મુક્તાચરિત · ભાગ 2140

રાગ-તામ્બૂલ-રક્તૌષ્ઠીં પ્રેમ-કૌટિલ્ય-કજ્જલામ્ ।
નર્મ-ભાષિત-નિસ્યન્દ-સ્મિત-કર્પૂર-વાસિતામ્ ॥7॥
સૌરભાન્તઃ-પુરે ગર્વ-પર્યઙ્કોપરિ લીલયા ।
નિવિષ્ટાં પ્રેમ-વૈચિત્ત્ય-વિચલત્-તરલાઞ્ચિતામ્ ॥8॥
પ્રણય-ક્રોધ-સચ્-ચોલી-બન્ધ્-ગુપ્તી-કૃત-સ્તનામ્ ।
સપત્ની-વક્ત્ર-હૃચ્-છોષિ-યશઃ-શ્રી-કચ્છપી-વરામ્ ॥9॥
મધ્યતાત્મ-સખી-સ્કન્ધ-લીલાન્યસ્ત-કરામ્બુજામ્ ।
શ્યામાં શ્યામ-સ્મરામોદ-મધુલી-પરિવેશિકામ્ ॥10॥
ત્વાં નત્વા યાચતે ધૃત્વા તૃણં દન્તૈર્ અયં જનઃ ।
સ્વ-દાસ્યામૃત-સેકેન જીવયામું સુદુઃખિતમ્ ॥11॥
ન મુઞ્ચેચ્ છરણાયાતમ્ અપિ દુષ્ટં દયામયઃ ।
અતો ગાન્ધર્વિકે હા હા મુઞ્ચૈનં નૈવ તાદૃશમ્ ॥12॥
પ્રેમામ્ભોજ-મરન્દાખ્યં સ્તવરાજમ્ ઇમં જનઃ ।
શ્રી-રાધિકા-કૃપા-હેતું પઠંસ્ તદ્-દાસ્યમ્ આપ્નુયાત્ ॥13॥
ઇમં સ્તવ-રાજમ્ અપ્ય્ ઉપદિશતુ ॥
તતઃ શ્રી-ગુરોર્ લબ્ધાભીષ્ટ-કામોઽસ્મિ ઇતિ સગદ્ગદં વદન્તં સકમ્પં
તચ્-ચરણ-કમલયોઃ પતિતં માં સાનન્દં સમુત્થાપ્ય સમાલિઙ્ગ્ય
સ્વાધરોચ્છિષ્ટ-પીયૂષ-પ્રસાદં સંભોજ્ય ચ સ્વ-મુખોદ્ગીર્ણ-તામ્બૂલં
મન્-મુખે વિતરતુ । બ્રહ્મચારિણો મમ તામ્બૂલ-ભક્ષણમ્ અનુચિતમ્ ઇતિ ચેત્
તર્હિ કર્પૂર-વાસિત-નિજ-મુખ-વાસેન મન્-મુખ-શુદ્ધિં વિતનોતુ । તતઃ
કૃતાર્થેન મયૈતદ્-અભીપ્સિતાનિ અન્યાન્ય્ અપિ બહૂનિ ચ મુક્તાફલાનિ દક્ષિનાત્વેન
સમર્પ્યમાણાનિ કૃપયા સ્વીકૃત્ય મામ્ અનુગૃહ્ણાતુ ॥
ઇતિ નિશમ્ય સર્વાસુ સ-સ્મિતં તુઙ્ગવિદ્યા-મુખમ્ અવલોકયન્તીષુ તયાપ્ય્
ઉચ્છલિતાન્તરાનન્દમ્ આવૃત્ય ભ્રૂ-ભઙ્ગેન સરોષમ્ ઇવ મામ્ ઈષદ્ અવલોક્ય
ભાષિતં । નાન્દીમુખિ ત્વં સિદ્ધા તપસ્વિન્ય્ અસિ । તસ્માદ્ એતદ્-વિધિના ત્વમ્
એવૈનં દીક્ષય । તદાસ્ય સિદ્ધાતો મન્ત્ર-ગ્રહણાત્ સ્વાભીષ્ટ-કામ-લાભો ઝટિતિ
સમ્પત્સ્યત ઇતિ વ્યાહૃત્ય સક્રોધં ગૃહાય ગચ્છન્તીં કરેણ ગૃહીત્વા વ્યાઘોટ્ય
વિશાખા વિહસ્ય નાન્દીમુખીં પ્રાહ -- નાન્દીમુખિ! અસ્ય સમ્પ્રતિ
પ્રાપ્ત-વ્યલીકસ્ય દીક્ષા-દાને મહાન્ એવ પ્રત્યવાયઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ આચાર્યેયં ત્વાં
પ્રતિ ક્રુધ્યતિ ॥
નાન્દીમુખી -- મિથ્યા-વાદિનિ વિશાખે! સકલ-સધર્મ-રાજીવ-બન્ધોર્
ગોકુલ-રાજસ્ય સત્-તનયે કથમ્ અલીક-પરિવાદમ્ આરોપયસિ ।
વિશાખા -- તુભ્યં શપે સત્યમ્ એવૈતદ્ દોષમ્ ।
નાન્દીમુખી -- કસ્ તાવદ્ દોષઃ ?
વિશાખા -- ઉચ્છિષ્ટ-ભોજનમ્ ।
નાન્દીમુખી -- કસ્ય ?
વિશાખા -- દાસ્યાઃ ।
નાન્દીમુખી વિહસ્ય -- કા તાવત્ સા દાસી ?
વિશાખા -- શાખોટ-વન-વાસિની કાચિન્ માયયા ગોપીવ ભૂત્વા
કંસ-ભૃત્ય-ગોવર્ધન-મલ્લ-ગૃહિણીમ્ આસાદ્ય તામ્ ઉવાચ ચન્દ્રાવલિ! ત્વં

ભુવનેશ્વર્યાશ્ ચણ્ડિકાયાઃ પ્રિય-પરિચારિકાસિ । અહમ્ અપિ તદ્-ગણ-મધ્યે
એકાસ્મિ । તતઃ સ્નેહ-ભરેણ ત્વ-સખીત્વમ્ ઇચ્છામિ । તચ્ છ્રુત્વા સમીચીનમ્ એતદ્
ઇત્ય્ આલિઙ્ગ્ય સા ચન્દ્રાવલી યાં સખ્યેન પરિજગ્રાહ સૈવ ।
નાન્દીમુખી -- સૈવ કા ?
વિશાખા -- અપૂર્વા પદ્મા સા સર્વત્ર પ્રસિદ્ધા ભવત્યાપિ જ્ઞાયતે ।
નાન્દીમુખી -- કિં તદ્ ઉચ્છિષ્ટમ્ ?
વિશાખા -- તન્ મેચકાધર-કુપી-સ્થિતં પરમ-પાવનં મધુ ॥
એતન્ નિશમ્ય કિઞ્ચિત્ સ્મયમાનાં રાધિકામ્ અવલોકયન્તસ્ તત્-સભાસદઃ સર્વે જના
જહસુઃ । તતો નાન્દીમુખી -- વિશાખે! કેનાપ્ય્ એતદ્ દૃષ્ટમ્ અસ્તિ ?
વિશાખા -- અથ કિમ્ ।
નાન્દીમુખી -- કેન ?
વિશાખા - વિવિધ-ગિરિધાતુ-પરિચ્છદાન્ આનેતું પ્રિય-સખ્યા ગાન્ધર્વયા
પ્રેષિતાભ્યાં મલ્લી-ભૃઙ્ગીભ્યાં માનસ-ગઙ્ગા-નિકટોષર-તટે પ્રકટમ્
એવૈતત્ પરમ-પાવનં કર્મ પરશ્વ એવ સાક્ષાદ્ અવલોક્યાગત્ય સર્વાસાં પુરતો
વિવિચ્ય કથિતમ્ ।
નાન્દીમુખી સચિન્તમ્ ઇવ -- સકલ-ગોકુલ-જીવનીભૂતસ્યાસ્ય કથં
તદ્-દોષ-ધ્વંસો ભવતિ ?
વિશાખા -- પ્રાયશ્ચિત્તાચરણેનૈવ ।
નાન્દીમુખી -- તતો ભગવતીતસ્ તદ્-દોષ-વિહિત-નિષ્કૃતિં સમ્પાદ્ય પુરુષોત્તમમ્
એનં શુદ્ધં વિધાય દીક્ષયન્તુ ભવય્તઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા ચમ્પકલતા પ્રાહ -- મુગ્ધે! ઉજ્જ્વલ-મણિ-સંહિતાયામ્ એવ વિવૃતોઽસ્તિ
તન્-નિષ્કૃતિ-વિધિર્ ભવત્યાઃ પ્રાયેણ ગોચરો ન ભવતીતિ તયૈવ કથા-પ્રસઙ્ગે
કથિતમ્ અસ્તિ ॥
નાન્દીમુખી -- અત્ર તત્-સંહિતાં કસ્ તાવજ્ જાનાતિ ?
ચમ્પકલતા -- પ્રિય-સખી ગાન્ધર્વૈવ ।
નાન્દીમુખી -- અધુના સા કિલાત્ર સભા-મધ્યે ન વિદ્યતે । તત્ કથમ્ ઇદં
ઝટિતિ નિર્વહતુ ?
વિશાખા -- તદ્-અદ્વિતીયેયં તતોઽધીત-સન્દર્ભ-તત્-સંહિતા-લલિતા નિરન્તરં તદ્
અભ્યસ્યન્તી સુષ્ઠુ તજ્ જાનન્તી તન્ નિરૂપયિષ્યતિ ।
નાન્દીમુખી સ-કાકુ -- સખિ લલિતે! વિચાર્ય યથોચિત-નિષ્કૃતિર્ આદિશ્યતામ્ ।
લલિતા કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય -- પ્રિય-સખિ! કૃત-વય્લીકો જનો યદિ સભા-મધ્યે સ્વયમ્
આગત્ય નિઃશેષં સ્વયમ્ અઘં નિષ્કાપટ્યેન નિવેદ્યાનુતપતિ, તદૈવાસ્ય
પ્રાયશ્ચિત્તં કાર્યતે ઇતિ પુરાન-કૃદ્ભિઃ નિર્ણિતમ્ અસ્તિ । તથા હિ --
સંકથ્ય સ્વમ્ અઘં ગોષ્ઠ્યાં પશ્ચાત્ તપતિ યઃ સ્ફુટમ્ ।
તસ્યૈવ નિષ્કૃતિઃ સાઙ્ગા મુનિભિઃ કાર્યતેઽખિલા ॥ ઇતિ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય નાન્દીમુખ્યાં મન્-મુખં સાકૂતમ્ આલોકયન્ત્યાં મયિ ચ
સુબલ-મધુમઙ્ગલાભ્યાં સહ લલિતા-સવિધમ્ આસાદ્ય કિઞ્ચિદ્ વિવક્ષમાણે સતિ,
વિશાખા પ્રાહ -- હે ધીર! કામાતુરાણાં ન ઘૃણા ન લજ્જેતિ સ્વભાવતઃ કામિના
ત્વયા યત્ કૃતં તત્ કૃતમ્ એવ । અધુના ત્વ્ એતત્ તસ્યાઃ પુરો વિવિચ્ય તત્ સર્વં
કથય ।

તતોઽહં સ્મિતમ્ અપવાર્ય સાનુતાપમ્ ઇવ -- લલિતે! ચતુર્થેઽહનિ
વિઘટિત-ગવાન્વેષણે ગૌરી-તીર્થમ્ એવાપ્તસ્ય મમ ગૌરી-મન્દિરાન્ નિઃસૃત્ય
કાચિદ્ ગૌરી સહચરી ચર્ચિકા હઠેન મદ્-ઉરસિ સવ્ય-કુચેનાહત્ય
માધવી-ચતુઃશાલિકાન્તરાલં મામ્ આનીય કમ્પમાનસ્ય મમ મુખે
તામ્બૂલ-ચર્વિતં પ્રદાય યત્ કિઞ્ચિત્ કૃતવતી તન્-મોહિતોઽહં કિમ્ અપિ નાવેદિષમ્ ।
પરશ્વોઽપિ સુવર્ણ-સૂત્રેણ વિવિધ-કુસુમૈર્ ગ્રથિત-માલામ્ આદાય
રાધા-કુણ્ડ-તટ-નિકુઞ્જ-નાગરીં ગાન્ધર્વામ્ અનુસ્મરતો મમ
માલ્ય-હરણ-કુણ્ડ-તટ-નિકટ-મન્દારોદ્યાન-પરિસરે સા ચર્ચિકા પુનર્ અપ્ય્
આવિર્ભૂય બલેનૈવ મમ વામ-ગણ્ડં પરિચુમ્બ્ય મુખે સ્વાધર-પીયૂષમ્
અર્પિતવતી તદ્ એતદ્ અઘ-યુગલ-નિરાશાય
તન્-મુખ-કમલોચ્છિષ્ટ-મધુ-પાન-રૂપં પ્રાયશ્ચિત્તમ્ આદિશતુ ભવતી ।
મધુમઙ્ગલો વિહસ્યાહ -- વયસ્ય! ભદ્રતરમ્ ઇદં નિષ્કૃતં યત્ તદ્ અઘસ્યૈવ
વૃદ્ધિં વિતનોતિ ।
તતોઽહમ્ -- ધિઙ્ મૂર્ખ! કિમ્ અપિ ન જાનાસિ । વિષસ્ય વિષમૌષધમ્ ઇતિ । યથા --
વહ્નિ-સન્તાપતો નશ્યેદ્ વહ્નિ-સન્તાપજો બ્રણઃ । ઇતિ ।
એવં --
દરયેત્ કણ્ટકં વિદ્ધં કણ્ટકેનૈવ પણ્ડિતઃ ।
ઇત્ય્ આદિવદ્ ઉચ્છિષ્ટ-ભોજન-દોષમ્ ઉચ્છિષ્ટ-ભોજનમ્ એવ દરયતિ ।
મધુમઙ્ગલઃ -- એવંવિધ-પાપ-વ્યાધિ-ચિકિત્સાયાં ત્વમ્ એવ સદ્-વૈદ્યોઽસિ તત્ કિં
લલિતામ્ અનુવર્તસે ?
તતોઽહમ્ -- સખે ।
જ્ઞાત-સારોઽપિ ખલ્વ્ એકઃ સન્દિગ્ધઃ સ્યાત્ સકર્મણિ ।
ઇતિ ચિકિત્સકસ્યાપિ ચિકિત્સાન્યૈઃ ક્રિયત એવ ॥
ઇતિ નિશમ્ય લલિતા સ્મયમાના પ્રાહ -- હે દેવ! દેવ્યા સહ દેવસ્યૈવ સઙ્ગઃ
સમ્પત્સ્યતે તત્ કથમ્ અસ્માકં માનુષીણાં સા ગોચરીભવતુ ?
તતો મયોક્તં -- લલિતે! સા કુત્રાપિ માનુષિ ભવતીનામ્ અદૂર એવ વિરાજમાના
વર્તતે ।
તતઃ સર્વાસુ સકૌતુકં સ-શઙ્કં કર્ણાકર્ણિ કેયમ્ ઇતિ વિચારયન્તીષુ રાધા
સ્વગતં -- એતસ્ય ધૂર્તસ્ય નર્મ-ન્યાસ એતદ્-ગોષ્ઠ્યામ્ એવ ભવિષ્યતીતિ લક્ષ્યતે ।
વિશાખા -- દેવ! કથ્યતામ્ કુત્ર સા યથૈનાં સંસ્તુત્ય સભા-મધ્યે સમાનીય
ભવત્-કાર્યમ્ અચિરાદ્ અસ્માભિર્ નિષ્પાદ્યતે ?
તતોઽહં -- વિશાખે! ભવદ્-ગોષ્ઠ્યામ્ એવ તડિદ્ ઇવ વિરાજયન્તી સા । કિં
દીર્ઘ-નેત્રયાપિ ત્વયા ન દૃશ્યતે ?
ઇતિ મદ્-ગમ્ભીરાલાપમ્ આકર્ણ્ય લલિતાયામ્ અન્યાસુ સર્વાસુ ચ આત્મન્ય્ આત્મનિ તાં
નર્મ-ભઙ્ગીમ્ આશઙ્ક્ય પરસ્પરમ્ આલોકયન્તીષુ વિશાખયોક્તં -- લમ્પટ! કિં
ચમ્પકલતા ?
તતોઽહં -- ન હિ ન હિ ।
વિશાખા -- કિં જ્યેષ્ઠા ।
અહં -- ન હિ ન હિ ।
સુબલઃ -- રઙ્ગદેવી-સુદેવ્યયોર્ એકતરા ભવિષ્યતિ ।

