મૂલમધ્યમકકારિકા · અધ્યાય 25

યદિ શૂન્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ઉદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
પ્રહાણાદ્ વા નિરોધાદ્ વા કસ્ય નિર્વાણમ્ ઇષ્યતે

યદ્ય્ અશૂન્યમ્ ઇદં સર્વમ્ ઉદયો નાસ્તિ ન વ્યયઃ ।
પ્રહાણાદ્ વા નિરોધાદ્ વા કસ્ય નિર્વાણમ્ ઇષ્યતે

અપ્રહીણમ્ અસંપ્રાપ્તમ્ અનુચ્છિન્નમ્ અશાશ્વતમ્ ।
અનિરુદ્ધમ્ અનુત્પન્નમ્ એતન્ નિર્વાણમ્ ઉચ્યતે

ભાવસ્ તાવન્ ન નિર્વાણં જરામરણલક્ષણમ્ ।
પ્રસજ્યેતાસ્તિ ભાવો હિ ન જરામરણં વિના

ભાવશ્ ચ યદિ નિર્વાણં નિર્વાણં સંસ્કૃતં ભવેત્ ।
નાસંસ્કૃતો હિ વિદ્યતે ભાવઃ ક્વ ચન કશ્ ચન

ભાવશ્ ચ યદિ નિર્વાણમ્ અનુપાદાય તત્ કથમ્ ।
નિર્વાણં નાનુપાદાય કશ્ચિદ્ ભાવો હિ વિદ્યતે

ભાવો યદિ ન નિર્વાણમ્ અભાવઃ કિં ભવિષ્યતિ ।
નિર્વાણં યત્ર ભાવો ન નાભાવસ્ તત્ર વિદ્યતે

યદ્ય્ અભાવશ્ ચ નિર્વાણમ્ અનુપાદાય તત્ કથમ્ ।
નિર્વાણં ન હ્ય્ અભાવો ઽસ્તિ યો ઽનુપાદાય વિદ્યતે

ય આજવંજવીભાવ ઉપાદાય પ્રતીત્ય વા ।
સો ઽપ્રતીત્યાનુપાદાય નિર્વાણમ્ ઉપદિશ્યતે

પ્રહાણં ચાબ્રવીચ્ છાસ્તા ભવસ્ય વિભવસ્ય ચ ।
તસ્માન્ ન ભાવો નાભાવો નિર્વાણમ્ ઇતિ યુજ્યતે

ભવેદ્ અભાવો ભાવશ્ ચ નિર્વાણમ્ ઉભયં યદિ ।
ભવેદ્ અભાવો ભાવશ્ ચ મોક્ષસ્ તચ્ ચ ન યુજ્યતે

ભવેદ્ અભાવો ભાવશ્ ચ નિર્વાણમ્ ઉભયં યદિ ।
નાનુપાદાય નિર્વાણમ્ ઉપાદાયોભયં હિ તત્

ભવેદ્ અભાવો ભાવશ્ ચ નિર્વાણમ્ ઉભયં કથમ્ ।
અસંસ્કૃતં હિ નિર્વાણં ભાવાભાવૌ ચ સંસ્કૃતૌ

ભવેદ્ અભાવો ભાવશ્ ચ નિર્વાણ ઉભયં કથમ્ ।
તયોર્ અભાવો હ્ય્ એકત્ર પ્રકાશતમસોર્ ઇવ

નૈવાભાવો નૈવ ભાવો નિર્વાણમ્ ઇતિ યા ઽઞ્જના ।
અભાવે ચૈવ ભાવે ચ સા સિદ્ધે સતિ સિધ્યતિ

નૈવાભાવો નૈવ ભાવો નિર્વાણં યદિ વિદ્યતે ।
નૈવાભાવો નૈવ ભાવ ઇતિ કેન તદ્ અજ્યતે

પરં નિરોધાદ્ ભગવાન્ ભવતીત્ય્ એવ નાજ્યતે ।
ન ભવત્ય્ ઉભયં ચેતિ નોભયં ચેતિ નાજ્યતે

તિષ્ઠમાનો ઽપિ ભગવાન્ ભવતીત્ય્ એવ નાજ્યતે ।
ન ભવત્ય્ ઉભયં ચેતિ નોભયં ચેતિ નાજ્યતે

ન સંસારસ્ય નિર્વાણાત્ કિંચિદ્ અસ્તિ વિશેષણમ્ ।
ન નિર્વાણસ્ય સંસારાત્ કિંચિદ્ અસ્તિ વિશેષણમ્

નિર્વાણસ્ય ચ યા કોટિઃ કોટિઃ સંસરણસ્ય ચ ।
ન તયોર્ અન્તરં કિંચિત્ સુસૂક્ષ્મમ્ અપિ વિદ્યતે

પરં નિરોધાદ્ અન્તાદ્યાઃ શાશ્વતાદ્યાશ્ ચ દૃષ્ટયઃ ।
નિર્વાણમ્ અપરાન્તં ચ પૂર્વાન્તં ચ સમાશ્રિતાઃ

શૂન્યેષુ સર્વધર્મેષુ કિમ્ અનન્તં કિમ્ અન્તવત્ ।
કિમ્ અનન્તમ્ અન્તવચ્ ચ નાનન્તં નાન્તવચ્ ચ કિમ્

કિં તદ્ એવ કિમ્ અન્યત્ કિં શાશ્વતં કિમ્ અશાશ્વતમ્ ।
અશાશ્વતં શાશ્વતં ચ કિં વા નોભયમ્ અપ્ય્ અથ

સર્વોપલમ્ભોપશમઃ પ્રપઞ્ચોપશમઃ શિવઃ ।
ન ક્વ ચિત્ કસ્યચિત્ કશ્ચિદ્ ધર્મો બુદ્ધેન દેશિતઃ