતી

કથાસુ શિષ્યૈ વરમદ્ય ન ધ્રિયે મમાવગન્તાસિ ન ભાવમન્યથા ।
ત્વદર્થમુક્તાસુતયા સુનાથ માં પ્રતીહિ જીવાભ્યધિકં ત્વદેકિકામ્

મહેન્દ્રહેતેરપિ રક્ષણં ભયાદ્યદર્થિસાધારણમસ્ત્રભૃદ્વૃતમ્ ।
પ્રસૂનબાણાદપિ મામરક્ષતઃ ક્ષતં તદુચ્ચૈરવકીર્ણિનસ્તવ

તવાસ્મિ માં ઘાતુકમપ્યુપેક્ષસે મૃષામરં હાઽમરગૌરવાત્સ્મરમ્ ।
અવેહિ ચણ્ડાલમનઙ્ગમઙ્ગ તં સ્વકાણ્ડકારસ્ય મધોઃ સખા હિ સઃ

લઘૌ લઘાવેવ પુરઃ પરે બુધૈર્વિધેયમુત્તેજનમાત્મતેજસઃ ।
તૃણે તૃણેઢિ જ્વલનઃ ખલુ જ્વલન્ત્રમાત્કરીષદ્રુમકાણ્ડમણ્ડલમ્

સુરાપરાધસ્તવ વા કિયાનયં સ્વયંવરાયામનુકમ્પ્રતા મયિ ।
ગિરાપિ વક્ષ્યન્તિ મખેષુ તર્પણાદિદં ન દેવા મુખલજ્જયૈવ તે

વ્રજન્તુ તે તેઽપિ વરં સ્વયંવરં પ્રસાદ્ય તાનેવ મયા વરિષ્યસે ।
ન સર્વથા તાનપિ ન સ્પૃશેદ્દયા ન તેઽપિ તાવન્મદનસ્ત્વમેવ વા

ઇતીયમાલેખ્યગતેઽપિ વીક્ષિતે ત્વયિ સ્મરવ્રીડસમસ્યયાનયા ।
પદે પદે મૌનમયાન્તરીપિણી પ્રવર્તિતા સારઘસારસારણી

ચણ્ડાલસ્તે વિષામવિશિખઃ સ્પૃશ્યતે દૃશ્યતે ન ખ્યાતોઽનઙ્ગસ્ત્વયિ જયતિ યઃ કિંનુ કૃત્તાઙ્ગુલીકઃ ।
કૃત્વા મિત્ત્રં મધુમધિવનસ્થાનમન્તશ્ચરિત્વા સખ્યાઃ પ્રાણાન્હરતિ હરિતસ્ત્વદ્યશસ્તજ્જુષન્તામ્

અથ ભીમભુવૈવ રહોઽભિહિતાં નતમૌલિરપત્રપયા સ નિજામ્ ।
અમરૈઃ સહ રાજસમાજગતિં જગતીપતિરભ્યુપગત્ય યયૌ

શ્વસ્તસ્યાઃ પ્રિયમાપ્તુસુદ્ધુરધિયો ધારાઃ સૃજન્ત્યા રયાન્નમ્રોન્નમ્રકપોલપાલિપુલકૈર્વેતસ્વતીરસ્રુણઃ ।
ચત્વારઃ પ્રહરાઃ સ્મરાર્તિભિરભૂત્સાપિ ક્ષપા દુઃક્ષયા તત્તસ્યાં કૃપયાખિલૈવ વિધિના રાત્રિસ્ત્રિયામા કૃતા

તદખિલમિહ ભૂતં ભૂતગત્યા જગત્યાઃ પતિરભિલપતિ સ્મ સ્વાત્મદૂતત્વતત્ત્વમ્ ।
ત્રિભુવનજનયાવદ્દૃત્તવૃત્તાન્તસાક્ષાત્કૃતિકૃતિષુ નિરસ્તાનન્દમિન્દ્રાદિષુ દ્રાક્

શ્રીહર્ષં કવિરાજરાજિમુકુટાલંકારહીરઃ સુતં શ્રીહીરઃ સુષુવે જિતેન્દ્રિયચયં મામલ્લદેવી ચ યમ્ ।
સંદૃબ્ધાર્ણવવર્ણનસ્ય નવમસ્તસ્ય વ્યરંસીન્મહાકાવ્યે ચારુણિ નૈષધીયચરિતે સર્ગો નિસર્ગોજ્જ્વલઃ