મૂલમધ્યમકકારિકા · અધ્યાય 7

યદિ સંસ્કૃત ઉત્પાદસ્ તત્ર યુક્તા ત્રિલક્ષણી ।
અથાસંસ્કૃત ઉત્પાદઃ કથં સંસ્કૃતલક્ષણમ્

ઉત્પાદાદ્યાસ્ ત્રયો વ્યસ્તા નાલં લક્ષણકર્મણિ ।
સંસ્કૃતસ્ય સમસ્તાઃ સ્યુર્ એકત્ર કથમ્ એકદા

ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામ્ અન્યત્ સંસ્કૃતલક્ષણમ્ ।
અસ્તિ ચેદ્ અનવસ્થૈવં નાસ્તિ ચેત્ તે ન સંસ્કૃતાઃ

ઉત્પાદોત્પાદ ઉત્પાદો મૂલોત્પાદસ્ય કેવલમ્ ।
ઉત્પાદોત્પાદમ્ ઉત્પાદો મૌલો જનયતે પુનઃ

ઉત્પાદોત્પાદ ઉત્પાદો મૂલોત્પાદસ્ય તે યદિ ।
મૌલેનાજનિતસ્ તં તે સ કથં જનયિષ્યતિ

સ તે મૌલેન જનિતો મૌલં જનયતે યદિ ।
મૌલઃ સ તેનાજનિતસ્ તમ્ ઉત્પાદયતે કથમ્

અયમ્ ઉત્પાદ્યમાનસ્ તે કામમ્ ઉત્પાદયેદ્ ઇમમ્ ।
યદીમમ્ ઉત્પાદયિતુમ્ અજાતઃ શક્નુયાદ્ અયમ્

પ્રદીપઃ સ્વપરાત્માનૌ સંપ્રકાશયતે યથા ।
ઉત્પાદઃ સ્વપરાત્માનાવ્ ઉભાવ્ ઉત્પાદયેત્ તથા

પ્રદીપે નાન્ધકારો ઽસ્તિ યત્ર ચાસૌ પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
કિં પ્રકાશયતે દીપઃ પ્રકાશો હિ તમોવધઃ

કથમ્ ઉત્પદ્યમાનેન પ્રદીપેન તમો હતમ્ ।
નોત્પદ્યમાનો હિ તમઃ પ્રદીપઃ પ્રાપ્નુતે યદા

અપ્રાપ્યૈવ પ્રદીપેન યદિ વા નિહતં તમઃ ।
ઇહસ્થઃ સર્વલોકસ્થં સ તમો નિહનિષ્યતિ

પ્રદીપઃ સ્વપરાત્માનૌ સંપ્રકાશયતે યદિ ।
તમો ઽપિ સ્વપરાત્માનૌ છાદયિષ્યત્ય્ અસંશયમ્

અનુત્પન્નો ઽયમ્ ઉત્પાદઃ સ્વાત્માનં જનયેત્ કથમ્ ।
અથોત્પન્નો જનયતે જાતે કિં જન્યતે પુનઃ

નોત્પદ્યમાનં નોત્પન્નં નાનુત્પન્નં કથં ચન ।
ઉત્પદ્યતે તદ્ આખ્યાતં ગમ્યમાનગતાગતૈઃ

ઉત્પદ્યમાનમ્ ઉત્પત્તાવ્ ઇદં ન ક્રમતે યદા ।
કથમ્ ઉત્પદ્યમાનં તુ પ્રતીત્યોત્પત્તિમ્ ઉચ્યતે

પ્રતીત્ય યદ્ યદ્ ભવતિ તત્ તચ્ છાન્તં સ્વભાવતઃ ।
તસ્માદ્ ઉત્પદ્યમાનં ચ શાન્તમ્ ઉત્પત્તિર્ એવ ચ

યદિ કશ્ચિદ્ અનુત્પન્નો ભાવઃ સંવિદ્યતે ક્વ ચિત્ ।
ઉત્પદ્યેત સ કિં તસ્મિન્ ભાવ ઉત્પદ્યતે ઽસતિ

