મૂલમધ્યમકકારિકા · અધ્યાય 17

આત્મસંયમકં ચેતઃ પરાનુગ્રાહકં ચ યત્ ।
મૈત્રં સ ધરમસ્ તદ્ બીજં ફલસ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ

ચેતના ચેતયિત્વા ચ કર્મોક્તં પરમર્ષિણા ।
તસ્યાનેકવિધો ભેદઃ કર્મણઃ પરિકીર્તિતઃ

તત્ર યચ્ ચેતનેત્ય્ ઉક્તં કર્મ તન્ માનસં સ્મૃતમ્ ।
ચેતયિત્વા ચ યત્ તૂક્તં તત્ તુ કાયિકવાચિકમ્

વાગ્વિષ્પન્દો ઽવિરતયો યાશ્ ચાવિજ્ઞપ્તિસંજ્ઞિતાઃ ।
અવિજ્ઞપ્તય એવાન્યાઃ સ્મૃતા વિરતયસ્ તથા

પરિભોગાન્વયં પુણ્યમ્ અપુણ્યં ચ તથાવિધમ્ ।
ચેતના ચેતિ સપ્તૈતે ધર્માઃ કર્માઞ્જનાઃ સ્મૃતાઃ

તિષ્ઠત્ય્ આ પાકકાલાચ્ ચેત્ કર્મ તન્ નિત્યતામ્ ઇયાત્ ।
નિરુદ્ધં ચેન્ નિરુદ્ધં સત્ કિં ફલં જનયિષ્યતિ

યો ઽઙ્કુરપ્રભૃતિર્ બીજાત્ સંતાનો ઽભિપ્રવર્તતે ।
તતઃ ફલમ્ ઋતે બીજાત્ સ ચ નાભિપ્રવર્તતે

બીજાચ્ ચ યસ્માત્ સંતાનઃ સંતાનાચ્ ચ ફલોદ્ભવઃ ।
બીજપૂર્વં ફલં તસ્માન્ નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્

યસ્ તસ્માચ્ ચિત્તસંતાનશ્ ચેતસો ઽભિપ્રવર્તતે ।
તતઃ ફલમ્ ઋતે ચિત્તાત્ સ ચ નાભિપ્રવર્તતે

ચિત્તાચ્ ચ યસ્માત્ સંતાનઃ સંતાનાચ્ ચ ફલોદ્ભવઃ ।
કર્મપૂર્વં ફલં તસ્માન્ નોચ્છિન્નં નાપિ શાશ્વતમ્

ધર્મસ્ય સાધનોપાયાઃ શુક્લાઃ કર્મપથા દશ ।
ફલં કામગુણાઃ પઞ્ચ ધર્મસ્ય પ્રેત્ય ચેહ ચ

બહવશ્ ચ મહાન્તશ્ ચ દોષાઃ સ્યુર્ યદિ કલ્પના ।
સ્યાદ્ એષા તેન નૈવૈષા કલ્પનાત્રોપપદ્યતે

ઇમાં પુનઃ પ્રવક્ષ્યામિ કલ્પનાં યાત્ર યોજ્યતે ।
બુદ્ધૈઃ પ્રત્યેકબુદ્ધૈશ્ ચ શ્રાવકૈશ્ ચાનુવર્ણિતામ્

પત્ત્રં યથા ઽવિપ્રણાશસ્તથર્ણમ્ ઇવ કર્મ ચ ।
ચતુર્વિધો ધાતુતઃ સ પ્રકૃત્યાવ્યાકૃતશ્ ચ સઃ

પ્રહાણતો ન પ્રહેયો ભાવનાહેય એવ વા ।
તસ્માદ્ અવિપ્રણાશેન જાયતે કર્મણાં ફલમ્

પ્રહાણતઃ પ્રહેયઃ સ્યાત્ કર્મણઃ સંક્રમેણ વા ।
યદિ દોષાઃ પ્રસજ્યેરંસ્ તત્ર કર્મવધાદયઃ

