મુક્તાચરિત · ભાગ 120

મુક્તા-ચરિત્રમ્
નમઃ શ્રી-ગાન્ધર્વિકા-ગિરિધરાભ્યામ્
કન્દર્પ-કોટિ-રમ્યાય સ્ફુરદ્-ઇન્દીવર-ત્વિષે ।
જગન્-મોહન-લીલાય નમો ગોપેન્દ્ર-સૂનવે ॥
ક્રય-વિક્રય-ખેલાબ્દૌ મુક્તાનાં મજ્જિતાત્મનોઃ ।
મિથો જયાર્થિનોર્ વન્દે રાધા-માધવયોર્ યુગમ્ ॥
નિજામ્ ઉજ્જ્વલિતાં ભક્તિ-સુધામ્ અર્પયિતું ક્ષિતૌ ।
ઉદિતં તં શચી-ગર્ભ-વ્યોમ્નિ પૂર્ણં વિધું ભજે ॥
નામ-શ્રેષ્ઠં મનુમ્ અપિ શચીપુત્રમ્ અત્ર સ્વરૂપં
શ્રી-રૂપં તસ્યાગ્રજમ્ ઉરુ-પુરીં માથુરીં ગોષ્ઠવાટીમ્ ।
રાધા-કુણ્ડં ગિરિવરમ્ અહો રાધિકા-માધવાશાં
પ્રાપ્તો યસ્ય પ્રથિત-કૃપયા શ્રી-ગુરું તં નતોઽસ્મિ ॥
હરિ-ચરિતામૃત-લહરીં વૃન્દા-વિપિનામ્બુ-રાશિમ્ભૂતામ્ ।
રસવદ્ વૃન્દારક-ગણ-પરમાનન્દાય સન્તનુમઃ ॥
એકદા કિઞ્ચિન્-માત્ર-શ્રુત-પૂર્વ-વૃત્તાન્તયા સત્યભામયા કૃષ્ણઃ સાકૂતં પૃષ્ટઃ ।
લતાસ્ તા મધુરાઃ કસ્મિન્ જાયન્તે ધન્યનિવૃતિ ।
નાથ મત્-કઙ્કણ-ન્યસ્તં યાસાં મુક્તાફલં ફલમ્ ॥
[* થિસ્ વેર્સે ઇસ્ qઉઓતેદ્ ઇન્ ઉન્ 11.66 અસ્ અન્ એxઅમ્પ્લે ઓf મૌગ્ધ્ય. થેરે થે fઇર્સ્ત્ લિને
રેઅદ્સ્:
કાસ્ તા લતાઃ ક્વ વા સન્તિ કેન વા કિલ રોપિતાઃ]
તતસ્ તદ્-વૃત્તાન્ત-સ્મરણાત્ કૃષ્ણઃ સ્વાન્તર્-ગ્લાનિર્ બહિર્ વિહસ્યાહ ।
ગતઃ સ કાલો યત્રાસીત્ મુક્તાનાં જન્મ વલ્લિષુ ।
વર્તન્તે સામ્પ્રતં તાસાં હેતવઃ શુક્તિ-સમ્પુટાઃ ॥
તતસ્ તદ્ અપૂર્વં શ્રુત્વા સ-વિશેષ-શ્રવણોત્કણ્ઠિતયા તયા બાઢમ્ આમ્રેડિતઃ
કૃષ્ણઃ પુનર્ આહ । એકદા કાર્ત્તિકે માસિ ગોકુલે ગોવર્ધન-ગિરૌ
દીપ-માલિકા-મહોત્સવ આસીત્ । તત્ર સર્વો જનો વિચિત્ર-નેપથ્ય-સામગ્રીણાં
સંસ્કારાય સાધનાય ચ પરમાશક્તો બભૂવ । ગોપાસ્ તુ સ્વં સ્વં ભૂષયન્તોઽપિ