અહં -- અનયોર્ એકતરાપિ ન ।
વિશાખા -- આં નિષ્કૃતિ-કારિણી લલિતૈવ ભવિષ્યતિ ।
તતોઽહં -- વિશાખે! ઇયમ્ અપિ ન ।
વિશાખા -- ઇયમ્ અપિ ન એષાપિ ન અસાવ્ અપિ ન । તત્ કિં ઇતોઽન્તર્હિતા ।
તતોઽહં -- ધૂર્તે! ત્વમ્ એવ તાં જાનાસિ । સ્મૃત્વા પશ્ય ।
લલિતા -- હા હા સખિ વિશાખે! તાં પ્રકાશ્ય વિકલસ્યાસ્ય કાર્ય-સિદ્ધિં દ્રુતમ્
આપાદય ।
વિશાખા સ્મૃતિમ્ અભિનીય -- લલિતે! યા મયા જ્ઞાયતે સા દેવી-મનુષ્યયોર્ એકતરાપિ
ન સ્યાત્ ।
નાન્દીમુખી -- ગોષ્ઠ-મધ્યે દેવીં માનુષીં વા વિના કા પુનર્ ઇતરા ?
વિશાખા -- સા ખલુ શઙ્ખિની ।
લલિતા -- કા તાવત્ સા ?
વિશાખા સ્મિત્વાહ -- સા દુર્મુખી પદ્મા યયાસ્ય વ્યલીકં કૃતમ્ અસ્તિ ।
તુઙ્ગવિદ્યા -- સખિ વિશાખે! સા શઙ્ખિનીતિ સંકથ્ય કથં કલુષમ્ ઉત્પાદયસિ
? એષા ખલુ બહુતિથં કાત્યાયની-દેવ્યા બહુતર-સેવા-પ્રસાદતઃ સાક્ષાત્
કાત્યાયની વૃતાસ્તિ ।
તચ્ છ્રુત્વા મધુમઙ્ગલાદિષુ હસત્સુ મયોક્તં -- વિશાખે! તલ્-લજ્જયા યદિ ત્વમ્
અન્યતઃ ક્ષિપસિ તન્ મયૈવ કથ્યતે ।
વિશાખા -- કથય કથય ।
તતો મયોક્તં -- સા ચર્ચિકા-દેવી ત્વમ્ એવ ।
તતઃ સા સર્વાઃ સ્મયમાના વિલોક્ય સકમ્પાધરમ્ આહ -- અયે ચઞ્ચલ વઞ્ચક!
ગોપ-નિષ્ઠૂર!
કંસાસુર-સેવક-દુષ્ટકાલિઙ્ગ-મલ્લ-ગૃહિણી-હારિદ્ર-રાગ-ચર્ચિત-સર્વાઙ્ગ!
વિદગ્ધ્ય-સત્-ખણ્ડ! ચાતુર્ય-સચ્-ચન્દ્ર-વિરહિત!
તદ્-ધૃત-સ્નેહ-લુબ્ધ-તત્-કેલિ-કોલિ-કાનન-ચર ।
અયુક્ત-પદ્મા-શઙ્ખિની-પરિવૃઢ ।
અવૈદગ્ધ્ય-રઙ્ગ0મિલિત-પઞ્ચબાણ-રસ-વ્યાપારિ-મહાધૂર્ત-વણિગ્-વર! એતદ્
ધાર્ષ્ટ્ય-જમ્બુલ-ગુડ-હટ્ટં તત્રૈવ શાખોટ-વને ગત્વા પ્રસારય । ઇતો દ્રુતમ્
અપસર ॥
ઇતિ શ્રુત્વા રાધા અનુચ્ચૈઃ સ-શ્લાઘમ્ આહ -- પ્રિય-સખિ વિશાખે! વિજયિની ભવ
યન્ મન્-માનસ-ગત-સમ્બોધનોક્ત્યા માં સુખયન્ત્ય્ અસિ ॥
રઙ્ગદેવી -- સખિ વિશાખે! ત્વં કથં કુપસીત્ય્ ઉક્ત્વા સખિ લલિતે! શાખોટવનીં
માધવી-ચતુઃશાલિકાત્વેન માનસ-ગઙ્ગા-તટોષર-પ્રદેશં
માલ્ય-હરણ-સરસ્-તીર-મન્દારોદ્યાનત્વેન, પદ્મા-શઙ્ખિની-મુખોચ્છિષ્ટં ચ
પ્રિય-સખી-વિશાખાધરામૃતત્વેન નિરૂપ્ય સ્વમુખેનૈવ સાનુતાપં સ્વ-દુરિતમ્
અશેષમ્ અનેન વિદગ્ધ-ધૂર્તેન સ્વ-કદર્ય-કાર્ય-પ્રકટન-જનિષ્યમાણ-લજ્જયા
અર્થોત્થ-વ્યઙ્ગેનૈવ ત્વયિ નિવેદિતમ્ । તદ્ ઉપદિશાસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા લલિતા વિહસ્ય -- આર્ય મધુમઙ્ગલ! સખે સુબલ! સન્નિધાય શ્રૂયતામ્
પ્રાયશ્ચિત્તમ્ ॥
ચિત્રા -- સખિ લલિતે!

સમ્પત્તૌ વિદ્યમાનાયાં પ્રાયશ્ચિત્તં ચતુર્ગુણમ્ ।
તતોઽપિ રાજ-પુત્રાણાં નિષ્કૃતિઃ ષડ્-ગુણા મતા ॥
ઇતિ સ્મૃતિ-વાક્યં સ્મૃત્વૈવ પ્રાયશ્ચિત્તમ્ આદિશ્યતામ્ ॥
લલિતા -- મુગ્ધે! તતોઽપિ રાજ-પુત્રાણાં નિષ્કૃતિઃ સ્યાદ્ દ્વિષડ્-ગુણા ઇતિ પાઠઃ
સંહિતા-સંમતો મયા જ્ઞાયતે । ષડ્ગુણેતિ કથં ભણ્યતે ?
ચિત્રા -- એતચ્-છાસ્ત્ર-વિજ્ઞયા ત્વયા યજ્ જ્ઞાયતે તદ્ એવ સત્યમ્ ।
કિન્તુગોવર્ધનોદ્ધરણ-દાવાગ્નિ-વિમોચન-શઙ્ખચૂડાદિ-મર્દનાદિભિઃ
કતિધાનેન યુવરાજેન વયં ન રક્ષિતાઃ સ્મ ? તસ્માદ્
ઇદાનીન્તન-તત્-કૃત-બહુતર-વૈગુણ્યમ્ અવિગણય્ય કૃપયા ષડ્-ગુણેનૈવ
નિરૂપ્યતામ્ ॥
લલિતા -- ભદ્રં ત્વ-કથિતમ્ એવેદમ્ અનુષ્ઠીયતે । આદૌ પાપ-મોચને સ્નાત્વા
તથા માનસ-ગઙ્ગાયાં ત્રિ-દિનાનિ સ્નાતઃ સન્ન્ એક-વિંશતિ-દિનાનિ
મલ્લી-ભૃઙ્ગાધર-પઞ્ચામૃત-પાનેન પ્રથમં મુખ-દોષમ્ ઉત્સારયતુ ।
પશ્ચાદ્ દ્વિ-ષડ્-ગુણા નિષ્કૃતિઃ કરણીયા ॥
ઇતિ શ્રવણેન કપટ-કોપ-વિકટો મધુમઙ્ગલઃ પ્રાહ -- લલિતિકે!
સદ્-ધમ્ર-સેતુ-વ્રજેન્દ્રયોર્ એતન્-માત્ર-પુત્રસ્ય
તથાસ્મદ્-વિધ-વયસ્ય-વર્ગાણાં સકલ-ગોકુલ-વાસિનામ્ અપ્ય્ એક-જીવાતોર્ અસ્ય
ચેટિકા-પુલિન્દી-જુષ્ટ-ભક્ષણેન જાતિ-ધ્વંસઃ કર્તુમ્ આરબ્ધો ભવતીભિસ્ તદ્
અહમ્ અતિદ્રુતં ગત્વા વૃત્તમ્ એતત્ સ-વિશેષમ્ આશ્રાવ્ય એતત્-પિતરાવ્ અત્રાનીય એતત્
સઙ્કટાદ્ અમું મોચયન્ સૌહૃદં વિતનોમિ । ઇતિ નિગદ્ય ફુત્કૃત્ય દ્રુતં
ગચ્છન્તં મધુમઙ્ગલં સુબલઃ કરે ગૃહીત્વા બલાદ્ ઇવ નિવર્તયામાસ ।
લલિતા -- અનાર્ય બટો! અસ્મત્-પ્રિય-સખી-પ્રણયિ-સખ્યોર્ અનયોર્ માહાત્મ્ય-વિજ્ઞાને
ત્વમ્ અનભિજ્ઞોઽસિ । તદ્ ભવન્ નાન્દીમુખી-મુખાદ્ એતચ્ છ્રૂયતામ્ ॥
નાન્દીમુખી -- ભ્રાતર્ મધુમઙ્ગલ!
ગોવર્ધન-ગિરૌ રમ્યે રાધા-કુણ્ડં પ્રિયં હરેઃ ।
યથા રાધા પ્રિયા વિષ્ણોસ્ તસ્યાઃ કુણ્ડં પ્રિયં તથા ॥
તથા --
વૈકુણ્ઠાજ્ જનિતો વરા મધુપુરી તત્રાપિ રાસોત્સવાત્
વૃન્દારણ્યમ્ ઉદાર-પાણિ-રમણાત્ તત્રાપિ ગોવર્ધનઃ ।
રાધા-કુણ્ડમ્ ઇહાપિ ગોકુલ-પતેઃ પ્રેમામૃતાપ્લવનાત્
કુર્યાદ્ અસ્ય વિરાજતો ગિરિ-તટે સેવાં વિવેકી ન કઃ ॥
ઇત્ય્ આદ્ય્-અનુસારેણ
શ્રી-ભગવતી-ગુરુ-શ્રી-દેવર્ષિ-પ્રભૃતિ-મહા-મહા-મુનીન્દ્ર-ગણૈર્
વર્ણિત-મહા-મહિમ્નઃ શ્રી-ગોવર્ધનોપરિ-વિરાજમાનસ્ય રાધા-કુણ્ડસ્ય
દક્ષિણ-તટે ગિરિ-દરી-વાસિન્યાઃ પૂર્ણાઃ પુલિન્દ્ય ઉરુગાયેત્ય્ આદિ
શ્રી-શુકદેવ-વર્ણિત-મહા-સૌભાગ્ય-ભરયોઃ પુલિન્દ-રાજ-સુતયોર્ અનયોર્
અધર-ગલિત-પરમ-પાવન-પઞ્ચામૃતમ્ એતદ્-દુરિત-નાશકં કિં ન સ્યાત્ ? અન્યચ્
ચ શ્રૂયતામ્ । વ્રજ-નવીન-યુવ-દ્વન્દ્વ-રત્નં પ્રતિ વિશાખાદિ-દ્વારા ક્વચિત્
સ્વયં વા લજ્જામ્ અભિનીય મૃદુ
ભાષિત-વિવિચ્યમાન-નર્મ-કલા-કલાપ-જનિત-પરમાનન્દ-વિશેષ-લાભાય તથા

