નૈષધીયચરિતમ્‌ · અધ્યાય p11

પ્રિયાહ્રિયાલમ્બ્ય વિલમ્બમાવિલા વિલાસિનઃ કુણ્ડિનમણ્ડનાયિતમ્ ।
સમાજમાજગ્મુરથો રથોત્તમાસ્તમા સમુદ્રાદપરેઽપરે નૃપાઃ

તતઃ સ ભૈમ્યા વવૃતે વૃતે નૃપૈર્વિનિઃશ્વસદ્ભિઃ સદસિ સ્વયંવરઃ ।
ચિરાગતૈસ્તર્કિતતદ્વિરાગિતૈઃ સ્ફુરદ્ભિરાનન્દમહાર્ણવૈર્નવૈઃ

ચલત્પદસ્તત્પદયન્ત્રણેઙ્ગિતસ્ફુટાશયામાસયતિ સ્મ રાજકે ।
શૃઅમં ગતા યાનગતાવપીયમિત્યુદીર્ય ધુર્યઃ કપટાજ્જનીં જનઃ

નૃપાનુપક્રમ્ય વિભૂષિતાસનાન્સનાતની સા સુષુવે સરસ્વતી ।
વિહારમારભ્ય સરસ્વતીઃ સુધાસરઃસ્વતીવાર્દ્રતનૂરનૂત્થિતાઃ

વૃણીષ્વ વર્ણેન સુવર્ણકેતકીપ્રસૂનવર્ણાદૃતુપર્ણમાદૃતમ્ ।
નિજામયોધ્યામપિ પાવનીમયં ભવન્મયો ધ્યાયતિ નાવનીપતિઃ

ન પીયતાં નામ ચકોરજિહ્વયા કથંચિદેતન્મુખચન્દ્રચન્દ્રિકા ।
ઇમાં કિમાચામયસે ન ચક્ષુષી ચિરં ચકોરસ્ય ભવન્મુખસ્પૃશી

અપાં વિહારે તવ હારવિભ્રમં કરોતુ નીરે પૃષદુત્કરસ્તરન્ ।
કઠોરપીનોચ્ચકુચદ્વયીતટત્રુટ્યત્તરઃ સારવસારવોર્મિજઃ

અખાનિ સિન્ધુઃ સમપૂરિ ગઙ્ગયા કુલે કિલાસ્ય પ્રસભં સ ભન્ત્સ્યતે ।
વિલઙ્ઘ્યતે ચાસ્ય યશઃશતૈરહો સતાં મહત્સંમુખધાવિ પૌરુષમ્

એતદ્યશઃક્ષીરધિપૂરગાહિ પતત્યગાધે વચનં કવીનામ્ ।
એતદ્ગુણાનાં ગણનાઙ્કપાતઃ પ્રત્યર્થિકીર્તીઃ ખટિકાઃ ક્ષિણોતિ

ભાસ્વદ્વંશકરીરતાં દધદયં વીરઃ કથં કથ્યતામધ્યુષ્ટાપિ હિ કોટિરસ્ય સમરે રોમાણિ સત્ત્વાઙ્કુરાઃ ।
નીતઃ સંયતિ બન્દિભિઃ શ્રુતિપથં યન્નામવર્ણાવલીમન્ત્રઃ સ્તમ્ભયતિ પ્રતિક્ષિતિભૃતાં દોસ્તમ્ભકુમ્ભીનસાન્

તાદૃગ્દીર્ઘવિરિઞ્ચિવાસરવિધૌ જાનામિ યત્કર્તૃતાં શઙ્કે યત્પ્રતિબિમ્બમમ્બુધિપયઃપૂરોદરે વાડવઃ ।
વ્યોમવ્યાપિવિપક્ષરાજકયશસ્તારાઃ પરાભાવુકઃ કાસામસ્ય ન સ પ્રતાપતપનઃ પારં ગિરાં ગાહતે

દ્વેષ્યાકીર્તિકલિન્દશૈલસુતયા નદ્યાસ્ય યદ્દોર્દ્વયી કીર્તિશ્રેણિમયી સમાગમમગાદ્ગઙ્ગા રણપ્રાઙ્ગણે ।
તત્તસ્મિન્વિનિમજ્જ્ય બાહુજભટૈરારમ્ભિ રમ્ભાપરીરમ્ભાનન્દનિકેતનન્દનવનક્રીડાદરાડમ્બરઃ

ઇતિ શ્રુતિસ્વાદિતતદ્ગુણસ્તુતિઃ સરસ્વતીવાઙ્મયવિસ્મયોત્થયા ।
શિરસ્તિરઃકમ્પનયૈવ ભીમજા ન તં મનોરન્વયમન્વમન્યત

યુવાન્તરં સા વચસામધીશ્વરા સ્વરામૃતન્યક્કૃતમત્તકોકિલા ।
શશંસ સંસક્તકરૈવ તદ્દિશા નિશાપતિજ્ઞાતિમુખીમિમાં પ્રતિ

ન પાણ્ડ્યભૂમણ્ડનમેણલોચને વિલોચનેનાપિ નૃપં પિપાસસિ ।
શશિપ્રકાશાનનમેનમીક્ષિતું તરઙ્ગયાપાઙ્ગદિશા દૃશોસ્ત્વિષઃ

ભુવિ ભ્રમિત્વાનવલમ્બમમ્બરે વિહર્તુમભ્યાસપરમ્પરાપરા ।
અહો મહાવંશમમું સમાશ્રિતા સકૌતુકં નૃત્યતિ કીર્તિનર્તકી