ઉત્પદ્યમાનમ્ ઉત્પાદો યદિ ચોત્પાદયત્ય્ અયમ્ ।
ઉત્પાદયેત્ તમ્ ઉત્પાદમ્ ઉત્પાદઃ કતમઃ પુનઃ

અન્ય ઉત્પાદયત્ય્ એનં યદ્ય્ ઉત્પાદો ઽનવસ્થિતિઃ ।
અથાનુત્પાદ ઉત્પન્નઃ સર્વમ્ ઉત્પદ્યતાં તથા

સતશ્ ચ તાવદ્ ઉત્પત્તિર્ અસતશ્ ચ ન યુજ્યતે ।
ન સતશ્ ચાસતશ્ ચેતિ પૂર્વમ્ એવોપપાદિતમ્

નિરુધ્યમાનસ્યોત્પત્તિર્ ન ભાવસ્યોપપદ્યતે ।
યશ્ ચાનિરુધ્યમાનસ્ તુ સ ભાવો નોપપદ્યતે

નાસ્થિતસ્ તિષ્ઠતે ભાવઃ સ્થિતો ભાવો ન તિષ્ઠતિ ।
ન તિષ્ઠતે તિષ્ઠમાનઃ કો ઽનુત્પન્નશ્ ચ તિષ્ઠતિ

સ્થિતિર્ નિરુધ્યમાનસ્ય ન ભાવસ્યોપપદ્યતે ।
યશ્ ચાનિરુધ્યમાનસ્ તુ સ ભાવો નોપપદ્યતે

જરામરણધર્મેષુ સર્વભાવેષુ સર્વદા ।
તિષ્ઠન્તિ કતમે ભાવા યે જરામરણં વિના

સ્થિત્યાન્યયા સ્થિતેઃ સ્થાનં તયૈવ ચ ન યુજ્યતે ।
ઉત્પાદસ્ય યથોત્પાદો નાત્મના ન પરાત્મના

નિરુધ્યતે નાનિરુદ્ધં ન નિરુદ્ધં નિરુધ્યતે ।
તથા નિરુધ્યમાનં ચ કિમ્ અજાતં નિરુધ્યતે

સ્થિતસ્ય તાવદ્ ભાવસ્ય નિરોધો નોપપદ્યતે ।
નાસ્થિતસ્યાપિ ભાવસ્ય નિરોધ ઉપપદ્યતે

તયૈવાવસ્થયાવસ્થા ન હિ સૈવ નિરુધ્યતે ।
અન્યયાવસ્થયાવસ્થા ન ચાન્યૈવ નિરુધ્યતે

યદૈવ સર્વધર્માણામ્ ઉત્પાદો નોપપદ્યતે ।
તદૈવં સર્વધર્માણાં નિરોધો નોપપદ્યતે

સતશ્ ચ તાવદ્ ભાવસ્ય નિરોધો નોપપદ્યતે ।
એકત્વે ન હિ ભાવશ્ ચ નાભાવશ્ ચોપપદ્યતે

અસતો ઽપિ ન ભાવસ્ય નિરોધ ઉપપદ્યતે ।
ન દ્વિતીયસ્ય શિરસશ્ છેદનં વિદ્યતે યથા

ન સ્વાત્મના નિરોધો ઽસ્તિ નિરોધો ન પરાત્મના ।
ઉત્પાદસ્ય યથોત્પાદો નાત્મના ન પરાત્મના

ઉત્પાદસ્થિતિભઙ્ગાનામ્ અસિદ્ધેર્ નાસ્તિ સંસ્કૃતમ્ ।
સંસ્કૃતસ્યાપ્રસિદ્ધૌ ચ કથં સેત્સ્યત્ય્ અસંસ્કૃતમ્

યથા માયા યથા સ્વપ્નો ગન્ધર્વનગરં યથા ।
તથોત્પાદસ્ તથા સ્થાનં તથા ભઙ્ગ ઉદાહૃતમ્