સ્વાભિલષિત-પરિચરણ-વિશેષ-લાભાય ચ રઙ્ગમાલા-પ્રભૃતય એતાઃ
પરમ-પ્રણયિ-સખ્યોઽપિ પરિચારિકા ઇવ વ્યવહરન્તિ ॥
એતદ્-અવસરઅ એવ નેત્ર-કુણનેન ગોષ્ઠી-મધ્યાત્ તુલસીમ્ આહૂય
બન્ધુરાતિબન્ધુર-સુગન્ધી-ગન્ધ-ફલી-સદૃક્ષ-દક્ષિણ-કર-કનિષ્ઠાઙ્ગ્
ઉલિ-શિખરાકૃષ્ટ-સ્વ-સીમન્ત-સિન્દૂર-રસ-પ્રકટિત-તત્-સૌરભ-પ્રસર-રૂપ-સ્
ઉરૂપ-લિપિ-પ્રચયેનાતિ-સુવાસિતીકૃત-કનક-કેતકી-કુસુમ-દલ-ભૂત-વર્ણ-દૂત
એકઃ । શ્રી-ગાન્ધર્વયા તત્-કરેણ લલિતાદિષુ સઞ્ચારિતઃ । તતસ્ તં લલિતા શિરસિ
નિધાય સખીભિઃ સહ રહઃ પરિપઠ્ય નાન્દીમુખી-કરે સ-સ્મિતમ્ અર્પિતવતી ।
નાન્દીમુખી સ્મિત્વાનન્દમ્ અભિનીય વક્ષસિ નિધાય વાચયતિ --
સ્વસ્તિ
શ્રીનાન્દીમુખી-શ્રી-લલિતા-શ્રી-વિશાખા-પ્રભૃતિ-પ્રાણ-પ્રેષ્ઠ-સખી-વર્ગેષુ
પરિષ્વઙ્ગ-પરાર્ધ-રઙ્ગ-પૂર્વિકા કસ્યાશ્ચિદ્ વિજ્ઞપ્તિર્ ઇયમ્ --
શ્રીદામ-સુબલ-ભદ્રસેનાદિ-પ્રમુખ-પ્રિય-વયસ્ય-ગણૈઃ સહ
ગોવર્ધન-પરિસરે સમ્ભૃત-ગોચારણ-પરમામોદસ્ય
વ્રજ-રાજ-નિજ-જીવિત-પરાર્ધ-શતાધિક-પરમ-પ્રિયતમ-તનયસ્ય
વ્રજેન્દ્ર-મહિષી-સ્વ-પ્રાણ-પરાર્ધ-પરિપક્વ-હિરણ્મયેષ્ટકાઘટા-ઘટિત-
મહા-મન્દિરાન્તરાલ-વિનિર્મિત-પ્રાણ-પરાર્ધ-વિવિધ-રત્ન-ખચિત-મહા-પર્
યઙ્ક-કૃઙ્પ્ત-વાત્સલ્ય-નાના-વિધ-કુસુમ-સુવાસિત-સુકુમાર-સુતૂલિકોપરિ-સમ
ધિગત-શયન-કેલિ-પરમાનન્દસ્ય
મત્-પ્રાણ-પરાર્ધાર્બુદ-પરાર્ધ-શત-નિર્મઞ્છ્યમાન-વામ-ચરણ-કનિષ્ટ્
હાઙ્ગુલિ-નખાઞ્ચલ-પ્રતીકસ્ય
નવ-મૃગમદ-પરિમલિત-નવનીત-નીલોત્પલ-દલ-કુલ-રચિત-સુન્દર-સુકુમાર
-વિગ્રહસ્ય ધીર-લલિતસ્યાસ્ય એતાવત્ કઠોર-પ્રાયશ્ચિત્ત-શ્રવણેન મમ હૃદયં
નવનીતમ્ ઇવ વિદ્રવવદ્ આસ્તે ।
તતઃ --
કૃતાનુતાપ-લક્ષાણાં સુકુમાર-શરીરિણામ્ ।
સ્નિગ્ધાનાં નિષ્કૃતિઃ સમ્યક્ તન્ત્રેણૈવ વિધીયતે ॥
ઇત્ય્ ઉજ્જ્વલ-સંહિતા-વચનમ્ અનનુસ્મૃત્યૈવ લલિતયા યત્ પઞ્ચામૃત-પાન-રૂપં
પ્રાયશ્ચિત્તં કેવલ-મુખ-શોધનાય ચ તન્ત્રેણ વિધાયાસ્મિન્ નિર્દોષે વિહિતે
મમ મહત્ય્ એવ નિર્વૃતિર્ જાયતે ઇત્ય્ અલમ્ અતિવિસ્તરેણ ॥
ઇહૈવ પ્રાણ-પ્રતિમ-પ્રણયિ-સખ્યૌ મલ્લી-ભૃઙ્ગ્યય્ પ્રતિ
સ-પ્રણય-પરિષ્વઙ્ગ-સઞ્ચારઃ કાર્યશ્ ચ ।
રાજ-પુત્રોઽયં પરમ-પવિત્રો મહા-વિલાસી ચ । તન્ નિજ-ચરણ-ક્મલ-ઘાતેન
કઙ્કેલ્લિ-લતિકાં પુસ્પિતીકૃત્ય તન્-મકરન્દ-પ્રસ્યન્દ-ગણ્ડૂષૈશ્ ચતુર્વિંશત્યા
સ્વ-મુખં વિશેષેણ પ્રક્ષાલ્ય સ્મિત-કર્પૂર-વાસિત-મધુર-પઞ્ચામૃતં વિધાય
પ્રેમ્ણા શનૈઃ શનૈસ્ તથા પાયયિતવ્યં યથાસ્ય સુકુમારસ્ય દુરિતં દ્રુતમ્
અપયાતિ પરમ-સુખમ્ અપિ નિષ્પદ્યતે ઇતિ ॥
ઇતિ નિશમ્ય સાન્તરાનન્દં રાધા-નિકુઞ્જમ્ અવલોકયતિ મયિ સ્મિત્વા લલિતા પ્રાહ
-- યદ્યપિ કૃતાનુતાપ-લક્ષાણામ્ ઇત્ય્ આદિ સામાન્ય-વચનાન્તરં
સમ્પત્તૌ વિદ્યમાનાયાં પ્રાયશ્ચિત્તં ચતુર્ગુણમ્ ।

તત્રાપિ રાજ -પુત્રાણાં નિષ્કૃતિઃ સ્યાદ્ દ્વિષડ્-ગુણા ॥
ઇતિ વિશેષ-વચનેન સામાન્ય-વિશેષયોર્ વિશેષ-વિધિર્ બલવાન્ ઇતિ ન્યાયેનાસ્ય
દ્વિષડ્-ગુણમ્ એવ પ્રાયશ્ચિત્તં યુક્તમ્ એવ પૃથક્ પૃથક્ નિરૂપિતમ્ અસ્તિ તથાપ્ય્
આજ્ઞા ગુરૂણાં હ્ય્ અવિચારણીયેતિ તદ્-આજ્ઞાં શિરસિ નિધાય તન્ત્રેણૈવ કારયિતવ્યમ્
ઇતિ ॥
તતઃ શિષ્યે વિદ્યા ગરીયસીતિ મયોક્તે લલિતા સાકૂતમ્ આહ -- નાન્દીમુખિ!
સૌન્દર્ય-રસ-ભરેણાપ્યાયિત-નિખિલ-ગોકુલ-જનનયનારવિન્દાં
પર-રાસ-સ્થલી-વિહારિણીં પરમ-રસ-તરઙ્ગિણીં રઙ્ગિણિ-સહચરીં હરિણીમ્ એતાં
પરિહાય બાઢમ્ અયસ-વિદગ્ધ-કૃષ્ણસાર-યુવા સખી-સ્થલ્ય્-ઉપશલ્યે
તદ્-વાસ્તવ્ય-શૈવ્યા-સહચરી-મૃગતૃષ્ણિકાં મુહુર્ મુહુર્ ધાવતિ । તથા
ગાન્ધર્વા-સરોવર-નિકુઞ્જાઙ્ગને સૌરભ-પ્રસર-પરિવાસિત-સકલ-દિશાં
ચમ્પકલતા-સખીં કાઞ્ચન-યૂથિકામ્ અપહાય ગોવર્ધન-મલ્લ-ગૃહકોણ-સ્થાં
નિર્ગન્ધ-પુષ્પવતીં કુષ્માણ્ડ-લતાં તન્ નિકટ-સ્થ-નીરસોષર-સ્થલ-પદ્માં
ચ ત-સહચરીં ચઞ્ચલોઽયમ્ અવિદગ્ધ-ભ્રમરઃ પુનઃ પુનર્ ઉડ્ડીયોડ્ડિયાનુસરતિ
તદ્ એતદ્ આલમ્બનાવદગ્ધ્ય-રૂપ-વૈરૂપ્યેણ વૃન્દાવન-મહેશ્વરી-સહચરી
મધુરા રતિર્ અપ્રસન્ના સતી એતચ્ છ્યામલ-રસં ન પુષ્ણાતિ । તસ્માત્ તથૈનમ્
અનભિજ્ઞં યુક્ત-માધુરીભિઃ પ્રબોધય । યથા તામ્ અવિદગ્ધાં
રસ-ગન્ધ-શૂન્યાં સર્વદૈવ વિહાયૈનાં વૃન્દાવન-મહા-દેવીં
સર્વતો-ભાવેનાનુસરતિ । તર્હિ તત્-પ્રિય-સખી મધુરા રતિઃ સ્વયમ્ એવ
પરમોજ્જ્વલા ભવન્તી એતદ્ અભીષ્ટ-કામાન્ સમ્પાદયિષ્યત્ય્ એવ ।
ઇત્ય્ અખિલ-વિલાસ-રસ-માધુરીમ્ આપીય સત્યભામા વ્યાજહાર -- પ્રાણનાથ! એતદ્
અપૂર્વ-રસ-સાગરે નિમજ્જન્ત્યા મમ મનાગ્ અપિ તૃપ્તેઃ પર્યાપ્તિર્ ન વિદ્યતે ।
કૃષ્ણઃ -- પ્રિયે! એતદ્ ગોકુલ-વિલાસાનન્દ-નિષ્કુટે વિહરમાણસ્ય મમ ત્વત્-પ્રશ્ન
એવ મત્-પ્રિય-વયસ્ય-સમય-રાજ-વસન્તોલ્લાસ ઇતિ તામ્ આલિલિઙ્ગતિ ।
સત્યભામા સાનન્દં -- તતસ્ તતઃ ?
કૃષ્ણઃ -- તતઃ સુબલઃ સસ્મિતમ્ આહ -- પ્રિયવયસ્ય! પ્રિય-સખીયમ્ ઇન્દુલેખા
દુર્દુરૂઢાત્ સ્વ-ભર્તુર્ ભાસ્વરાખ્યાદ્ ઉદ્વિગ્ના મામ્ ઇઙ્ગિતેન પ્રેરયતિ । તદ્
અસ્યાઃ મૌક્તિક્-મૂલ્યં નિર્ણીય તદ્ દત્ત્વા ઝટિતિ ગૃહ-કૃત્યાય ગન્તુમ્
આજ્ઞાપ્યતામ્ ।
તતોઽહં -- સખે સત્યં સત્યં મય્ય્ અતીવાનુરક્તેયં મામ્ અપિ ત્યક્તું ન શક્નોતિ ।
તતોઽપિ સુષ્ઠુ બિભેતીત્ય્ અહમ્ અપિ જાનામિ । તદ્ એતન્ મૌક્તિક-મૂલ્યં શૃણુ --
યથાર્થ-નામ્નીયં મદ્-વિરહમ્ અસહમાના કાય-દ્વયં કૃત્વા
શ્યામલતર-મદ્-વક્ષો-નભસિ શાણિત-નખાગ્રેણ રચિતામ્ એકાં સ્વ-મૂર્તિં
સંરક્ષતુ । અહમ્ અપ્ય્ અસહ્યૈતદ્-વિરહસ્ તાવદ્ અસ્યાઃ વક્ષોજ-પર્વતોપરિ
સ્વ-વિદ્યા-બલેનાર્ધ-ચન્દ્ર-યુગલીભવન્ન્ ઉદયં કરોમિ । તદૈષા
લબ્ધ-મહા-રત્નમ્ ઇવ સર્વતો માં ચેલાઞ્ચલેનાવૃણોતુ । રહસિ ચ ક્ષણે ક્ષણે
સ-રોમાઞ્ચમ્ અવલોકયન્તી પરમાનન્દમ્ આસાદયતુ । અથવા
મૃગ-લાઞ્છન-રહિતાયા એતસ્યા હૃન્-મધ્યે મઞ્જુલ-કૃષ્ણ-સારોઽહં ભવામીતિ ।
તતઃ સકમ્પાધરં કુટિલં મામ્ અવલોકયન્તીમ્ ઇન્દુલેખામ્ આલોક્ય સ્મયમાના
તુઙ્ગવિદ્યા પ્રાહ -- નાગર! રઙ્ગદેવીયં યથાર્થ-નામ્ની તદ્ અસ્યા