ઇતો ભિયા ભૂપતિભિર્વનં વનાદટદ્ભિરુચ્ચૈરટવીત્વમીયુષી ।
નિજાપિ સાવાપિ ચિરાત્પુનઃ પુરી પુનઃ સ્વમધ્યાસિ વિલાસમન્દિરમ્

આસીદાસીમભૂમીવલયમલયજાલેપનેપથ્યકીર્તિઃ સપ્તાકૂપારપારીસદનજનઘનોદ્ગીતચાપપ્રતાપઃ ।
વીરાદસ્માત્પરઃ કઃ પદયુગયુગપત્પાતિભૂપાતિભૂયશ્ચૂડારત્નોડુપત્નીકરપરિચરણામન્દનન્દન્નખેન્દુઃ

ભઙ્ગાકીર્તિમષીમલીમસતમપ્રત્યર્થિસેનાભટશ્રેણીતિન્દુકકાનનેષુ વિલસત્યસ્ય પ્રતાપાનલઃ ।
તસ્માદુત્પતિતાઃ સ્ફુરન્તિ જગદુત્સઙ્ગે સ્ફુલિઙ્ગાઃ સ્ફુટં ભાલોદ્ભૂતભવાક્ષિભાનુહુતભુગ્જમ્ભારિદમ્ભોલયઃ

એતદ્દન્તિબલૈર્વિલોક્ય નિખિલામાલિઙ્ગિતાઙ્ગીં ભુવં સઙ્ગ્રામાઙ્ગણસીમ્નિ જઙ્ગમગિરિસ્તોમભ્રમાધાયિભિઃ ।
પૃથ્વીન્દ્રઃ પૃથુરેતદુગ્રસમરપ્રેક્ષોપનમ્રામરશ્રેણીમધ્યચરઃ પુનઃ ક્ષિતિધરક્ષેપાય ધત્તે ધિયમ્

શશંસ દાસીઙ્ગિતવિદ્વિદર્ભજામિતો નનુ સ્વામિનિ પશ્ય કૌતુકમ્ ।
યદેષ સૌધાગ્રનટે પટાઞ્ચલે ચલેઽપિ કાકસ્ય પદાર્પણગ્રહઃ

તતસ્તદપ્રસ્તુતભાષિતોત્થિતૈઃ સદસ્તદશ્વેતિ હસૈઃ સદઃસદામ્ ।
સ્ફુટાજનિ મ્લાનિરતોઽસ્ય ભૂપતેઃ સિતે હિ જાયેત શિતેઃ સુલક્ષ્યતા

તતોઽનુ દેવ્યા જગદે મહેન્દ્રભૂપુરંદરં સા જગદેકવન્દ્યયા ।
તદાર્જવાવર્જિતતર્જનીકયા જની કયાચિત્પરચિત્સ્વરૂપયા

સ્વયંવરોદ્વાહમહે વૃણીષ્વ હે મહેન્દ્રશૈલસ્ય મહેન્દ્રમાગતમ્ ।
કલિઙ્ગજાનાં સ્વકુચદ્વયશ્રિયા કલિં ગજાનાં શૃણુ તત્ર કુમ્ભયોઃ

અયં કિલાયાત્ ઇતીરિપૌરવાગ્ભયાદયાદસ્ય રિપુર્વૃથા વનમ્ ।
શ્રુતાષ્તદુત્સ્વાપગિરસ્તદક્ષારાઃ પઠદ્ભિરત્રાસિ શુકૈર્વનેઽપિ સઃ

ઇતસ્ત્રસદ્વિદ્રુતભૂભૃદુજ્ઝિતા પ્રિયાથ દૃષ્ટા વનમાનવીજનૈઃ ।
શશંસ પૃષ્ટાદ્ભુતમાત્મદેશજં શશિત્વિષઃ શીતલશીલતાં કિલ

ઇતોઽપિ કિં વીરયસે ન કુર્વતો નૃપાન્ધનુર્બાણગુણૈર્વશંવદાન્ ।
ગુણેન શુદ્ધેન વિધાય નિર્ભરં તમેનમુર્વીવલયોર્વશી વશમ્

એતદ્ભીતારિનારી ગિરિબિલવિગલદ્વાસરા નિઃસરન્તી સ્વક્રીડાહંસમોહગ્રહિલશિશુભૃશપ્રાર્થિતોન્નિદ્રચન્દ્રા ।
આક્રન્દદ્ભૂરિ યત્તન્નયનજલમિલચ્ચન્દ્રહંસાનુબિમ્બપ્રત્યાસત્તિપ્રહૃષ્યત્તનયવિહસિતૈરાશ્વસીન્ન્યશ્વસીચ્ચ

અસ્મિન્દિગ્વિજયોદ્યતે પતિરયં મે સ્તાદિતિ ધ્યાયિની કમ્પં સાત્ત્વિકભાવમઞ્ચતિ રિપુક્ષોણીન્દ્રદારા ધરા ।
અસ્યૈવાભિમુખં નિપત્ય સમરે યાસ્યદ્ભિરૂર્ધ્વં નિજઃ પન્થા ભાસ્વતિ દૃશ્યતે બિલમયઃ પ્રત્યર્થિભિઃ પાઋથિવૈઃ

વિદ્રાણે રણચત્વરાદરિગણે ત્રસ્તે સમસ્તે પુનઃ કોપાત્કોઽપિ નિવર્તતે યદિ ભટઃ કીર્ત્યા જગત્યુદ્ભટઃ ।
આગચ્છન્નપિ સંમુખં વિમુખતામેવાધિગચ્છત્યસૌ દ્રાગેતચ્છુરિકારયેણ ઠણિતિ ચ્છિન્નાપસર્પચ્છિરાઃ