સર્વેષાં વિસભાગાનાં સભાગાનાં ચ કર્મણામ્ ।
પ્રતિસંધૌ સધાતૂનામ્ એક ઉત્પદ્યતે તુ સઃ

કર્મણઃ કર્મણો દૃષ્ટે ધર્મ ઉત્પદ્યતે તુ સઃ ।
દ્વિપ્રકારસ્ય સર્વસ્ય વિપક્વે ઽપિ ચ તિષ્ઠતિ

ફલવ્યતિક્રમાદ્ વા સ મરણાદ્ વા નિરુધ્યતે ।
અનાસ્રવં સાસ્રવં ચ વિભાગં તત્ર લક્ષયેત્

શૂન્યતા ચ ન ચોચ્છેદઃ સંસારશ્ ચ ન શાશ્વતમ્ ।
કર્મણો ઽવિપ્રણાશશ્ ચ ધર્મો બુદ્ધેન દેશિતઃ

કર્મ નોત્પદ્યતે કસ્માન્ નિઃસ્વભાવં યતસ્ તતઃ ।
યસ્માચ્ ચ તદ્ અનુત્પન્નં ન તસ્માદ્ વિપ્રણશ્યતિ

કર્મ સ્વભાવતશ્ ચેત્ સ્યાચ્ છાશ્વતં સ્યાદ્ અસંશયમ્ ।
અકૃતં ચ ભવેત્ કર્મ ક્રિયતે ન હિ શાશ્વતમ્

અકૃતાભ્યાગમભયં સ્યાત્ કર્માકૃતકં યદિ ।
અબ્રહ્મચર્યવાસશ્ ચ દોષસ્તત્ર પ્રસજ્યતે

વ્યવહારા વિરુધ્યન્તે સર્વ એવ ન સંશયઃ ।
પુણ્યપાપકૃતોર્ નૈવ પ્રવિભાગશ્ ચ યુજ્યતે

તદ્ વિપક્વવિપાકં ચ પુનર્ એવ વિપક્ષ્યતિ ।
કર્મ વ્યવસ્થિતં યસ્માત્ તસ્માત્ સ્વાભાવિકં યદિ

કર્મ ક્લેશાત્મકં ચેદં તે ચ ક્લેશા ન તત્ત્વતઃ ।
ન ચેત્ તે તત્ત્વતઃ ક્લેશાઃ કર્મ સ્યાત્ તત્ત્વતઃ કથમ્

કર્મ ક્લેશાશ્ ચ દેહાનાં પ્રત્યયાઃ સમુદાહૃતાઃ ।
કર્મ ક્લેશાશ્ ચ તે શૂન્યા યદિ દેહેષુ કા કથા

અવિદ્યાનિવૃતો જન્તુસ્ તૃષ્ણાસંયોજનશ્ ચ સઃ ।
સ ભોક્તા સ ચ ન કર્તુર્ અન્યો ન ચ સ એવ સઃ

ન પ્રત્યયસમુત્પન્નં નાપ્રત્યયસમુત્થિતમ્ ।
અસ્તિ યસ્માદ્ ઇદં કર્મ તસ્માત્ કર્તાપિ નાસ્ત્ય્ અતઃ

કર્મ ચેન્ નાસ્તિ કર્તા ચ કુતઃ સ્યાત્ કર્મજં ફલમ્ ।
અસત્ય્ અથ ફલે ભોક્તા કુત એવ ભવિષ્યતિ

યથા નિર્મિતકં શાસ્તા નિર્મિમીત ર્દ્ધિસંપદા ।
નિર્મિતો નિર્મિમીતાન્યં સ ચ નિર્મિતકઃ પુનઃ

તથા નિર્મિતકાકારઃ કર્તા યત્ કર્મ તત્ કૃતમ્ ।
તદ્યથા નિર્મિતેનાન્યો નિર્મિતો નિર્મિતસ્ તથા

ક્લેશાઃ કર્માણિ દેહાશ્ ચ કર્તારશ્ ચ ફલાનિ ચ ।
ગન્ધર્વનગરાકારા મરીચિસ્વપ્નસંનિભાઃ