મૌક્તિક-પણઃ પ્રણિયતામ્ ।
તતોઽહમ્ -- સખિ રઙ્ગદેવિ! રાસ-મધ્યે તવ લાસ્ય-વિલાસોલ્લાસઃ સન્તતમ્
આલોકિતોઽસ્તિ । તદ્ અધુના નિકુઞ્જ-મન્દિરાઙ્ગને રહસિ તદ્-વિશેષમ્ અનુભવિતુમ્
અભિલષામિ । તદ્ એહિ સ્વ-વક્ષોજ-કનક-કુમ્ભૌ મદ્-ઉરસિ તથા નર્તય
યથાહમ્ આનન્દિતઃ
સકલ-વલ્લવી-સમુદય-સર્વસ્વ-ભૂત-મત્-સ્વાધર-પીયૂષ-મહા-પ્રસાદ-દાનેન
ત્વામ્ આનન્દયામીતિ ॥
તચ્ છ્રુત્વા અપૈહિ ભણ્ડ-શેખર! અપૈહીત્ય્ ઉક્ત્વા કુટિલં મામ્ અવલોક્ય
વિશાખા-પૃષ્ઠાન્તરિતાયાં રઙ્ગદેવ્યાં સુદેવી સ-સ્મિતમ્ આહ -- રસિક-શેખર!
બલ્લવી-કુલ-ભુક્ત-મુક-સુજુષ્ટ-મહા-પ્રસાદાસ્વાદનેનેયં ત્વરિતમ્ એવ
સિદ્ધિમ્ આસાદયન્તી સ્ફુટમ્ અસ્માન્ અપિ સિદ્ધાર્થાઃ કૃતવત્ય્ એવ ।
સુબલઃ -- વયસ્ય! સુદેવી સ્વ-મૌક્તિક-મૂલ્યં શ્રોતુ-કામા
શ્રીમદ્-ભવન્-મુખમ્ ઈક્ષમાણેયમ્ ઉત્કણ્ઠતે ।
તતોઽહમ્ -- સખે સુબલ! સુદેવીયમ્ અક્ષ-કેલિ-દક્ષેતિ પ્રસિદ્ધા તચ્ છપથમ્ એવ
દદદ્ અસ્મિ કેનાપિ કસ્યાપિ પક્ષો ન ગ્રાહ્યઃ । આવામ્ એવ સ્વ-બુદ્ધિ-બલેન
ખેલિષ્યાવઃ । તત્ર યદ્ય્ અહમ્ અનયા સુષ્ઠુ જીયેયં, તર્હિ વામેન વક્ષોજેન
મદ્-વક્ષ્ષસિ મામ્ આપીડ્ય મમ સર્વસ્વ-ભૂતમ્ અધરં દ્વિઃ પિબતુ । યદિ વા
મયેદં જીયતે, તદા સ્વ-દક્ષિણ-કઠિન-વક્ષોજં મદ્-દક્ષિણ-કરેણ નિકામં
પીડયિત્વા દ્વિઃ સ્વાધરામૃતમ્ આપાયયત્વ્ ઇતિ ।
તતઃ સા ભ્રૂ-ભઙ્ગેન મામ્ અવલોકયન્તી સાસૂયં વિશાખામ્ આહ -- અયિ વિશાખે!
સર્વ-કાલમ્ એવ નર્મ-સ્વર્ણ-વિક્રય્ય્ અસૌ મહાજનઃ । સામ્પ્રતમ્ એવ
મુક્તા-મણિ-વ્યાપારમ્ આરભ્ય તતો વૃદ્ધિમ્ અલભમાનઃ પુનઃ સ્વ-વૃત્તિમ્
એવારબ્ધવાન્ અસ્તિ । તતઃ પરાર્ધ-દ્વિ-ગુણ-પઞ્ચબાણ-લલિતાં
કાઞ્ચન-મુદ્રા-તતિમ્ ઇતઃ પ્રકામ-મૂલ્યેન પ્રગૃહ્ય તયૈવ મુક્તાફલાન્ય્ અસ્માદ્
આનયન્તુ ભવત્યઃ । મયા તુ ગૃહાય ગમ્યતે ।
ઇતિ ચલિતુમ્ ઉદ્યતાઞ્ચલે ગૃહીત્વાનઙ્ગ-મઞ્જર્યા નિવર્તિતા સ-ક્રોધમ્ ઇવ સાકૂતં
પુનર્ આહ -- કેલિ-લમ્પટ! નિકામમ્ અક્ષ-કેલિ-નિપુણેયમ્ અનઙ્ગ-મઞ્જરી ત્વયા
સહ દીવ્યન્તી તે ગર્વ-પર્વતં ખર્વયિષ્યતિ ।
તતસ્ તદ્-વચન-માધુર્યમ્ અવધાર્ય મયોક્તં -- અસ્યાસ્ ત્વ્ અબલાયાસ્ તત્-કેલિષુ કા
શક્તિઃ ? કિન્તુમદ્-વક્ષો-હરિદ્-ગ્રાવ-હરિતાલીય-રેખિકાયા રાધિકાયાઃ
પ્રાણ-સહોદરેયં મય્ય્ અતીવ સ્નિહ્યતિ । મમ ચ માનસ-મધુકરઃ પરમ્
અસ્યામ્ અનવરતમ્ અનુવ્રજ્યતિ । અતઃ સમુચિત-પણમ્ અન્તરાપિ સુતારાણિ સુવૃત્તાનિ
બહૂનિ મૌક્તિકાન્ય્ અપ્ય્ અસ્યૈ વિતરિષ્યામિ । પરં ચ નિર્જન-નિકુઞ્જ-વેદિકાયાં
સ્મર-પુઞ્જરાક્ષરાણ્ય્ અસ્યાઃ પઞ્ચાશદ્ અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગેષુ સ્વ-હસ્તેન વિન્યસ્ય
સ્વાઙ્ગં સ્વાઙ્ગેનાલિન્ઙ્ગ્ય મન્ત્રેણૈનાં વ્યાપય્ય તથા સિદ્ધ-મન્ત્રમ્ એકમ્
ઉપદિશામિ યથા તદ્-ગ્રહણ-માત્રાદ્ અનઙ્ગં સાઙ્ગં વિરચય્ય સન્તુષ્ટેન તેન
પ્રસાદીકૃત-સ્વ-સર્વસ્વ-સ્વરૂપ-વિલાસ-રત્નાનિ મન્ત્ર-ગુરૌ મયિ દક્ષિણાત્વેન
સ-વિનયમ્ ઉપઢૌકયતિ । તતઃ સુપ્રસન્નેન મયા તાદૃગ્-આશીઃ-શતમ્ આધાસ્યતે
યેન વિષમ-શર-વિલાસાચાર્યેતિ પદવીમ્ આસાદ્ય દ્વિ-ગુણં મામ્ એવ ભક્ત્યા
પરિચરતિ ।

ઇતિ મદ્-ભાષિત-કુસુમ-સ્તવકં શ્રવણાવતંસીકૃત્ય સકમ્પાધરં મામ્ ઈષદ્
અવલોકયન્તી સ્મિત-સુભગ-વદનાભિર્ આભિઃ સ્નેહેનોત્ફુલ્લતયા તદ્-અગ્રજયા ચ
સ-સ્મિતં સ-સ્નેહં ચ નિરીક્ષ્યમાણા તુલસી-રઙ્ગણમાલિકયોર્ ઉપપૃષ્ઠમ્
અન્તર્હિતાસીત્ ॥
સત્યભામા સ્મિત્વા -- પ્રાણનાથ! તતસ્ તતઃ ।
કૃષ્ણઃ -- તદાનીમ્ એવ મલ્લી-ભૃઙ્ગીભ્યામ્ આનીય દત્તં લેખ-દ્વયમ્ । સર્વાભિઃ
સમમ્ એવ વાચયિત્વા પરમોત્ફુલ્લા લલિતા તયોર્ એકં લેખં સુબલ-હસ્તે
સમર્પિતવતી ।
તતોઽહમ્ -- લલિતે! કસ્યાયં લેખઃ ?
લલિતા સ્મિત્વા -- લેખ એવ કથયિષ્યતિ ।
તતઃ સુબલે લેખમ્ ઉદ્ઘાટ્ય લઘુ લઘુ વાચયતિ સતિ નાન્દીમુખી -- સુબલ!
સ્ફુટમ્ એવ વાચય ।
સુબલઃ સ્મિત્વા -- સખે! અપૂર્વ-પત્રીયમ્ અવધાર્યતામ્ ।
અહં -- સખે! વાચય મમાપિ મહતી શુશ્રૂષા વર્તતે ।
સુબલઃ -- સ્વસ્તિ
સમસ્ત-સંમુખ-સર્વોપમા-યોગ્ય-બન્ધ-પ્ર્બન્ધ-સદ્-ગુણ-પ્ર્કર-પરિવૃતેષુ
શ્રી-સુબલાભિધાન-પ્રિય-નર્મ-સખ-મહાનુભાવેષુ યાવટાભિધ-ગ્રામતો
રાધાયાહ્ઃ
પ્રણય-ભર-પીયૂષ-પરિપૂરિતાક્ષર-પ્રકર-સુમિષ્ટ-પિષ્ટક-પરિવેષાણ-હિર્
અણ્મય-ભાજન-રૂપૂઽયં સ્વસ્તિમુખમ્ --
ભવત્-પ્રાણ-બન્ધુ-પાદ-પદ્માનાં ભવાદૃશાં ચ મઙ્ગલ-કુલમ્
અનવરત-વિરાજમાનમ્ અપિ વ્રજ-મણ્ડલે શશ્વન્ નિતરાં વિરાજતામ્ ॥ કાઋયમ્ ઇદમ્
અન્યદ્ અપિ અવધેહિ પ્રિય-જન-સકાશાત્ કર-ગ્રહણમ્ અનુચિતમ્ ઇતિ બહુતરમ્ અપિ
કર-દ્રવ્યમ્ અપહાયૈવ એતાવદ્-દિનં કિમ્ અપિ નોક્તમ્ આસીત્ । સમ્પ્રતિ
મૌક્તિક-વ્યયેન ક્ષુભ્યદ્-ગુરુ-જન-દીયમાન-મહાનુયોગ-નિચયેન ક્ષણમ્
અપિ નિર્વૃતિ-લવમ્ અલભમાનયા યત્ કિઞ્ચિન્ મયા વિજ્ઞાપ્યમાનમ્ અસ્તિ । તદ્-અગુણમ્
અવિગણય્ય મદ્-વૃન્દાવન-જનપદે યમુનોપકણ્ઠ-કેદારિકાયાં
ભવત્-પ્રાણ-બન્ધુના સમ્પ્રતિ ક્ષેત્રાજીવતામ્ આશ્રયતા કૃત-મૌક્તિક-કૃષેર્
લલિતયા સહ લેખ-પ્રતિલેખમ્ આચાર્ય સમુચિત-કર-દ્રવ્ય્મ્ ઇહ ત્વરિતમ્ એવ
પ્રહિત્ય દીયતાં, યથા દ્રવ્યેણૈવ મથુરાતો મૌક્તિકાન્ય્ આનાય્ય ગુરુભ્યઃ
પ્રદાય કદન-સાગરાદ્ અસ્માદ્ ઉત્તરામઃ । અથવા
બહુ-મૂલ્ય-મૌક્તિકોત્પત્તિ-ભૂમેઃ કરસ્યાપ્ય્ અતિબાહુલ્યાદ્ એતદ્-દ્રવ્ય-પ્રદાને
યદિ ભવાદૃશામ્ અશક્તિઃ સ્યાત્ તર્હિ પઞ્ચભિર્ મિલિત્વા સમુચિત-મૂલ્યં નિર્ણીય
એતદ્-દ્રવ્ય-પરિવર્તનેન મૌક્તિકનિ લલિતા-હસ્તે દેયાનીતિ કિં બહુના
પરમાભિજ્ઞ-વરેષ્વ્ ઇતિ ।
એતન્ નિશમ્ય પરમાનન્દ-પૂર્ણેનાપિ મયા સાકૂતમ્ ઉક્તં -- અયિ મલ્લિ! અયિ
ભૃઙ્ગિ! ભવદ્-ઈશ્વરી સુખં વર્તતે ?
મલ્લી-ભૃઙ્ગૌ -- શ્રીમન્-નાથ-ચરણ-શુભાનુધ્યાનેન ।
તતસ્ તન્-નિકુઞ્જ-દિશં તિર્યગ્-અવલોકયન્ન્ અહં -- કુત્ર વર્તતે સા ?
તે યાવટાભિધ-ગ્રામે ।

અહં -- કિં કુર્વતી તિષ્ઠતિ ?
તે લલિતા-દેવી-પ્રભૃતીનાં વર્મ-દિશમ્ અવલોકયન્તી
વૃન્દાવન-રાજ્ય-સાર્વભૌમ-કામમ્ ઉત્કણ્ઠિતેવ વિરાજમાના વર્તતે ।
તતોઽહં -- સખે સુબલ! ,અમુએ લિટિઓલયા લલિતયૈવ કસ્યચિદ્ દ્વારા લેખયિત્વા
લેખોઽયં વિતીર્ણોઽસ્તિ ।
સુબલઃ -- નહિ નહિ । રાધાયા એવ સ્વ-હસ્ત-લિખિત-વર્ણાનાં વિન્યાસોઽયમ્ ।
તતોઽહમ્ -- સખે! તત્ તાવદ્ ઇદં દર્શયતિ તદ્-ધસ્તાદ્ આકૃષ્ય લેખમ્ આલોક્ય
સ-ચમત્કારમ્ આત્મગતં -- અહો અક્ષરાણાં પઙ્ક્તિ-વિસ્તૃતિર્ ઇયં મન્-નેત્રયોઃ
પીયૂષ-વર્તિકેય્વ પ્રતિભાતીત્ય્ આનન્દ-જનિત-પુલકાન્ વિસ્મય-સઞ્ચારિ-ભાવેનૈવ
કૃતાન્ ઇતિ ભઙ્ગ્યા વિખ્યાપ્ય પ્રકાશં વિહસ્ય આશ્ચર્યમ્ આશ્ચર્યમ્
આકાશ-કુસુમમ્ ઇવ ધૂર્તાભિર્ એતાભિઃ કિમ્ અપ્ય્ અન્યદ્ અકસ્માદ્ એવ
સમુત્થાપિતમ્ ।
મધુમઙ્ગલઃ -- વયસ્ય!
વિકટ-કુટિનાટિ-કપટ-નાટિકા-તાણ્ડવોદ્ભટ-નટાચાર્ય-મહા-નટીમ્ ઇમાં
તદ્ અદ્વિતીયાં દુર્લલિતાં લલિતાં વાગ્-વિલાસાભાસ-માત્રેણૈઓવ પરાજિત્ય્ અ અવતિષ્ઠ
તે ધ્રિયતે યાવદ્ એકોઽપિ રિપુસ્ તાવત્ કુતઃ સુખમ્ ઇત્ય્ આદિ સંસ્મૃત્ય સર્વાસામ્
અસ્મદ્-વૃન્દાવન-રાજ્ય-કાઙ્ક્ષિણીનાં ધૂર્તાનાં તતિમ્ ઇમામ્ ઇતો વૃન્દાવનાત્
ઝટિતિ વિદ્રાવય । તતો નિષ્કણ્ટક-રાજ્યે મધુરાણિ રસવન્તિ ફલાન્ય્ ઉપભુજ્ય
સુખેનૈવાહં નૃત્યન્ન્ ઇવ વસામિ ।
તતો મયોક્તં -- લલિતે! ઇયમ્ અસ્મદ્-વૃન્દાટવી । ભવત્-સખ્યા રાજ્યં કુતો જાતમ્ ।
લલિતા -- પરમ-કપટિન્! તદ્-રાજ્ય-મહાભિષેક-મહોત્સવં સમક્ષમ્ આકલય્યાપિ
કિમ્ એવં ગોપાયસિ ?
તતોઽહમ્ -- લલિતે! સમક્ષ-દર્શનં તાવદ્-દૂરે ઽસ્તુ તચ્-છ્રવણમ્ અપિ જાતમ્ અસ્તીતિ
નાહં સ્મરામિ ?
વિશાખા --લલિતે! અસ્ય તાવદ્ દૂષણં નાસ્તિ ।
બલ્લવ-સાધ્વી-શત-ધર્મોલ્લઙ્ઘન-જનિત-તમઃ-પ્રચયેનાન્તર્હિતમ્ અસ્ત્ય્ અસ્ય
ચેતસ્ તત્-સંસર્ગી ચ તાદૃશ ઇતિ એતદ્-વયસ્યયોર્ અનયોર્ અપિ । તત્ કથમ્ એતે સ્મરન્તુ
નામ ? તસ્માત્ તત્ કથન-પીયૂષ-પ્રસ્યન્દેન કર્ણ-વિવરેષુ પ્રવેશિતેન્ બાઢમ્
અમીષાં ચેતાંસિ કારુણ્યેનાવિર્ભાવય યથૈષાં સ્મૃતિઃ સમ્પદ્યતે ।
તતસ્ તદાનીમ્ એવાગતાં સર્વાભિર્ એવાનન્દિતાં વૃન્દામ્ આલિઙ્ગ્ય લલિતા સ-સ્મિતમ્
આહ -- વૃન્દે! ભદ્રાવસરે ત્વં પ્રાપ્તાસિ । તત્ ત્વયૈવ નિર્વર્ણ્યતાં
મહોત્સવ-રઙ્ગઃ ।
વૃન્દા સ-વિનયાનન્દં -- સખિ લલિતે! ત્વન્-મુખ-પદ્માદ્
વિનિષ્યન્દમાન-તન્-મહોત્સવ-રસ-મકરન્દમ્ અહમ્ અપ્ય્ આપાતુમ્ આગતાસ્મિ તત્
ત્વયૈવ પરિવેષ્યતામ્ ।
લલિતા સાનન્દમ્ -- ભદ્રં સર્વૈર્ અવધાય શ્રૂયતામ્ । ઋતુ-પતિવસન્ત-સમયે
પૌર્ણમાસ્યાં વિશાખા-નક્ષત્રે ભગવતો હિરણ્યગર્ભસ્ય ગગન-વાણ્યા
વૃન્દાવન-વાસિનો ભગવતઃ શ્રી-ગોપીશ્વરસ્ય સ્વપ્ન-કૃત-નિદેશેન ચ
માનસ-સુરધુની-કાલિન્દ્યાદિ-સરિદ્-વરોભિઃ
સાવિત્રી-સંજ્ઞૈકાનંશા-પ્રભૃતિ-દેવીભિશ્ ચ સમં