તતસ્તદુર્વીન્દ્રગુણાદ્ભુતાદિવ સ્વવક્ત્રપદ્મેઽઙ્ગુલિનાલદાયિની ।
વિધીયતામાનનમુદ્રણેતિ સા જગાદ વૈદગ્ધ્યમયેઙ્ગિતૈવ તામ્

અનન્તરં તામવદન્નૃપાન્તરં તદધ્વદૃક્તારતરઙ્ગરઙ્ગણા ।
તૃણીભવત્પુષ્પશરં સરસ્વતી સ્વતીવ્રતેજઃપરિભૂતભૂતલમ્

તદેવ કિં ન ક્રિયતે નુ કા ક્ષતિર્યદેષ તદ્દૂતમુખેન કાઙ્ક્ષતિ ।
પ્રસીદ કાઞ્ચીમયમાચ્છિનત્તુ તે પ્રસહ્ય કાઞ્ચીપુરભૂપુરંદરઃ

મયિ સ્થિતિર્નમ્રતયૈવ લભ્યતે દિગેવ તુ સ્તબ્ધતયા વિલઙ્ઘ્યતે ।
ઇતીવ ચાપં દધદાશુગં ક્ષિપન્નયં નયં સમ્યગુપાદિશદ્દ્વિષામ્

અદઃસમિત્સંમુખવીરયૌવતત્રુટદ્ભુજાકમ્બુમૃણાલહારિણી ।
દ્વિષદ્ગણસ્ત્રૈણદૃગમ્બુનિર્ઝરે યશોમરાલાવલિરસ્ય ખેલતિ । ૧૨.૩૫ ॥
સિન્દૂરદ્યુતિમુગ્ધમૂર્ધનિ ધૃતસ્કન્ધાવધ્રિશ્યામિકે વ્યોમાન્તસ્પૃશિ સિન્ધુરેઽસ્ય સમરારમ્ભોદ્ધુરે ધાવતિ ।
જાનીમો નુ યદિ પ્રદોષતિમિરવ્યામિશ્રસંધ્યાધિયેવાસ્તં યાન્તિ સમસ્તબાહુજભુજાતેજઃસહસ્રાંશવઃ

હિત્વા દૈત્યરિપોરુરઃ સ્વભવનં શૂન્યત્વદોષસ્ફુટાસીદન્મર્કટકીટકૃત્રિમસિતચ્છત્ત્રીભવત્કૌસ્તુભમ્ ।
ઉજ્ઝિત્વા નિજસદ્મ પદ્મમપિ તદ્વ્યક્તાવનદ્ધીકૃતં લૂતાતન્તુભિરન્તરદ્ય ભુજયોઃ શ્રીરસ્ય વિશ્રામ્યતિ

સિન્ધોર્જૈત્રમયં પવિત્રમસૃજત્તત્કીર્તિપૂર્તાદ્ભુતં યત્ર સ્નાન્તિ જગન્તિ સન્તિ કવયઃ કેવા ન વાચંયમાઃ ।
યદ્બિન્દુશ્રિયમિન્દુરઞ્ચતિ જલં ચાવિશ્ય દૃશ્યેતરો યસ્યાસૌ જલદેવતાસ્ફટિકભૂર્જાગર્તિ યાગેશ્વરઃ

અન્તઃસંતોષબાષ્પૈઃ સ્થગયતિ ન દૃશસ્તાભિરાકર્ણયિષ્યન્નઙ્ગે નાનસ્તિરોમા રચયતિ પુલકશ્રેણિમાનન્દકન્દામ્ ।
ન ક્ષોણીભઙ્ગભીરુઃ કલયતિ ચ શિરઃકમ્પનં તન્ન વિદ્મઃ શૃણ્વન્નેતસ્ય કીર્તીઃ કથમુરગપતિઃ પ્રીતિમાવિષ્કરોતિ

આચૂડાગ્રમમજ્જયજ્જયપટુર્યચ્છલ્યદણ્ડાનયં સંરમ્ભે રિપુરાજકુઞ્જરઘટાકુમ્ભસ્થલેષુ સ્થિરાન્ ।
સા સેવાસ્ય પૃથુઃ પ્રસીદતિ તયા નાસ્મૈ કુતસ્ત્વત્કુચસ્પર્ધાગર્ધિષુ તેષુ તાન્ધૃતવતે દણ્ડાન્પ્રદણ્ડાનપિ

સ્મિતશ્રિયા સૃક્કણિ લીયમાનયાવિતીર્ણયા તદ્ગુણશર્મણેવ સા ।
ઉપાહસત્કીર્ત્યમહત્ત્વમેવ તં ગિરાં હિ પારે નિષધેન્દ્રવૈભવમ્

નિજાક્ષિલક્ષ્મીહસિતૈણશાવકામસાવભાણીદપરં પરંતપમ્ ।
પુરૈવ તદ્દિગ્વલનશ્રિયાં ભુવા ભ્રુવા વિનિર્દિશ્ય સભાસભાજિતમ્

કૃપા નૃપાણામુપરિ ક્વચિન્ન તે નતેન હા હા શિરસા રસાદૃશામ્ ।
ભવન્તુ તાવત્તવ લોચનાઞ્ચલા નિપેયનેપાલનૃપાલપાલયઃ

ઋજુત્વમૌનશ્રુતિપારગામિતા યદીયમેતત્પરમેવ હિંસિતુમ્ ।
અતીવ વિશ્વાસવિધાયિ ચેષ્ટિતં બહુર્મહાનસ્ય સ દામ્ભિકઃ

શરઃ રિપૂનવાપ્યાપિ ગતોઽવકીર્ણિતામયં ન યાવજ્જનરઞ્જનવ્રતી ।
ભૃશં વિરક્તાનપિ રક્તવત્તરાન્નિકૃત્ત્ય યત્તાનસૃજાસૃજદ્યુધિ

પતત્યેતત્તેજોહુતભુજિ કદાચિદ્યદિ તદા પતઙ્ગઃ સ્યાદઙ્ગીકૃતતમપતઙ્ગાપદુદયઃ ।
યશોઽમુષ્યેવોપાર્જયિતુમસમર્થેન વિધિના કથંચિત્ક્ષીરામ્ભોનિધિરપિ કૃતસ્તત્પ્રતિનિધિઃ

યાવત્પૌલસ્ત્યવાસ્તૂભવદુભયહરિલ્લોમલેખોત્તરીયે સેતુપ્રાલેયશૈલૌ ચરતિ નરપતેસ્તાવદેતસ્ય કીર્તિઃ ।
યાવત્પ્રાક્પ્રત્યગાશાપરિવૃઢનગરારમ્ભણસ્તમ્ભમુદ્રાવદ્રી સંધ્યાપતાકારુચિરચિતશિખાશોણશોભાવુભૌ ચ

યુદ્ધ્વા ચામિમુખં રણસ્ય ચરણસ્યૈવાદસીયસ્ય વા બુદ્ધ્વાઽન્તઃ સ્વપરાન્તરં નિપતતામુન્મુચ્ય બાણાવલીઃ ।
છિન્નં વાવનતીભવન્નિજભિયઃ ખિન્નં ભરેણાથ વા રાજ્ઞાનેન હઠાદ્વિલોઠિતમભૂદ્ભૂમાવરીણાં શિરઃ

ન તૂણાદુદ્ધારે ન ગુણઘટને નાશ્રુતિશિખં સમાકૃષ્ટૌ દૃષ્ટિર્ન વિયતિ ન લક્ષ્યે ન ચ ભુવિ ।
નૃણાં પશ્યત્યસ્ય ક્વચન વિશિખાન્કિં તુ પતિતદ્વિષદ્વક્ષઃશ્વભ્રૈરનુમિતિરસૂન્ગોચરયતિ

દમસ્વસુશ્ચિત્તમવેત્ય હાસિકા જગાદ દેવીં કિયદસ્ય વક્ષ્યસિ ।
ભણ પ્રભૂતે જગતિ સ્થિતે ગુણૈરિહાપ્યતે સંકટવાસયાતના

બ્રવીતિ દાસીહ કિમપ્યસંગતં તતોઽપિ નીચેયમતિ પ્રગલ્ભતે ।
અહો સભા સાધુરિતીરિણઃ ક્રુધા ન્યષેધદેતત્ક્ષિતિપાનુગાઞ્જનઃ

અથાન્યમુદ્દિશ્ય નૃપં કૃપામયી મુખેન તદ્દિઙ્મુખસંમુખેન સા ।
દમસ્વસારં વદતિ સ્મ દેવતા ગિરામિલાભૂવદતિસ્મરશ્રિયમ્

વિલોચનેન્દીવરવાસવાસિતૈઃ સિતૈરપાઙ્ગાધ્વગચન્દ્રિકાઞ્ચલૈઃ ।
ત્રપામપાકૃત્ય નિભાન્નિભાલય ક્ષિતિક્ષિતિં માલયમાલયં રુચઃ

ઇમં પરિત્યજ્ય પરં રણાદરિઃ સ્વમેવ ભગ્નઃ શરણં મુધાવિશત્ ।
ન વેત્તિ યત્ત્રાતુમિતઃ કૃતસ્મયો ન દુર્ગયા શૈલભુવાપિ શક્યતે

અનેન રાજ્ઞાર્થિષુ દુર્ભગીકૃતો ભવન્ઘનધ્વાનજરત્નમેદુરઃ ।
તથા વિદૂરાદ્રિરદૂરતાં ગમી યથા સ ગામી તવ કેલિશૈલતામ્

નમ્રપ્રત્યર્થિપૃથ્વીપતિમુખકમલમ્લાનતાભૃઙ્ગજાતચ્છાયાન્તઃપાતચન્દ્રાયિતચરણનખશ્રેણિરૈણેયનેત્રે ।
દૃપ્તારિપ્રાણવાતામૃતરસલહરીભૂરિપાનેન પીનં ભૂલોકસ્યૈષ ભર્તા ભુજભુજગયુગં સાંયુગીનં બિભર્તિ

અધ્યાહારઃ સ્મરહરશિરશ્ચન્દ્રશેષસ્ય શેષસ્યાહેર્ભૂયઃ ફણસમુચિતઃ કાયયષ્ટીનિકાયઃ ।
દુગ્ધામ્ભોધેર્મુનિચુલકનત્રાસનાશાભ્યુપાયઃ કાયવ્યૂહઃ ક્વ જગતિ ન જાગર્ત્યદઃકીર્તિપૂરઃ

રાજ્ઞામસ્ય શતેન કિં કલયતો હેતિં શતઘ્નીં કૃતં લક્ષૈર્લક્ષભિદો દશૈવ જયતઃ પદ્માનિ પદ્મૈરલમ્ ।
કર્તું સર્વપરિચ્છિદઃ કિમપિ નો શક્યં પરાર્ધેન વા તત્સંખ્યાપગમં વિનાસ્તિ ન ગતિઃ કાચિદ્બતૈતદ્દ્વિષામ્

વયસ્યયાકૂતવિદા દમસ્વસુઃ સ્મિતં વિતત્યાભિદધેઽથ ભારતી ।
ઇતઃ પરેષામપિ પશ્ય યાચતાં ભવન્મુખેન સ્વનિવેદનત્વરામ્