મુરલી-મહતી-ઝર્ઝરી-મુરજ-દુન્દુભિ-પ્રભૃતિ-વાદ્ય-શબ્દ-કોલાહલેનાકૃષ્
ટેષુ કિન્નરી-ગન્ધર્વી-કુલેષુ સાનન્દં ગાયત્સુ । અપ્સરો-વિદ્યાધરી-વર્ગેષુ
નૃત્યત્સુ શચ્યાદિ-સુરાઙ્ગના-નિચયેષુ જય-જય-શબ્દ-પૂર્વકં
પારિજાતાદિ-કુસુમ-વૃષ્ટિં કુર્વત્સુ વિશાખાદિ-સહચરી-સમુદયેષુ
પરિમિલિત-પટ-વાસ-સુરાગ-બન્ધન-નવ-ઘનસાર-ક્ષોદ-મઞ્જુલ-મૃગમદ
-સુલલિત-કુઙ્કુમ-પટીર-દ્રવ-વિવિધ-સુરભિ-કુસુમ-કુલાનિ
સુલલિત-ગાન-પુરઃસરમ્ ઇતસ્ તતો વિકિરત્સુ ભૂસુર-રમણી-વૃન્દેષુ
શુભાશીઃ-શતાનિ વિતરત્સુ ચ
સખી-વૃન્દ-સમર્પ્યમાણ-શોભન-કુઙ્કુમાગુરુ-કર્પૂર-ચન્દન-વિવિધ-સુ
રભિ-કુસુમાદિ-સુવાસિત-જલ-પરિપૂરિત-કાઞ્ચનાષ્ટોત્તર-શત-ઘટૈઃ
સુવર્ણ-વેદિકા-નિહિત-પદ્મરાગ-મણિ-પીઠોપરિ સન્નિવિષ્ટાં પ્રિય-સખીં
ગાન્દર્વાં ભગવતી પૌર્ણમાસી સાનન્દમ્ અભિષિચ્ય
વિવિધ-સુલક્ષણ-મહારત્ન-સઞ્ચયોદક-સહસ્ર-ધારાભિર્
જય-જય-શબ્દ-પૂર્વકં રત્નાભિષેકં ચકાર ।
વૃન્દા સ-હર્ષમ્ -- તતસ્ તતઃ ?
લલિતા તતો મયૈવ સુચીન-વસનેન શનૈઃ શનૈર્ અઙ્ગાન્ય્ આમૃજ્ય સુરક્ત-દુકૂલં
પરિધાપ્ય કેતકી-કુસુમ-સુવાસિત-જલદ-નીલોત્તરીય-વસનેનાવગુણ્ઠ્ય સુખમ્
અન્યતર-કનક-0પીઠે નિવેશ્ય
નાનાવિધ-કુસુમ-નવ-ગુઞ્જા-પુઞ્જ-સુમધુર-મુક્તાદિ-મણિ-નિકરૈ
નિન્દિત-શિખિ-પિઞ્છ-કલાપ-કાન્તિ-સુકેશ-પાશં
સુદીર્ઘ-પ્રાન્તોચ્છલત્-કુસુમ-ગુચ્છં વેણીત્વેનાવિર્ભાવ્ય
સ્વ-સ્વ-સેવા-કર્મ-કર્મઠ-પરિજન-ગણ-દીયમાન-વિવિધાલેપ-ભૂષણ-મા
લ્યાદિભિર્ યથા-સ્થાનં યથા-શોભં નિકામમ્ અલઙ્કૃતેત્ય્ અર્ધોક્તે
તત્-સ્મરણાનન્દ-જનિત-કમ્પ-પુલક-સ્વર-ભઙ્ગ-પરિમિલિત-દિવ્ય-મોહમ્
આસાદયન્તી સા લલિતા વિશાખયા સસમ્ભ્રમં પૃષ્ઠે સમાલમ્બ્ય કર્ણે રાધે
કૃષ્ણ રાધે કૃષ્ણેતિ કીર્તનામૃતેન સન્ધુક્ષિતા ક્ષણં મૌનેન ધૈર્યમ્
આલમ્બ્ય પુનઃ કથયિતુમ્ આરેભે ॥
તદાનીમ્ એવ મૂર્ચ્છિતાં લલિતામ્ આલક્ષ્ય -- હા
મત્-પ્રાણ-પ્રદીપ-રાજિનીરાજિત-ચરિતે પ્રિય-સખિ લલિતે! હત-ભાગ્યાહં ત્વયા
નિરાશા કૃતાસ્મિ । હા ભગવન્! ભક્ત-વત્સલ! ભાસ્કર-દેવ! રક્ષ રક્ષ । હા
સન્તતમ્
આપુલિન્દ-સકલ-ગોકુલ-જનાવનાર્થ-કલિત-નિર્વિકલ્પ-મહા-સઙ્કલ્પ-ગોકુલ-સુદ્
હાનિધે ઝટિતિ નિજ-સુધામય-કરાભિમર્ષણેન
મદ્-વિધ-જીવિત-કોકિલ-કુલ-જીવાતુ-લલિતા-નામાદ્ભુત-પીયૂષ-રસાલ-વલ્લીં
જીવિતામ્ આચાર્ય કિલૈતત્-પણેનૈવ સંક્રીય દાસી ક્રિત્યતામ્ ઇયં તપસ્વિની રાધિકેતિ
વિલપ્ય સાશ્રુ-ધારં વેગેન તામ્ આલિઙ્ગિતુમ્ આગચ્છન્તી રાધિકા
રસમય-સાત્ત્વિક-મહા-સ્તમ્ભ-સન્તતિ-સહચર્યા સુષ્ઠુ પરિષ્વજ્ય રક્ષિતાસીત્ ।
ઇત્ય્ અવકલનાત્ ત્રાસેન સાન્તઃકમ્પં રઙ્ગણવલ્લી-તુલસીભ્યાં તત્-સવિધમ્
ઉપલબ્ધં તતો રઙ્નણવલ્લ્યા વામ-ભુજયા તત્-પૃષ્ઠમ્ અવષ્ટભ્ય
દક્ષિણ-કરેણ મૃદુ મૃદુ મૃજ્યમાના હા નાથ રક્ષ રક્ષ ઇતિ સાશ્રુ-પ્રવાહં

સ-ગદ્ગદ-ભાષિતેન તુલસ્યા તુ નવ-મૃદુલ-તમાલ-પલ્લવ-કુલ-વ્યજનેનાતિજવેન
બીજ્યમાના બાહ્યમ્ ઉપાલભ્ય સુસ્થામ્ ઇવ લલિતામ્ આલોકયન્તી સાનન્દા બભૂવ ।
લલિતા -- હું ? તાં તદા
તદાનન્દોચ્છલિત-સાત્ત્વિક-ભાવાલઙ્કાર-ભૂષિત-સભ્ય-ગણૈઃ સહ ભગવતી
વિચિત્ર-રત્ન-સિંહાસનોપરિ સમુપવેશ્ય
એકાનંશા-સોદર-કામાખ્યા-શ્યામલ-દેવતા-હૃદ્યસ્થાસકાદ્
આહૃત-દત્ત-મૃગમદેન વૃન્દાવન-રાજ્ય-મહા-રાજ્ઞીત્વેન
શઙ્ખ-ઘણ્ટા-દુન્દુભિ-કોલાહલ-શબ્દ-પૂર્વકં જય-જય-શબ્દેન તિલકં
ચકાર ।
તત એતચ્-છ્રવણેન સર્વાસામ્ આનન્દ-હાસ-કોલાહલે જાતે
તચ્-છ્રવણાનન્દ-સમુત્થિત-સાત્ત્વિકાદ્ય્-અનુભાવાન્ યત્નેનાવૃત્ય કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય
મયોક્તં -- લલિતે! એતત્ કથં મયા ન જ્ઞાયતે એતેન કિં વો રાજ્યમ્ આયાતમ્ ?
પ્રત્યુત એતદ્ ઉટ્ટઙ્કનાત્ સ્વ-મુખેનૈવ ભવતીભિર્ યુષ્મત્-સહિતમ્ ઇદં રાજ્યં
મમૈવેતિ નિર્ણીતમ્ ।
નાન્દીમુખી -- કથમ્ ઇવ ?
તતોઽહમ્ -- યતો વૃન્દાવન-પુરન્દરસ્ય મમૈવ રાજ્ઞીત્વેન મદ્-ઇઙ્ગિતેનૈવ
ભગવત્ય્-અભિષિક્તેયમ્ ॥
વિશાખા વિહસ્ય -- અસઙ્ગત-ભાષિન્! પુરન્દરસ્ય મહિષિ દેવ્ય્ એવ ભવતિ । સા
ખલુ શચીતિ પ્રસિદ્ધા સ્વર્ગે વસતિ । ઇયં તુ મમ સખી ભૂમિ-વિહારિણી
સુભગાભિમન્યોર્ જાયા માનુષી ।
મયોક્તં -- તર્કાચાર્ય-શિરોમણિં-મન્યે વિશાખે! ત્વં સુષ્ઠુ જડાસિ યદ્ બારં
બારમ્ અધીતમ્ અપિ પ્રત્યક્ષ-ખણ્ડં ત્વયા વિસ્મૃતમ્ એવ ।
વિશાખા -- કિં તદ્ વિસ્મૃતમ્ ?
મયોક્તં -- શ્રૂયતામ્ । યદિ ભવત્-સહચરી મત્-પ્રેયસી ન સ્યાત્ તર્હિ
મદ્-વક્ષઃ-સ્થાસકાહૃત-મૃગમદેન કથં ભગવતી તાં તિલકિનીં ચકાર ?
કથં વા મત્-કણ્ઠ-માલા-હાર-વૈજયન્તીભ્યાં તત્-કણ્ઠમ્ અલઞ્ચકાર ?
લલિતા -- ભોઃ શશ-શૃઙ્ગ-ધનુર્ધરાલીક-પુરન્દર!
પ્રવર-સુભગ-લેખાવલિ-કલિત-પદારવિન્દાયાઃ
ગન્ધર્વ-વિદ્યાધર-ગણ-ગીયમાન-મહા-વૈભવાયાઃ આત્મભુવાપિ
સંસ્તૂયમાન-ચરિતાયાઃ વિવિધ-કામ-સમ્પત્તિ-દાયિન્યાઃ
નન્દ્ય્-આદીશ્વર-ગૃહિણ્યાઃ કામારિપુર્-વાસિન્યાઃ વિન્ધ્ય-વાસ્તવ્યૈકાનંશાગ્રજાયાઃ
કામાખ્યા-નામ-શ્યામલ-દેવતાયાઃ મહાપ્રસાદ-મૃગમદ-માલાભિર્ એવ સા
કિલ ભગવત્યા વિભૂષિતા । તવ કસ્ તત્ર સમ્બન્ધઃ ?
તુઙ્ગવિદ્યા -- સખિ લલિતે! સાધુ સમ્બોધિતં યદ્ અયમ્ અલીક-પુરન્દર એવ ।
વિશાખા -- કથમ્ ઇવ ?
તુઙ્ગવિદ્યા -- શ્રૂયતાં અસ્મિન્ માથુર-પ્રદેશે યાચક-દ્વિજ-કલાવદાદિભિર્ એવ
પઞ્ચવિંશતિ-કપર્ર્દિકા-માત્ર-લબ્ધયે દેવ! મહારાજેત્ય્-અલીક-સમ્બોધનૈઃ
ક્ષુદ્રતરૈક-ગ્રામાધ્યક્ષોઽપિ યથા પ્રફુલ્લિતો ભવતિ તથૈવ
શક્રાશનાશન-દુર્ગત-ભણ્ડ-ભટ્ટાદિ-વર્ગૈઃ
પલૈક-પરિમિત-નવનીત-માત્રમ્ આપ્તું વૃન્દાવન-પુરન્દરેતિ