કૃતાત્ર દેવી વચનાધિકારિણી ત્વમુત્તરંદાસિ દદાસિ કાસતી ।
ઇતીરિણસ્તન્નૃપપારિપાર્શ્વિકાન્સ્વભર્તુરેવ ભ્રુકુટિર્ન્યવર્તયત્

ધરાધિરાજં નિજગાદ ભારતી તદુન્મુખેષદ્વલિતાઙ્ગસૂચિતમ્ ।
દમસ્વસારં પ્રતિ સારવત્તરં કુલેન શીલેન ચ રાજસૂચિતમ્

કુતઃ કૃતૈવં વરલોકમાગતં પ્રતિ પ્રતિજ્ઞાઽનવલોકનાય તે ।
અપીયમેનં મિથિલાપુરંદરં નિપીય દૃષ્ટિઃ શિથિલાસ્તુ તે વરમ્

ન પાહિ પાહીતિ યદબ્રવીરમું મમૌષ્ઠ તેનૈવમભૂદિતિ ક્રુધા ।
રણક્ષિતાવસ્ય વિરોધિમૂર્ધભિર્વિદશ્ય દન્તૈર્નિજમોષ્ઠમાસ્યતે

ભુજેઽપસર્પત્યપિ દક્ષિણે ગુણં સહેષુણાદાય પુરઃપ્રસર્પિણે ।
ધનુઃ પરીરમ્ભમિવાસ્ય સંમદાન્મહાહવે વામબાહવે

અસ્યોર્વીરમણસ્ય પાઋવણવિધુદ્વૈરાજ્યસજ્જં યશઃ સર્વાઙ્ગોજ્જ્વલશર્વપર્વતસિતશ્રીગર્વનિર્વાસિ યત્ ।
તત્કમ્બુપ્રતિબિમ્બિતં કિમુ શરત્પર્જન્યરાજિશ્રિયઃ પર્યાયઃ કિમુ દુગ્ધસિન્ધુપયસાં સર્વાનુવાદઃ કિમુ

નિસ્ત્રિંશત્રુટિતારિવારણઘટાકુમ્ભાસ્તિકૂટાવટસ્થાનસ્થાયુકમૌક્તિકોત્કરકિરઃ કૈરસ્ય નાયં કરઃ ।
ઉન્નીતશ્ચતુરઙ્ગસૈન્યસમરત્વઙ્ગત્તુરંગક્ષુરાક્ષુણ્ણાસુ ક્ષિતિષુ ક્ષિપન્નિવ યશઃ ક્ષોણીજબીજવ્રજમ્

અર્થિભ્રંશબહૂભવત્ફલભરવ્યાજેન કુબ્જાયિતઃ સત્યસ્મિન્નતિદાનભાજિ કથમપ્યાસ્તાં સ કલ્પદ્રુમઃ ।
આસ્તે નિર્વ્યયરત્નસંપદુદયોદગ્રઃ કથં યાચકશ્રેણીવર્જનદુર્યશોનિબિડિતવ્રીડસ્તુ રત્નાચલઃ

સૃજામિ કિં વિઘ્નમિદંનૃપસ્તુતાવિતીઙ્ગિતૈઃ પૃચ્છતિ તાં સખીજને ।
સ્મિતાય વક્ત્રં યદવક્રયદ્વધૂસ્તદેવ વૈમુખ્યમલક્ષિ તન્નૃપે

દૃશાસ્ય નિર્દિશ્ય નરેશ્વરાન્તરં મધુસ્વરા વક્તુમધીશ્વરા ગિરામ્ ।
અનૂપયામાસ વિદર્ભજાશ્રુતી નિજાસ્યચન્દ્રસ્ય સુધાભિરુક્તિભિઃ

સ કામરૂપાધિપ એષ હા ત્વયા ન કામરૂપાધિક ઈક્ષ્યતેઽપિ યઃ ।
ત્વમસ્ય સા યોગ્યતમાસિ વલ્લભા સુદુર્લભા યત્પ્રતિમલ્લભા પરા

અકર્ણધારાશુગસંભૃશાઙ્ગતાં ગતૈરરિત્રેણ વિનાસ્ય વૈરિભિઃ ।
વિધાય યાવત્તરણેર્ભિદામહો નિમજ્જ્ય તીર્ણઃ સમરે ભવાઋણવઃ

યદસ્ય ભૂલોકભુજો ભુજોષ્મભિસ્તપર્તુરેવ ક્રિયતેઽરિવેશ્મનિ ।
પ્રપાં ન તત્રારિવધૂસ્તપસ્વિની દદાતુ નેત્રોત્પલવાસિભિર્જલૈઃ

એતદ્દત્તાસિઘાતસ્રવદસૃગસુહૃદ્વંશસાર્દ્રેન્ધનૈતદ્દોરુદ્દામપ્રતાપજ્વલદનલમિલદ્ભૂમધૂમભ્રમાય ।
એતદ્દિગ્જૈત્રયાત્રાસમસમરભરં પશ્યતઃ કસ્ય નાસીદેતન્નાસીરવાજિવ્રજખુરજરજોરાજિરાજિસ્થલીષુ

ક્ષીરોદન્વદપાઃ પ્રમથ્ય મથિતાદેશેઽમરૈર્નિર્મિતે સ્વાક્રમ્યં સૃજતસ્તદસ્ય યશસઃ ક્ષીરોદસિંહાસનમ્ ।
કેષાં નાજનિ વા જનેન જગતામેતત્કવિત્વામૃતસ્રોતઃપ્રોતપિપાસુકર્ણકલસીભાજાભિષેકોત્સવઃ

સભિતિ પતિનિપાતાકર્ણનદ્રાગદીર્ણપ્રતિનૃપતિમૃગાક્ષીલક્ષવક્ષઃશિલાસુ ।
રચિતલિપિરિવોરસ્તાડનવ્યસ્તહસ્તપ્રખરનખરટઙ્કૈરસ્ય કીર્તિપ્રશસ્તિઃ

વિધાય તામ્બૂલપુટીં કરાઙ્કગાં બભાણ તામ્બૂલકરઙ્કવાહિની ।
દમસ્વસુર્ભાવમવેત્ય ભારતીં નયાનયા વક્ત્રપરિશ્રમં શમમ્

સમુન્મુખીકૃત્ય બભાર ભારતી રતીશકલ્પેઽન્યનૃપે નિજં ભુજમ્ ।
તતસ્ત્રસદ્બાલપૃષદ્વિલોચનાં શશંસ સંસજ્જનરઞ્જનીં જનીમ્

અયં ગુણૌઘૈરનુરજ્યદુત્કલો ભવન્મુખાલોકરસોત્કલોચનઃ ।
સ્પૃશન્તુ રૂપામૃતવાપિ નન્વમું તવાપિદૃક્તારતરઙ્ગભઙ્ગયઃ

અનેન સર્વાર્થિકૃતાર્થતાકૃતાહૃતાર્થિનૌ કામગવીસુરદ્રુમૌ ।
મિથઃ પયઃસેચનપલ્લવાશને પ્રદાય દાનવ્યસનં સમાપ્નુતઃ

નૃપઃ કરાભ્યામુદતોલયન્નિજે નૃપાનયં યાન્પતતઃ પદદ્વયે ।
તદીયચૂડાકુરુવિન્દરશ્મિભિઃ સ્ફુટેયમેતત્કરપાદરઞ્જના

યત્કસ્યામપિ ભાનુમાન્ન કકુભિ સ્થેમાનમાલમ્બતે જાતં યદ્ધનકાનનૈકશરણપ્રાપ્તેન દાવાગ્નિના ।
એષૈતદ્ભુજતેજસા વિજિતયોસ્તાવત્તયોરૌચિતી ધિક્તં વાડવમમ્ભસિ દ્વિષિ ભિયા યેન પ્રવિષ્ટં પુનઃ

અમુષ્યોર્વીભર્તુઃ પ્રસૃમરચમૂસિન્ધુરભવૈરવૈમિ પ્રારબ્ધે વમથુભિરવશ્યાયસમયે ।
ન કમ્પન્તામન્તઃ પ્રતિનૃપભટા મ્લાયતુ ન તદ્વધૂવક્ત્રામ્ભોજં ભવતુ ન સ તેષાં કુદિવસઃ

આત્મન્યસ્ય સમુચ્છ્રિતીકૃતગુણસ્યાહોતરામૌચિતી યદ્ગાટ્રાન્તરવર્જનાદજનયદ્ભૂજાનિરેષ દ્વિષામ્ ।
ભૂયોઽહં ક્રિયતે સ્મ યેન ચ હૃદા સ્કન્ધો ન યશ્ચાનમત્તન્મર્માણિ દલંદલં સમિદલંકર્મીણબાણવ્રજઃ

દૂરં ગૌરગુણૈરહંકૃતિભૃતાં જૈત્રાઙ્કકારે ચરત્યેતદ્દોર્યશસિ પ્રયાતિ કુમુદં બિભ્યન્ન નિદ્રાં નિશિ ।
ધમ્મિલ્લે તવ મલ્લિકાસુમનસાં માલ્યં ભિયા લીયતે પીયૂષસ્રવકૈતવાદ્ધૃતદરઃ શીતદ્યુતિઃ સ્વિદ્યતિ

એતદ્ગન્ધગજસ્તૃષામ્ભસિ ભૃશં કણ્ઠાન્તમજ્જત્તનુઃ ફેનૈઃ પાણ્ડુરિતઃ સ્વદિક્કરિજયક્રીડાયશઃસ્પર્ધિભિઃ ।
દન્તદ્વન્દ્વજલાનુબિમ્બનચતુર્દન્તઃ કરામ્ભોવમિવ્યાજાદભ્રમુવલ્લભેન વિરહં નિર્વાપયત્યમ્બુધેઃ

અથૈતદુર્વીપતિવર્ણનાદ્ભુતં ન્યમીલદાસ્વાદયિતું હૃદીવ સા ।
મધુસ્રજા નૈષધનામજાપિની સ્ફુટીભવદ્ધ્યાનપુરઃસ્ફુરન્નલા

પ્રશંસિતું સંસદુપાન્તરઞ્જિનં શ્રિયા જયન્તં જગતીશ્વરં જિનમ્ ।
ગિરઃ પ્રતસ્તાર પુરાવદેવ તા દિનાન્તસંધ્યાસમયસ્ય દેવતા

તથાધિકુર્યા રુચિરે ચિરેપ્સિતા યથોત્સુકઃ સમ્પ્રતિ સંપ્રતીચ્છતિ ।
અપાઙ્ગરઙ્ગસ્થલલાસ્યલમ્પટાઃ કટાક્ષધારાસ્ત્વ કીકટાધિપઃ

ઇદંયશાંસિ દ્વિષતઃ સુધારુચઃ કિમઙ્કમેતદ્દ્વિષાતઃ કિમાનનમ્ ।
યશોભિરસ્યાખિલલોકધાવિભિર્વિભીષિતા ધાવતિ તામસી મસી