કૃતાસમ્ભવાલીક-સમ્બોધન-પૂર્વક-સ્તવાભાસેનૈવ નિસર્ગાગમ્ભીર એષ
કૃષીબલો બાઢમ્ આત્મનઃ પુર્નદરતા-મનનેન
નિજ-જાલ્મતોઽમરાવતી-પુરન્દરત્વમ્ એવ પ્રકટીચકાર ।
તતસ્ તુઙ્ગવિદ્યા નર્મ-સ્મિતમ્ અપવાર્ય -- ભોઃ
પાવન-સરોવર-જમ્બાલ-જાત-જામ્બુનદ-જાત-સુતાર-મુક્તાફલાદિ-વિવિધ-રત્ન્
અ-વ્રાત-વિરચિત-મહા-સિંહાસનોપરિ સુષ્ઠુ નિવિષ્ટસ્ય
સૌરભ-ભરોન્માદીકૃતારુણ-ભ્રમર-કુલોચ્છલિત-ઝઙ્કાર-રવ-નિકરેણાનુ
ગમ્યમાન-નિર્મલ-ગગન-સુમનઃ-પ્રપઞ્ચાવિર્ભાવિત-વર-મુકુટ-બન્ધાતિ
બન્ધૂરોત્તમાઙ્ગસ્ય સાનન્દં શિરસિ સુબલેન
ધૃત-પરિણત-કમઠ-કઠોર-પૃષ્ઠ-સુપક્ષ-કૃત-પ્રકટ-સુરભિ-સુધ્-ક
ણાભિવર્ષિ-પ્રવરાટપત્રસ્ય
મસૃણતરકરતલોદ્ભુત-તનુરૂહ-પ્રકર-રચિત-ચામર-દ્વયેનોજ્જ્વલ-ચતુરાભ્
યામ્ ઉભય-પાર્શ્વયોર્ આનન્દેનાભિવીજ્યમાનસ્ય,
અતિસુપ્રતિષ્ઠિત-બન્ધ્યા-ગર્ભ-જાત-મહા-મહા-સત્-પુરુષ-વર્ગૈઃ
પદ્મ-ગન્ધાભિધાદિવલીવર્ધ-સઞ્ચયાનાં સુમધુર-પયઃ-પ્રવાહેણ
વૃન્દાટવી-મહેન્દ્રત્વેઽભિષિક્તસ્ય,
પરિણત-સશોત્તુઙ્ગ-શૃઙ્ગ-વિનિર્મિત-મઞ્જુલ-કાર્મુકાલઙ્કૃત-વામ-કર-મુષ્ટ્
ઇકસ્યાસ્ય, તદ્ અવધિ યશઃ-પ્રતાપ-પ્રકાશ-લહરી બ્રહ્માણ્ડ-ભરે યાદૃશી
પ્રસરન્તી વર્તતે । તામ્ અનુભવન્તીભિર્ ભવતીભિર્ અપિ સાક્ષાન્ મહેન્દ્રત્વં યન્
ન મન્યતે, તદ્ ભવતીનામ્ અનયોઽયં મહાન્ એવેતિ મયિ પ્રભાસતે ।
ઇતિ નિશમ્ય સ-સ્મિતં નયન-કૂણનેન સ-સ્મિત-લજ્જિત-મન્-મુખમ્ આલોક્ય
પરસ્પરં ચાલોકયન્તીષુ તાસુ ચિત્રા વિહસ્ય - ભોઃ કથમ્ અસૌ પરિઅહસ્યતે
ભવતીભ્યામ્ ? સત્યમ્ એવાયં દેવેન્દ્રઃ ।
તુઙ્ગવિદ્યા - ચિત્રે! ઇતિ ચેત્ સ કથમ્ અત્રાગતઃ ?
ચિત્રા - શ્રૂયતામ્ । પર-રમણીતોઽયમ્ ઇતિ સર્વતઃ સમધિગમ્ય ક્રોધિન્યા દેવા
પદાઘાતેન નિર્ભર્ત્સ્તસ્ તાં પરમ-સુખદ-તન્-નિજ-ભવનં ચ નિર્વેદતઃ
પરિત્યજ્ય વનમ્ ઇદમ્ આગત્ય પરમ-મઞ્જુલ-નવીન-ગોપત્વમ્ ઇવાસાદ્ય
પુરશ્ચરણ-વિધાનેનૈવ વૃન્દાવનેશ્વર્યાઃ કર્ષકો ભૂત્વા સુખેન સમયં
ગમયન્ન્ અસ્તિ । તદ્ એનં હાસ્ય-રસ-વિષયાલમ્બનમ્ અવિધાય
બાટિક-રૂપ-પ્રાઘુણેઽ સ્મિન્ સ્નેહ એવ નિકામં વિધીયતામ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા સર્વાસુ સ્મેર-મુખીષુ નાન્દીમુખી વિહસ્ય - સખિ ચિત્રે! વ્રજ એવ
નિત્ય-વિહારિણિ વ્રજેન્દ્ર-નન્દને યત્ કિઞ્ચિત્ ત્વયેદં વ્યાહૃતમ્ । તસ્ય
શબ્દાર્થોત્થ-ગૂઢાભિપ્રાયેણ ભવિતવ્યમ્ ઇતિ લક્ષ્યતે । તતસ્ તસ્ય
વિવેચન-પૂર્વક-કથનેનાસ્માન્ બઢમ્ આનન્દય ।
તતઃ સ્મિત્વા મુનિ-વ્રતમ્ આલમ્બિતવત્યાં ચિત્રાયાં વૃન્દા સાનન્દમ્ આહ -
નાન્દીમુખિ! અસ્યાઃ પરમ-વિદગ્ધાયા ગૂઢાભિપ્રાયઃ સ્ફુટં મયૈવ
નિર્વર્ણ્યમાનઃ સુષ્ઠુ સમાકર્ણ્યતામ્ ।
નાન્દીમુખીન્ - કથમ્ અસ્ય દેવેન્દ્રત્વમ્ ? તત્ પ્રકટય ।
વૃન્દા - દીવ્યન્તિ ક્રીડન્તીતિ દેવાઃ - વિચિત્ર-વિવિધ-મનોહર-કેલિ-વિલાસ-શાલિનઃ ।
તથા દીવ્યન્તિ વિશેષેણ દ્યોતન્તે ઇતિ દેવાઃ ।

પરમોજ્જ્વલ-તેજસ્-તરઙ્ગ-હૃદ્યાદ્ભુત-સૌન્દર્યામૃત-પ્રવાહ-શાલિનસ્ તેષાં
તેષામ્ અપીન્દ્રો મહા-પરિવૃઢ ઇતિ દેવેન્દ્રસ્ તેભ્યોઽપિ પરમોત્કર્ષેણ સુષ્ઠુ
વિરાજમાન ઇત્ય્ અર્થઃ ।
નાન્દીમુખી સ-સ્મિતં - સમીચીનોઽયમ્ અર્થો વિવૃતઃ કિન્તુ પર-રમણી-રત ઇત્ય્
અસ્ય કોઽર્થઃ ?
વૃન્દા - પરા અન્યા તથા પરા વિપક્ષા, તથા પરા પરમોત્કૃષ્ટા, પરા ચાસૌ
રમણી ચેતિ પર-રમણી શ્રી-રાધિકા તસ્યાં રતઃ પરમાશક્તસ્ તામ્ એવ
પરમાનુરાગેણ રમયન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ ।
ચમ્પકલતા સ્મિત્વા - વૃન્દે! દેવ્ય્ અપિ નિરૂપ્યતામ્ ।
વૃન્દા - નાદેવો દેવમ્ અર્ચયેદ્ ઇતિ ચણ્ડિકા-પરિચર્યાપરત્વાત્ અસ્ય દેવસ્ય ભાર્યેતિ
વા । કિં વા અમઙ્ગલે મઙ્ગલ-શબ્દવદ્ ઇયં દેવી ।
નાન્દીમુખી - સેયં કા ?
વિશાખા - એતાદૃશી ચન્દાવલ્ય્ એવ ભવિષ્યતિ ।
વૃન્દા સ્મિત્વા મૌનમ્ આલમ્બતે । સર્વાઃ સ્મિતં કુર્વન્તિ । નાન્દીમુખી
પદાઘાતેનેતિ ધાર્ષ્ટ્યાતિશયેન તસ્યા અનુત્તમતા સ્ફુટૈવ કિન્તુ
પરમ-સુખદ-તન્-નિજ-ભવનં વા કતરત્ ?
વૃન્દા - નિવિડત્વ-પુષ્પવત્ત્વ-ભૃઙ્ગ-ગુઞ્જિત્વાદિ-રાહિત્વાત્ પરમ્ અસુખદમ્ । કિં
વા પરમ-સુખં દારયતીતિ પરમ-સુખદં યત્ તસ્યા દેવ્યા નિજ-ભવનં
સખીસ્થલી-નિકટ-વર્તિનં તદ્ અપહાય ।
નાન્દીમુખી - અહો! શબ્દાનાં ગૂઢાર્થ-વિજ્ઞાયાસ્ તવ વ્યાખ્યા-કૌશલં તદ્
અસ્માદૃશીભિર્ દુરવગાહો નવીન-ગોપત્વાદિ-પદાનાં ગૂઢોઽર્થઃ કૃપયા
પ્રકાશ્યતામ્ ।
વૃન્દા -
વેણુ-વિષાણ-લગુડ-નિર્યોગ-પાશ-ગિરિ-ધાતુ-ચિત્ર-નવ-શિખણ્ડ-ગુઞ્જાહારારણ્ય્
અ-શૃઙ્ગાર-ધારિત્વં મઞ્જુલ-નવીન-ગોપત્વં તત્રાપિ નવીન-શબ્દેન તસ્ય
પ્રથમતો નિત્ય-નૂતનતા ચ ધ્વનિતા । પુરશ્ચરણ-સંવિધાનેનેતિ પુરઃ
સંમુખે ભૃઙ્ગ-રણિત-કુસુમ-કલિત-બકુલ-રાજ-તલે ચરણં
પ્રોદ્દામ-મદોન્મત્ત-ગજેન્દ્રવદ્-વિવિધ-વિલાસ-સમુલ્લાસિતમ્ ઇતસ્ તતો ભ્રમણં
તત્-પુરઃ-સરં યત્ સંવિધાનં
લીલા-કમલ-ચુમ્બન-કઙ્કેલ્લિ-નવ-પલ્લવવદ્-અંશેન
નિસ્તુલ=નિસ્તલ-દાડિમી-ફલ-કર-વિન્યાસ-કાઞ્ચન્-યૂથિકા-સમાલિઙ્ગન-પૂર્વક
-સ્મિત-નવ-કર્પૂર-સંમિલિત-ચઞ્ચલ-નયન-કમલાઞ્ચલાવલોકન-પરમોન્માદ્
અક-મધુર-માધ્વીક-પાયનમ્ । તેન
મલ્લિ-બકુલ-ચમ્પક-માધવી-કનક-યૂથિકાદિ-કુસુમ-ચયન-વિલાસ-માધુર્
ઈ-ભરમ્ અનુભવન્ત્યાઃ શ્રી-વૃન્દાવન-રાજધાની-વિલાસિન્યાઃ કર્ષક આકર્ષકો
ભૂત્વા તેન તામ્ ઉન્માદ્ય નિજ-નિકટમ્ આકૃષ્યેત્ય્ અર્થઃ ।
સુખેન શ્લાઘ્ય-મધુર-મધુર-રસાસ્વાદન-જનિત-પરમાનન્દ-સન્દોહેન
સમયં સહજ-સર્વદોજ્જૃમ્ભમાણ-વસન્ત-કાલં નિરન્તરં
નિરુપમ-વિલાસ-માધુરીભિઃ સૌભાગ્ય-લક્ષ્મી-ભરં ગમયન્ પ્રાપયન્ન્ અસ્તિ
તયા સહાનવરતમ્ અનિર્વચનીય-મધુર-ખેલા-વિલાસ-તત્-પરઃ સન્ સદા વિરાજત

એવેતિ ।
તતોઽહં સાન્તર્-આનન્દં -વિશાખા-ઘાતિનિ વૃન્દે મમ વૃન્દાવનોદ્યાન-પાલિકાપિ
ત્વં કથમ્ એતાસુ મિલિતાસિ ?
મધુમઙ્ગલઃ - પ્રિય-વયસ્ય! ઇયમ્ ઉદ્યાન-પાલી
સ-લવણ-તક્ર-શ્લથિત-ભક્ત-ભક્ષણાય તદ્-ઉદ્યાન-પાલનં પરિત્યજ્ય
સામ્પ્રતમ્ આસાં ગૃહ-પાલી વૃત્તાસ્તિ । તત્ કથં ન બુક્કિષ્યતે ?
વૃન્દા - અયે ભૂસુરાભાસ! કુટબટો!
નિજ-સહચર-પ્રથમ-મુદિર-વચન-જલધારા-વર્ષેણ પ્રફુલ્લ-વર્ષાભૂસ્ ત્વં
સન્તત-શ્રવણ-કટુ-શબ્દં કુર્વન્ સર્વાન્ ઉદ્વેજયન્ન્ અસિ ।
મલ્લી-ભૃઙ્ગ્યૌ - દેવિ લલિતે! સ્વામિન્યા યદ્ અન્ય-પત્રેણ લિખિતમ્ અસ્તિ । તત્ કિં
વિસ્મૃતં ભવત્યા ?
લલિતા - કિં તત્ સ્માર્યતામ્ ।
મલ્લી-ભૃઙ્ગ્યૌ - સમુચિત-કર-દાને યઃ કુયુક્તિમ્ ઉત્તોલ્ય વિરોધમ્ આચરતિ સોઽત્ર
બદ્ધ્વા શીઘ્રં પ્રહેય ઇતિ ।
લલિતા - આં । તત્-કર-દાન-વિરોધી મધુમઙ્ગલ એવ । તદ્ એનં લતા-પાશેન
દૃઢં નિબધ્ય કોમલાયાઃ પ્રિય-સખ્યાઃ સવિધમ્ આનીત્વૈવ
જટિલાભિમન્યુ-પાર્શ્વે યુવાભ્યામ્ એવ સત્વરં સમર્પ્યતામ્ । યથા સ
યાવ-ગ્રામ-સિંહોઽભિમન્યુર્ એવ તાડન-પૂર્વકં સ્વ-કરં ગૃહ્ણાતિ ।
મધુમઙ્ગલઃ અન્તઃ-સ-ભયમ્ ઇવ - વયસ્ય! કિઞ્ચિન્ નિગૂઢં કાર્યં મમ ગૃહે
વિદ્યતે । તત્ સમ્પાદ્યાગચ્છન્ન્ અસ્મિ ।
તતોઽહં - ધિગ્ બ્રાહ્મણ! કથમ્ અબલા-વાગ્-આડમ્બરેણ મદ્-અગ્રતોઽપિ બિભેષિ ?
મધુમઙ્ગલઃ - મહાશૂર! ઘટ્ટી-પાલસ્ય તવ ગોવર્ધને દાન-વર્તન્યાં
બહુશઃ શૌર્યં અનુભૂતમ્ અસ્તિ । યત્ તસ્મિન્ દિને એતાભિર્ એવ
વૃન્દાવન-કર-નિમિત્તં ગાન્ધર્વા-નિદેશેન નિજોત્તરીય-પટાઞ્ચલેન બદ્ધા
નીયમાનમ્ અપિ માં વીક્ષમાણ એવ વિલક્ષસ્ ત્વમ્ આસીઃ । અહમ્ એવ
નિજ-ભૂસુરત્વં વિવૃત્ય ભાગ્યેન કથઞ્ચિદ્ ઉર્વારિતોઽસ્મિ ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ભીતિમ્ અનુકૃત્ય પલાયન્તમ્ ઇવ તં કરે ગૃહીત્વા પરાવર્ત્ય મયોક્તં -
લલિતે! તાદૃશ્યાઃ કોમલાબલાયા અપિ કથમ્ અહં કરં દાસ્યામિ ? પ્રત્યુત બલાત્
કામમ્ આદાસ્ય એવ ।
ઇતિ નિશમ્ય નેત્ર-ભાગેન મામ્ ઈષદ્ અવલોકયન્તી રાધા સુસ્મિતા આસીત્ ।
નાન્દીમુખી - ચિત્રે! બાટિકા-પ્રાઘુણ ઇત્ય્ અસ્ય કસ્ તાવદ્ અભિપ્રાયઃ ?
લલિતા - નાન્દીમુખિ! તજ્ જાનત્ય્ અપિ કથં પૃચ્છસિ ? યત્
સર્વ-કાલીન-નિજ-વાસ-ગ્રામ-મહાવનમ્ અપહાય વત્સર-ષટ્-સપ્તક-માત્રમ્
અત્રાગતોઽસ્તિ ।
નાન્દીમુખી - પ્રિય-જન્મ-ભૂમેસ્ ત્યાગેન કિં તાવત્ કારણમ્ ?
રાધા ઔચ્ચૈઃ - તત્-સ્થાનસ્યાસ્વાચ્છન્દ્યાત્ જનતાધિક્યેન તદ્-ગ્રામે નગર ઇવ
જાતે
અબલા-વધ-ભાણ્ડ-સ્ફોટન-નવ-નીત-હરણાદિ-વિવિધ-વિસદૃશ-વ્યવસાયાભ્
યાસેન જનિત-બહુ-વિધ-વિકર્માભિલાષસ્યાસિદ્ધત્વાત્ નિર્જનેઽસ્મિન્ મહતિ ઘને
વૃન્દાવને કુલાબલા-કુલાનાં ગેહ-દેહ અધર-દશન-વસનાનિ

સ્વાચ્છન્દ્યેનાપહર્તુમ્ અધિક-લાલસૈવ ।
ઇત્ય્ એવં લલિતયા સ્ફુટં વ્યાહૃતે સ-સ્મિતં સાકૂતમ્ આહ - લલિતે! સામ્પ્રતમ્ અસ્ય
તાદૃશ-વ્યવસાયો ન દૃશ્યતે ।
રાધા પુનર્ અનુચ્ચૈઃ - સત્યમ્ એવ કથ્યતે । યદ્ અયં સમ્પ્રતિ સ્વ-ધર્મ-ત્યાગેન
વિસદૃશ-સંસ્કારેણ ચ જનિતાન્યાદૃશ-બુદ્ધિ-કૃત-ચૌર્યાદિ-દુષ્કૃતં લલિતાચાર્યયા
પૂર્વમ્ અપિ વિહિત-નિષ્કૃતેન નિર્વાસ્ય, નિર્વેદ-કૃત-વિવેકેન તાસામ્ એવ કૃષિ-વૃત્તમ્
એવ નિજ-ધર્મમ્ આચર્ય પ્રકામં શસ્યાન્ય્ ઉત્પાદ્ય તાભ્યઃ પ્રદાય તત્ સ્વાંશમ્
અપિ સ્વયમ્ આદાય તાઃ સ્વાત્માનમ્ અપ્ય્ આનન્દયન્ મહાશુચિર્ ઇવ વિરાજતે । ઇત્ય્ એવ
સ્ફુટં વિશાખાપિ સ-સ્મિતં ભાષિતવતી ।
તતસ્ તન્ નિશમ્ય સર્વેષુ હાસ-કોલાહલ-મહોત્સવમ્ આવિષ્કુર્વત્સુ સ-કપટાસૂયં
મયોક્તમ્ - સખે સુબલ! ધૂર્તાભિર્ ઇમાભિર્ નર્મ-ભઙ્ગી-મિષેણ મમ
વૃન્દાવન-રાજ્યાધિકારિતૈવ દૂરીક્રિયમાણાસ્તીતિ સમધિગતં ભવતા ।
સુબલઃ - ન કેવલમ્ અધિકારિતૈવ દૂરીકૃતા કિન્તુ કર્ષકોઽપિ કૃતોઽસિ ।
વૃન્દા - સુબલ! ત્વં બહુ-શ્રુતો વિચક્ષણસ્ તથાનયોર્ અપિ પરમ-સ્નિગ્ધઃ । તત્
કથં નાન્દીમુખ્યા સહાનયોર્ઃ પરમ-સ્નિગ્ધયોર્ અપિ રાજ્ય-હેતોર્
વિવદમાનયોર્ ઉચિત-ન્યાયાવલોકનેન વિરોધં ન દવયસિ ?
તતો ભદ્રં ભદ્રમ્ ઇતિ મયા લલિતયા ચોક્તે સુબલઃ પ્રાહ - વયસ્ય! પ્રથમં
તાવત્ કથમ્ આસામ્ એતદ્ રાજ્યં તલ્ લલિતૈવ કથયતુ । પશ્ચાદ્ ભવાન્ અપિ કથં
વા ભવદ્-રાજ્યં તજ્ જ્ઞાપયતુ ।
તતોઽહં - સુબલ! યાસાં વ્રજ-દેવ-કન્યાનામ્ અજ્ઞાનેનાપિ સઙ્ગમ્ આચર્ય
જાત-વ્યલીકોઽહં પ્રાયશ્ચિત્તેન શુદ્ધોઽભવં સ કથં તાભિઃ સમમ્ અપિ પુનર્
વાકોવાકં વિસ્તરયામિ ?
વૃન્દા - મહાશુદ્ધ! ભવદ્-વાગ્-ગન્ધ-માત્રેણાપિ સમુદિત-કલુષ-સઞ્ચયા એતા
અપિ શ્રી-વૃન્દાવન-ચક્રવર્તિન્યા નૂનમ્ અશેષ-વિધિના
શ્યામલ-વિષમ-શર-સરોવર-મહા-તીર્થે પુનઃ પુનઃ સ્નપનેન શુદ્દીકૃતા એવ
સ્વ-નિકટમ્ આપિતાઃ સન્તિ તચ્ ચીર્ણ-નિષ્કૃતયોર્ ઉભયોઃ સંવાદે દોષો નાસ્તિ । તલ્
લલિતે! ભવત્ય્ એવ કથયતુ ।
લલિતા - પ્રથમં તાવદ્ અસ્મિન્ વૃન્દાવન-રાજ્યેઽસ્યાલીક-વાદિનો ધૂર્તસ્યાધિપત્યં
તાવદ્ દૂરેઽસ્તુ સમ્બન્ધ-લેશોઽપિ નાસ્તિ ।
નાન્દીમુખી - કથમ્ ઇવ ?
લલિતા - સ્વ-પૈતૃક-રાજ્યે બૃહદ્-વન એવ કુલ-ક્રમાગત-સન્તત-વાસિત્વાત્ ।
નાન્દીમુખી - કિમ્ અત્ર પ્રમાણમ્ ?
લલિતા - ભાગવતાદિ-પુરાણ-વક્તૃ-વ્યાસાદિ-મુનીન્દ્ર-વચનાન્ય્ એવ ।
સુબલઃ - લલિતે! મધ્યસ્થેન મયા યથાર્થમ્ એવ વક્તવ્યમ્ । ત્વન્-મુખમ્
આલોક્ય મિથ્યા વક્તું ન શક્યતે । તદ્ અસ્ય બૃહદ્-વન-રાજ્યત્વેનૈવ ભવત્યા
વૃન્દાવન-રાજ્યાધિપત્યં કિમ્ આયાતિ ? કિન્તુ તત્ર ચેત્ મહા-પ્રમાણમ્ અસ્તિ, તદ્
વદ ।
લલિતા - પ્રત્યક્ષં પરોક્ષમ્ અપિ બહુતર-પુરાણ-વચન-કુલમ્ અસ્તિ । તત્રાપિ
પ્રત્યક્ષ-પરોક્ષયોઃ પ્રત્યક્ષમ્ એવ બલીય ઇત્ય્ અનુસારેણ પ્રત્યક્ષમ્ એવ
ગ્રાહ્યમ્ ।

નાન્દીમુખી - કિં તત્ પ્રત્યક્ષં પ્રમાણમ્ ?
લલિતા - મયા કિં તદ્ વક્તવ્યમ્ ? યુષ્માકમ્ અનુભૂતમ્ એવ તત્ ।
નાન્દીમુખી - ન સ્મર્યતે । તત્ પ્રકાશય ।
લલિતા - બ્રહ્મ-ગૃહિણી-સાવિત્રી-પ્રભૃતિ-દેવ્ય્-આદિભિર્
દુન્દુભિ-વાદિત્રાદિ-કોલાહલ-પૂર્વકં કૃતોઽત્ર મહા-સિંહાસને યોઉ રત્નાભિષેકઃ
સ ચ ત્રિલોકી-વાસિષુ કસ્ય વા પરમાનન્દ-પ્રદાયકો ન સંવૃત્તોઽસ્તિ ।
તતઃ સુબલઃ - લલિતે! એતત્ તુ તાવદ્ અન્યથાત્વેન નિરૂપ્ય પ્રિય-વયસ્યો યુષ્માન્ અપ્ય્
આત્મસાત્ કર્તું વિરાજમાનો વર્તતે ।
લલિતા - સુબલ! એતચ્ ચેદ્ ભવદ્-દ્વિપદ-ગોપ-પ્રિય-વયસ્યઃ સત્યમ્ એવ વક્તિ તર્હિ
વૃન્દાવન-રાજ્યે æભિષિક્તાયા મહા-સિંહાસન-સ્થાયા ઇત્ય્ આદિ તથૈતસ્યાશ્
ચરણાનુજીવિનો મમેત્ય્ આદિ વ્યાહૃત્ય સ્વામ્ય્ અસૌ સામ્પ્રતમ્ અપિ કથં તચ્
ચરણ-પરિચરણ-માત્રૈક-લાભાય તન્-મન્ત્ર-રાજમ્ આદાતુમ્
આગ્રહેણાધ્યવસ્યન્ન્ અસ્તીત્ય્ આદિ સર્વં કિં ભવાદૃગ્ભિર્ વિસ્મૃતમ્ ?
નાન્દીમુખી સ્મિત્વા - લલિતે! અસ્ય વિલાસિનો રાજ-પુત્રસ્ય મદન-મોદક-ભોજિનો
મહા-કામુકસ્ય યત્ પ્રલપિતં તત્ કિમ્ અત્ર પ્રમાણં સ્યાત્ ? અન્યચ્ ચેદ્ ગાઢં
પ્રમાણં સ્યાદ્ દર્શય ।
વૃન્દા - યદ્ યત્ પ્રમાણમ્ ઇયં દર્શયતિ, તત્ તદ્ એવાસ્યોન્માદિનો રાજ-પુત્રસ્ય
પક્ષમ્ આશ્રિત્ય યુવાભ્યાં ખણ્ડ્યતે । અતોઽન્યત્ સર્વત્ર પ્રસિદ્ધમ્ અપિ પ્રમાણં
લલિતાતિકોપેન નોટ્ટઙ્કયતિ ।
નાન્દીમુખી - વૃન્દે! તત્ ત્વયૈવ તાવત્ કથ્યતામ્ ।
વૃન્દા - પ્રેમ્ના નિજાસાધારણ-સારૂપ્ય-દાન-પૂર્વકમ્ ઇયં વૃન્દાટવી
પ્રિય-સખ્યા સ્વ-પ્રિય-સખીત્વે નિત્યં નિરૂપિતાસ્તીતિ ।
નાન્દીમુખી - કીદૃશં સ્વારૂપ્યં તત્ કથ્યતામ્ ।
વૃન્દા - શ્રૂયતામ્ -
તનોર્ અસ્યા જ્યોતિઃ-પરિમલ-ચરચ્-ચમ્પક-લતા-
વલી વિદ્યુદ્-વલ્લી-જયિ-કનક-યૂથી-તતિર્ અપિ ।
સ્વરૂપં સારૂપ્યં પરમ્ અગમયદ્ વલ્લવ-પુરે
મુખસ્યાપિ પ્રોદ્યદ્-રુચિરતર-રાજીવ-નિવહઃ ॥1॥
દૃશોર્ ઈષદ્ ઘૂર્ણન્-નવ-કુવલયાનાં સમુદયસ્
તથા લીલાસ્ તિર્યક્-કમન-ગમનોન્મત્ત-હરિણઃ ।
લસદ્-બિમ્બી-વૃન્દં વર-વિકચ-બન્ધુક-નિકરોઽપ્ય્
અસૌસીધુ-સ્યન્દિ-સ્ફુરિઅદ્-અધર-યુગ્મસ્ય સુકૃતી ॥2॥
ભુજાયા વલ્લર્યશ્ ચલન-લલિતાશ્ ચઞ્ચુ-નિચયાઃ
શુકાનાં નાસાયાસ્ તિલ-કુસુમ-સખ્યા દ્યુતિ-ભૃતઃ ।
સ્મિતસ્ય પ્રોન્મીલત્-કુમુદ-નિકરો દન્ત-સુરુચેર્
અલં ગન્ધૈર્ અન્ધીકૃત-મધુકરાઃ કુન્દ-કલિકાઃ ॥3॥
ભ્રુવોર્ ભઙ્ગી-ભ્રામ્યદ્-ભ્રમર-વર-પઙ્ક્તિઃ પરિમિતા
લલાટસ્ય સ્ફૂર્જત્-સુભગ-બક-પુષ્પાતિ-સુષમા ।
અલં વેણેર્ ઉદ્યન્-મદ-શિખિ-શિખણ્ડાવલિર્ અસૌ
શ્રુતેર્ મુઞ્જાયુક્તિર્ મદન-ધનુષો જ્યા-દ્યુતિ-મુષઃ ॥4॥