ઇદંનૃપપ્રાર્થિભિરુજ્ઝિતોઽર્થિભિર્મણિપ્રરોહેણ વિવૃધ્ય રોહણઃ ।
કિયદ્દિનૈરમ્બરમાવરિષ્યતે મુધા મુનિર્વિન્ધ્યમરુન્ધ ભૂધરમ્

ભૂશક્રસ્ય યશાંસિ વિક્રમભરેણોપાઋજિતાનિ ક્રમાદેતસ્ય સ્તુમહે મહેમરદનસ્પર્ધીનિ કૈરક્ષરૈઃ ।
લિમ્પદ્ભિઃ કૃતકં કૃતોઽપિ રજતં રાજ્ઞાં યશઃપારદૈરસ્ય સ્વર્ણગિરિઃ પ્રતાપદહનૈઃ સ્વર્ણં પુનર્નિર્મિતઃ

યદ્ભર્તુઃ કુરુતેઽભિષેણનમયં શક્રો ભુવઃ સા ધ્રુવં દૈગ્દાહૈરિવ ભસ્મભિર્મઘવતા વૃષ્ટૈર્ધૃતોદ્ધૂલના ।
શંભોર્મા બત સાંધિવેલનટનં ભાજિ વ્રતં દ્રાગિતિ ક્ષોણી નૃત્યતિ મૂર્તિરષ્ટવપુષોઽસૃગ્વૃષ્ટિસંધ્યાધિયા

પ્રાગેતદ્વપુરામુખેન્દુ સૃજતઃ સ્રષ્ટુઃ સમસ્તસ્ત્વિષાં કોશઃ શોષમગાદગાધજગતીશિલ્પેઽપ્યનલ્પાયિતઃ ।
નિશ્શેષદ્યુતિમણ્ડલવ્યયવશાદીષલભૈરેષ વા શેષઃ કેશમયઃ કિમન્ધતમસસ્તોભૈસ્તતો નિર્મિતઃ

તત્તદ્દિગ્જૈત્રયાત્રોદ્ધુરતુરગખુરાગ્રોદ્ધતૈરન્ધકારં નિર્વાણારિપ્રતાપાનલજમિવ સૃજત્યેષ રાજા રજોભિઃ ।
ભૂગોલચ્છાયમાયામયગણિતવિદુન્નેયકાયોઽભિયાભૂદેતત્કીર્તિપ્રતાનૈર્વિધુભિરિવ યુધે રાહુરાહૂયમાનઃ

આસ્તે દામદોરીયામિયમુદરદરીં યાવલમ્બ્ય ત્રિલોકી સંમાતું શક્નુવન્તિ પ્રથિમભરવશાદત્ર નૈતદ્યશાંસિ ।
તામેનાં પૂરયિત્વા નિરગુરિવ મધુધ્વંસિનઃ પાણ્ડુપદ્મચ્છદ્માપન્નાનિતાનિદ્વિપદશનસનાભીનિ નાભીપથેન

અસ્યાસિર્ભુજગઃ સ્વકોશસુષિરાકૃષ્ટઃ સ્ફુરત્કૃષ્ણિમા કમ્પોન્મીલદરાલલીલવલનસ્તેષાં ભિયે ભૂભુજામ્ ।
સઙ્ગ્રામેષુ નિજાઙ્ગુલીમયમહાસિદ્ધાષધીવીરુધઃ પર્વાસ્યે વિનિવેશ્ય જાઙ્ગુલિકતા યૈર્નામ નાલમ્બિતા

યઃ પૃષ્ઠં યુધિ દર્શયત્યરિભટશ્રેણીષુ યો વક્રતામસ્મિન્નેવ બિભર્તિ યઞ્ચ કિરતિ કૂરધ્વનિં નિષ્ઠુરઃ ।
દોષં તસ્ય તથાવિધસ્ય ભજતશ્ચાપસ્ય ગૃહ્ણન્ગુણં વિખ્યાતઃ સ્ફુટમેક એષ નૃપતિઃ સીમા ગુણગ્રાહિણામ્

અસ્યારિપ્રકરઃ શરશ્ચ નૃપતેઃ સંખ્યે પતન્તાવુભૌ સીત્કારં ચ ન સંમુખૌ રચયતઃ કમ્પં ચ ન પ્રાપ્નુતઃ ।
તદ્યુક્તં ન પુનર્નિવૃત્તિરુભયોર્જાગર્તિ યન્મુક્તયોરેકસ્તત્ર ભિનત્તિ મિત્રમપરશ્ચામિત્રમિત્યદ્ભુતમ્

ધૂલીભિર્દિવમન્ધયન્બધિરયન્નાશાઃ ખુરાણાં રવૈર્વાતં સંયતિ ખઞ્જયઞ્જવજવૈસ્તોતૄન્ગુણૈર્મૂકયન્ ।
ધર્મારાધનસંનિયુક્તજગતા રાજ્ઞામુનાધિષ્ઠિતઃ સાન્દ્રોત્ફાલમિષાદ્વિગાયતિ પદા સ્પ્રષ્ટું તુરંગોઽપિ ગામ્

એતેનોત્કૃત્તકણ્ઠપ્રતિસુભટનટારબ્ધનાટ્યાદ્ભુતાનાં કષ્ટં દ્રષ્ટૈવ નાભૂદ્ભુવિ સમરસમાલોકિલોકાસ્પદેઽપિ ।
અશ્વૈરસ્વૈરવેગૈઃ કૃતખુરખુરલીમઙ્ક્ષુવિક્ષુદ્યમાનક્ષ્માપૃષ્ઠોત્તિષ્ઠદન્ધંકરણરણધુરારેણુધારાન્ધકારાત્