અલં બિલ્વં તાલં કરકમ્ ઉદયચ્ ચારુ-કુચયોઃ
સ્ફુરદ્-વક્ષઃ-સ્થલ્યાઃ કનક-કૃત-સિંહાસન-ગણાઃ ।
નિતમ્બસ્યૈતસ્ય સ્ફુર્ત-નવ-ઘણ્ટા-રવ-ભૃતઃ
સ્ફુટં વંશ-ધ્વાનાઞ્ચિત-ગુરુ-ગિરિ-સ્ફાર-વિકટાઃ ॥5॥
વરોરુ-દ્વન્દ્વસ્ય સ્મર-કલિ-સમર્થસ્ય સરસ-
પ્રભારમ્ભા-સ્તમ્ભાઃ સ્થલ-કમલ-સઙ્ઘાશ્ ચરણયોઃ ।
સદોન્માદ-પ્રોદ્યદ્-ગજ-ગમન-શિક્ષા-ગુરુ-ગતેર્
મરાલી-પાલીનાં લલિત-ચલિતોદ્યચ્-ચતુરતા ॥6॥
અલં ભ્રાજજ્-જમ્બૂ-ફલ-મલક-પઙ્ક્તેઃ શત-મિતં
મધૌ મઞ્જુ-ધ્વાનાઃ પિક-યુવ-કૃતાશ્ ચારુ-ભણિતેઃ ।
પ્રસન્ન-શ્રી-વક્ત્ર-સ્ફુરિત-નયન-પ્રાન્ત-નટન-
ક્રમસ્ય સ્મેરોદ્યત્-સરસિજ-નટત્-ખઞ્જન-ગણઃ ॥7॥
સ્ફુરત્-પ્રેમ્ણા નેત્રાઞ્જન-ગલિત-પાનીય-વિતતેર્
યમી ચેતો-ગઞ્ગા-જલમ્ અમલ-ચિત્તસ્ય સતતમ્ ।
ઘન-સ્વેદ-સ્યન્દસ્ય ચ વિવિધ-કાસાર-નિવહો
મહારાગસ્યોચ્ચૈ રુચિ-રુચિર-ગુઞ્જા-ફલ-કુલમ્ ॥8॥
સપત્ની-નાસાનાં સતતમ્ અતિતાપં જનયતાં
સુહૃચ્-છ્રેણી-નાસા-પ્રમદમ્ અનુબેલં રચયતામ્ ।
વપુઃ-સૌરભ્યાણાં પરિમિલિત-સર્વ-વ્રજ-ભુવાં
નિકામં કાશ્મીર-વ્રજ-કમલ-ગર્ભા વર-રુચઃ ॥9॥
સુમેરોઃ કાન્તીનાં મદ-દમક-દૃપ્યલ્-લવ-કણ-
છટાયા વિદ્યુચ્-છ્રી-રચિત-ભજનાયાસ્ તનુ-રુચઃ ।
સ્ફુરદ્-ભૂમિ-ભાગાઃ કનક-નિચિતાઃ સદ્મ-નિવહા
ગુહાન્તઃ-કુઞ્જાન્તર્-ગિરિકુલ-શિલાશ્ ચ ક્વચિદ્ અપિ ॥10॥
હ્રદાઃ શ્રીમન્-નાભેસ્ તદ્-ઉપરિ-લસલ્-લોમ-લહરેર્
ભુજઙ્ગાલી-કાલી બત વકરિપોર્ વેપથૂ-ભૃતઃ ।
વદાન્યત્વાદીનાં સુરતરુ-ગણાનાં રત્ન-ખચિતાઃ
પરં રોમાઞ્ચાનાં પ્રિયક-ગુરુ-કિઞ્જલ્ક-નિકરઃ ॥11॥
પરે યે મુક્તાઃ સ્યુઃ સ્થિર-ચર-પદાર્થા વ્રજ-ભુવઃ
સદા સ્તવ્યા ભવ્યૈસ્ ત્રિજગતિ નિકામં જન-કુલૈઃ ।
સદ્-અઙ્ગ-પ્રત્યઙ્ગ-પ્રકર-સુષમાયાઃ પરમ્ ઉમા-
રતિ-શ્રી-વર્ણ્યાયાઃ પરિષદિ યથા યુક્તમ્ અપિ તે ॥12॥
રમેશ-સ્વાનન્દોચ્છલિત-પરમ-વ્યોમ-પુરતોઽપ્ય્
અજસ્રં વિસ્ફૂર્જદ્-વિપુલ-સુખદૈક-દ્રુમ-લતા ।
સમસ્ત-બ્રહ્માણ્ડે શશિવદ્-ઉદયત્-પ્રૌઢ-યશસસ્
તતઃ શ્રી-રાધાયાઃ પ્રકટમ્ અટવીયં પ્રિય-સખી ॥13॥
તતોઽહં સાટોપમ્ અવદમ્ -
વ્રજેન્દ્ર-સ્વારાજ્યે વિજયિ-યુવરાજત્વ-વિધિના
સમાસિક્તઃ સ્નેહ-સ્તિમિતમ્ અતિમિત્રાદિ-વલિતઃ ।
નિજામ્ એતાં રક્ષામ્ય્ અટવિમ્ ઇહ ગોચાર-મિષતઃ

કથં સ્વારૂપ્યેણૈવ તુ ભવતુ વઃ સામ્પ્રતમ્ ઇયમ્ ॥14॥
તચ્ છ્રુત્વા વૃન્દા -
સખિત્વં યો યસ્ય વ્રજતિ નિજ-સારૂપ્યમ્ અથવા
ન ચેત્ તસ્ય સ્યાન્ નો ભવતિ પરમ્ અન્યસ્ય હિ તદા ।
કથં નો ગૃહ્ણાસિ દ્રુત-ગતિર્ ઇદં હન્ત કથયન્
સ્વયં ગત્વા લક્ષ્મીં તદ્ ઇનસમરૂપં ગણમ્ અપિ ॥15॥
તન્ નિશમ્ય સાટ્ટ-હાસં મધુમઙ્ગલઃ - ભો અસત્ય-વાદિનિ વૃન્દે!
કુર્ચિકા-લોભેન નિજ-દેવીત્વમ્ ઉત્સૃજ્ય વન્દિની ભૂત્વા,
મિથ્યા-સ્તવ-માત્રેણૈવાસ્મદ્-વૃન્દાટવીં નિજ-સખ્યાં સઞ્ચારયિતું કથં
શક્ષ્યસિ ?
નાન્દીમુખી - લલિતે! વિજ્ઞ-પ્રાચીન-મુનીશ્વર-વચનં વિના કોઽપિ નિરસ્તો ન
ભવિષ્યતિ તસ્માત્ પુરાણ-વચનમ્ એવ દર્શય ।
લલિતા - અસ્ય પક્ષમ્ આશ્રિત્ય તાદૃગ્ભિર્ એવં ચેત્ કથ્યતે તદા તત્ર ગત્વા
ભગવત્યાઃ સકાશાદ્ બહૂનિ પુરાણ-વચનાનિ શ્રૂયન્તામ્ ।
સુબલઃ - ભવત્ય એવ પઠન્તુ ।
લલિતા - વલ્લવ-જાતીનાં તત્રાપિ સ્ત્રીણામ્ અસ્માકં પુરાણ-વચન-પાઠેઽધિકાર એવ
નાસ્તિ ।
સુબલઃ - વૃન્દેયં દેવી । તદ્ ઇયમ્ એવ શ્રાવયતુ ।
વૃન્દા સ્મૃતિમ્ અભિનીય - અત્ર સુબહૂનિ વચનાનિ સન્તિ । તાનિ કતિ પાઠ્યાનિ કિન્તુ
અન્યેષુ દેશેષુ અન્યાઃ પૃથક્ પૃથગ્ દેવીર્ અધિકરિણીર્ ઉક્ત્વા રાધા વૃન્દાવને
વને ઇતિ સર્વોપમર્દકં પુરાણ-વચનં ભગવત્યાઃ સકાશાત્ કેન વા ન શ્રુતમ્
અસ્તિ ।
તતસ્ તાસાં જયાભિમાનેન પ્રફુલ્લતામ્ આલોક્ય મધુમઙ્ગલઃ સાટોપમ્ આહ -
નાન્દીમુખિ! સર્વ-પુરાણ-શિરસિ મહોપનિષદિ ગોપાલ-તાપન્યાં વૃન્દાવનસ્ય
કૃષ્ણ-વનત્વેન પ્રથિત-ખ્યાત્યા વૃન્દાવન-રાજ-ધાની-પુરન્દરત્વેન
પ્રિય-વયસ્યં બ્રહ્મ-ભવાદયોઽપિ નિરન્તરં ગાયન્તઃ સન્તીતિ કે વા ન જાનન્તિ
? તતઃ શ્રુત્યા સ્મૃતિર્ બાધ્યતે ઇત્ય્ અસ્માકમ્ એવેદં રાજ્યં સુસિદ્ધમ્ । તત્ સખે
સુબલ! વિદાવયામ્ ઊરિતઃ પર-રાજ્ય-કાઙ્ક્ષિણીઃ ।
તતઃ સખે ત્વમ્ એવ મે પ્રિયઙ્કરઃ પ્રિય-વયસ્ય ઇતિ સાનન્દં મધુમઙ્ગલમ્
આલિઙ્ગતિ મયિ કિઞ્ચિદ્ વૈલક્ષ્યમ્ ઇવ રાધાધિષ્ઠિત-નિકુઞ્જમ્ આલોક્ય
લલિતાદિ-મુખમ્ આલોકયન્ત્યાં નાન્દીમુખ્યાં રાધા સ્મિત્વા અનુચ્ચૈઃ - અહો
કૃષ્ણેતિ શબ્દ-શ્રવણ-માત્રત એવાનેન મહા-દૂર-દર્શિના તદ્-અર્થમ્
અબુદ્ધ્વૈવ પર-રાજ્યેઽસ્મિન્ સ્વ-તાતમ્ અર્પયતા કિંશુક-કુસુમ-સાદૃશ્યેન
દુર્વિધ-બોધસ્ય રોલમ્બસ્ય શુક-તુણ્ડ-પાન-સ્મરણં સુષ્ઠુ સમાનીતાઃ
સ્મઃ ।
તતસ્ તસ્મિન્ન્ એવ વર્ણ-વિન્યાસે સોલ્લુણ્ઠં લલિતયાપિ પ્રકાશિતે સતિ
કૃષ્ણ-વન-શબ્દસ્યાર્થાન્તરં નૂનમ્ એષા ઘટયિષ્યતીતિ તદ્-અભિપ્રાયં મનસિ
મનાક્ વિચારયતિ મયિ નાન્દીમુખી સચમત્કારં માં પ્રાહ - જયાકાઙ્ક્ષિન્!
એકં વિજ્ઞાપયિતુમ્ ઇચ્છામિ યદિ તુભ્યં રોચતે ।
તતોઽહં - કામં કથ્યતામ્ ।

નાન્દીમુખી - શ્યામ-વન-સમાસમ્ આચર્ય ત્વયા સહ તત્-સમાસેનૈવ ન્યાયમ્
આચર્ય ત્વાં પરાજિત્ય સ્વરાજ્યમ્ આદાતું લલિતેયમ્ અભિલષતિ ।
તતોઽહં - વિવિધ-કુસુમ-ચન્દન-વર્ણિકાદિભિઃ શૃઙ્ગાર-રચનાચાર્યેયમ્ । તદ્ એવ
જાનાતિ યદ્ અનયા તદ્-વન-પુષ્પૈર્ મુહુઃ શૃઙ્ગારિતોઽસ્મિ । તદ્ વ્યાકરણસ્ય કેયમ્
?
વૃન્દા સ્મિત્વા - વ્યાકરણ-વિજ્ઞં-મન્ય! ત્વત્તોઽપિ મત્-પ્રિય-સખી લલિતા
તદ્-વ્યાકરણસ્ય પ્રથિતાચાર્યા ।
લલિતા - પામરિ વૃન્દે! અપેહિ અપેહિ ।
વૃન્દા - ત્વત્-પક્ષમ્ આશ્રિત્ય વિવદમાનાં માં કિમ્ ઇત્ય્ આક્ષિપસિ ?
લલિતા - ભોઃ સમાસાચાર્ય-શાર્દૂલ! કથં સ્વેપ્સિતાપર-સમાસેન વિભીષિકાં
પ્રદર્શ્ય મત્-પ્રિય-સખ્યાઃ ખેલાસ્પદ-કૃષ્ણ-વનમ્ ઇદમ્ આદાતું
વૃથૈવાધ્યવસ્યસિ । યતોઽત્ર નિત્યં વૈશ્વાનરવજ્
જાજ્જ્વલ્યમાન-બહુવ્રીહિ-કર્મધારયાદ્ય્-અવધારણતઃ સ્વયમ્ એવ દૂરાદ્
એવાપસરિષ્યસિ । [સમાસાભિજ્ઞ કૃષ્ણ-વન-શબ્દસ્ય નર્મ-ચ્છલેન
તત્-પુરુષ-સમાસં વિરચય્ય પર-રાજ્યં ગ્રહીતું કથમ્ અભિલષસિ । યદ્ અત્ર
કર્મધારય-બહુવ્રીહિ-સમાસયોર્ એવાવકાશઃ ।]
તતો મયોક્તં - ચતુરંમન્યે! પ્રકટેઽત્ર તત્-પુરુષ-સમાસે કથં
કરમધારયાદિ-યોજના સમ્ભવતિ । ભવતુ ભવતુ દુર્જન ઇતિ ન્યાયેન તદ્ એવ
તાવત્ કથય શ્રોતવ્યમ્ ।
રાધા અનુચ્ચૈઃ - વનસ્યાસ્ય ઘનતા-પ્રાચર્યેણ કૃષ્ણં શ્યામં ચ તદ્-વનં ચેતિ
કર્મધારયઃ સ્ફુત એવ ।
ઇત્ય્ એવં લલિતયાપિ સ્ફુટં ભાષિતે ચમ્પકલતા સ-શ્લાઘમ્ આહ - લલિતે! સાધુ
સાધુ સત્યં સત્યં યતઃ કર્માણિ
અરિષ્ટ-કેશ્યાદિ-વધ-કાલિય-દમન-ગોવર્ધનોદ્ધરણ-નિત્ય-રાસાદિ-લીલા
ધારયતિ નિષ્પાદયતિ પ્રકાશયતિ વા ઇત્ય્ અસ્ય વનસ્ય કર્મધારયત્વં સ્ફુટમ્
એવ પ્રસિદ્ધમ્ ।
પુનર્ લલિતા રાધાનુચ્ચ-ભાષિતમ્ એવાનુવદતિ - કૃષ્ણાનિ ક્વચિદ્ ક્વચિદ્ અતિશ્યામાનિ
વનાનિ યત્ર તત્ કૃષ્ણ-વનમ્ ઇતિ વૃન્દાવનસ્ય વિશેષણત્વેન બહુવ્રીહિર્ અપિ ।
વૃન્દા -- સત્યં સત્યં કાલિન્દી-તીર-રાસ-સ્થલ્યામ્ અન્ધકારિ-બટ-વનં, તથા
ગોવર્ધનોપશલ્ય-પર-રાસ-સ્થલ્યામ્ અન્ધકારિ-નિવિડ-વનં સર્વાનન્દ-કરં
સુપ્રસિદ્ધમ્ એવ ।
ઇન્દુલેખા - લલિતે! સત્યં સત્યં બહવો બ્રીહયો ધાન્યાદિ-શસ્યાનિ કિં વા
કેદારિકા-જાતત્વાન્ મુક્તા એવ બ્રીહયઃ । બહવો બ્રીહયો યસ્મિન્ નિત્યસ્ય વનસ્ય
બહુવ્રીહત્વં સ્ફુટમ્ એવ ।
તતઃ સ-ગર્વ-ગર્ભિતં હસન્તીષુ તાસુ મયોક્તં -
નાના-કુટ-કલ્પના-નગરી-ચક્રવર્તિનિ લલિતે! મુખમ્ અત્ર તત્-પુરુષ-સમાસં
કલ્પિત-કર્મધારય-બહુવ્રીહિભ્યાં કથં દવયિતું શક્યસે ।
લલિતા - મહા-પણ્ડિત! તત્-પુરુષસ્ તત્પુરુષ ઇતિ બારં બારં જલ્પસિ । તત્પુરુષસ્
તાવદ્ અનેક-વિધો ભવતિ । તત્ર કતમોઽયં સ ઇતિ સુષ્ઠુ નિર્ણીય કથ્યતામ્ ।
મયોક્તં - જડ-બુદ્ધિકે! કૃષ્ણસ્ય વનં કૃષ્ણ-વનમ્ ઇતિ ષષ્ઠી-તત્પુરુષસ્