ઉન્મીલલ્લીલનીલોત્પલદલદલનામોદમેદસ્વિપૂરક્રોડક્રીડદ્દ્વિજાલીગરુદુદિતમરુત્સ્ફાલવાચાલવીચિઃ ।
એતેનાખાનિ શાખાનિવહનવહરિત્પર્ણપૂર્ણદ્રુમાલીવ્યાલીઢોપાન્તશાન્તવ્યથપથિકદૃશાં દત્તરાગસ્તડાગઃ

વૃદ્ધો વાર્ધિરસૌ તરઙ્ગવલિભં બિભ્રદ્વપુઃ પાણ્ડુરં હંસાલીપલિતેન યષ્ટિકલિતસ્તાવદ્વયોર્બંહિમા ।
બિભ્રચ્ચન્દ્રિકયા ચ કં વિકચયા યોગ્યસ્ફુરત્સંગતં સ્થાને સ્નાનવિધાયિધાર્મિકશિરોનત્યાપિ નિત્યાદૃતઃ

તસ્મિન્નેતેન યૂના સહ વિહર પયઃકેલિવેલાસુ બાલે નાલેનાસ્તુ ત્વદક્ષિપ્રતિફલનભિદા તત્ર નીલોત્પલાનામ્ ।
તત્પાથોદેવતાનાં વિશતુ તવ તનુચ્છાયમેવાધિકારે તત્ફુલ્લામ્ભોજરાજ્યે ભવતુ ચ ભવદીયાનનસ્યાભિષેકઃ

એતત્કીર્તિવિવર્તધૌતનિખિલત્રૈલોક્યનિર્વાસિતૈર્વિશ્રાન્તિઃ કલિતા કથાસુ જગતાં શ્યામૈઃ સમગ્રૈરપિ ।
જજ્ઞે કીર્તિમયાદહો ભયભરૈરસ્માદકીર્તિઃ પુનઃ સાયન્નાસ્ય કથાપથેઽપિ મલિનચ્છાયા બબન્ધ સ્થિતિમ્

અથાવદદ્ભીમસુતેઙ્ગિતાત્સખી જનૈરકીર્તિર્યદિ વાસ્ય નેષ્યતે ।
મયાપિ સા તત્ખલુ નેષ્યતે પરં સભાશ્રવઃપૂરતમાલવલ્લિતામ્

અસ્ય ક્ષોણિપતેઃ પરાઋધપરયા લક્ષીકૃતાઃ સંખ્યયા પ્રજ્ઞાચક્ષુરવેક્ષ્યમાણતિમિરપ્રખ્યાઃ કિલાકીર્તયઃ ।
ગીયન્તે સ્વરમષ્ટમં કલયતા જાતેન વન્ધ્યોદરાન્મૂકાનાં પ્રકરેણ કૂર્મરમણીદુગ્ધોદધે રોધસિ

તદક્ષરૈઃ સસ્મિતવિસ્મિતાનનાં નિપીય તામીક્ષણભઙ્ગિભિઃ સભામ્ ।
ઇહાસ્ય હાસ્યં કિમભૂન્નવેતિ તં વિદર્ભજા ભૂપમપિ ન્યભાલયત્

નલાન્યવીક્ષાં વિદધે દમસ્વસુઃ કનીનિકાગઃ ખલુ નીલિમાલયઃ ।
ચકાર સેવાં શુચિરક્તતોચિતાં મિલન્નપાઙ્ગઃ સવિધે તુ નૈષધે

દૃશા નલસ્ય શ્રુતિચુમ્બિનેષુણા કરેઽપિ ચક્રચ્છલનમ્રકાર્મુકઃ ।
સ્મરઃ પરાઙ્ગૈરનુકલ્પ્ય ધન્વિતાં જનીમનઙ્ગઃ સ્વયમાર્દયત્તતઃ

ઉત્કણ્ટકા વિલસદુજ્જ્વલપત્રરાજિરામોદભાગનપરાગતરાઽતિગૌરી ।
રુદ્રક્રુધસ્તદરિકામધિયા નલે સા વાસાર્થિતામધૃત કાઞ્ચનકેતકી વા

તન્નાલીકનલે ચલેતરમનાઃ સામ્યાન્મનાગપ્યભૂદપ્યગ્રે ચતુરઃ સ્થિતાન્ન ચતુરા પાતું દૃશા નૈષધાન્ ।
આનન્દામ્બુનિધૌ નિમજ્જ્ય નિતરાં દૂરં ગતા તત્તલાલંકારીભવનાજ્જનાય દદતી પાતાલકન્યાભ્રમમ્

સર્વસ્વં ચેતસસ્તાં નૃપતિરપિ દૃશે પ્રીતિદાયં પ્રદાય પ્રાપત્તદ્દૃષ્ટિમિષ્ટાતિથિમમરદુરાપામપાઙ્ગોત્તરઙ્ગમ્ ।
આનન્દાન્ધ્યેન વન્ધ્યાનકૃત તદપરાકૂતપાતાન્સ રત્યાઃ પત્યા પીયૂષધારાવલનવિરચિતેનાશુગેનાશુ લીઢઃ

શ્રીહર્ષં કવિરાજરાજિમુકુટાલંકારહીરઃ સુતં શ્રીહીરઃ સુષુવે જિતેન્દ્રિયચયં મામલ્લદેવી ચ યમ્ ।
તસ્ય દ્વાદશ એષ માતૃચરણામ્ભોજાલિમૌલેર્મહાકાવ્યેઽયં વ્યગલન્નલસ્ય ચરિતે સર્ગો નિસર્ગોજ્જ્વલઃ