વિશેષતઃ ગવાદિ-પશૂનાં પ્રસાધનાર્થમ્ ઉદ્યુક્તા આસન્ । ગોપ્યઃ કિલ
પ્રસાધિત-સદના આત્મનાં ભૂષણાર્થં નાનાલઙ્કાર-સંસ્કાર-સાધન-પરા
બભૂવુઃ । રાધા તુ માલ્ય-હરણાખ્ય-સરસ્-તીરોપાન્ત-માધવી-ચતુઃ-શાલિકાયાં
સ્વ-સખી-સમુદયેન પરમોત્તમ-મુક્તાભિર્ વિવિધ-ભૂષણાનિ રચયિતુમ્
આરેભે ।
મયા ચ વિચક્ષણ ઇતિ યથાર્થ-નામ-કીર-કુમાર-મુખતસ્ તન્ નિશમ્ય
સ-કૌતુકં તત્ર ગત્વાતિપ્રેમાસ્પદસ્ય હંસી-હરિણીતિ નામ્નો ધેનુ-યુગલસ્ય
ભૂષણૌત્સુક્યેન તાસાં સકાશે મૌક્તિકાનિ પ્રાર્થિતાનિ ॥ તતઃ
સુવિવિધ-વૈદગ્ધ્ય-પરિમલ-પરિલસિત-સામિ-નિમિલિત-વામ-નયન-નીલોત્પલ-દલ્
આઞ્ચલેન સાવહેલનમ્ ઇવ મનાગ્ એવ મામ્ અવલોક્ય
મુનિ-વ્રત-જતુ-મુદ્રિત-હસિત-હીરકાનર્ઘ્ય-મહા-રત્ન-બહિઃ-પ્રકાશં
નિર્ભરાવેશ-વિશેષેણ હારાદિ-ગુમ્ફન-વિલાસમ્ એવ વિતન્વતીસ્ તાઃ પ્રતિ સસ્મિતમ્
ઇદમ્ અહમ્ આભાષિતવાન્ ।

અભિનવ-યૌવના-મૂલ્ય-ચિન્તામણિ-લબ્ધિ-વિવર્ધિતોત્તુઙ્ગ-ગર્વ-મહા-પર્વતા
વગુણ્ઠિત-કર્ણ્યઃ! પ્રિય-વયસ્યસ્ય મમ પ્રાર્થિતે ક્ષણમ્ અપિ કર્ણાન્
ઉદ્ઘાટયન્તુ ભવત્યઃ ।
તતસ્ તાસામ્ ઈષત્ સ્મિત્વાન્યોન્યમ્ આલોકયન્તીનાં મધ્યે પ્રગલ્ભા લલિતા વિહસ્ય
સરોષમ્ ઇવ વ્યાજહાર । અયે નાગર! એતાનિ બહુ-મૂલ્યાનિ મૌક્તિકાનિ
રાજ-મહિષી-યોગ્યાનિ । તવ મહિષીનામ્ એવાલઙ્ક્રિયાયૈ સત્યમ્ અભિરૂપાણિ કથં
ન દાસ્યામઃ ?
તતસ્ તદ્-વચઃ શ્રુત્વા મયા કૌતુકેનાવિષ્ટેન સામ્ના પુનઃ પુનર્ ઇદમ્ એવોક્તમ્ ।
ભોઃ પ્રિય-ભૂષણાઃ! સર્વાણિ યદિ ન દેયાનિ તદા
મદ્-અત્યન્ત-પ્રિય-ધેનુ-યુગલ-શૃઙ્ગ-પર્યાપ્તાન્ય્ એવાવશ્યં દીયન્તામ્ ।
તતો લલિતા સર્વાસાં મૌક્તિકાનિ પુનઃ પુનશ્ ચાલયન્તી ભૂયઃ પ્રાહ । હે કૃષ્ણ!
કિં કર્તવ્યમ્ ? તવ ધેનુ-યોગ્યમ્ એકમ્ અપિ નાસ્તિ ।
તદાહમ્ ઉક્તવાન્ । અયિ પરમ-ચતુરે લલિતે! તિષ્ઠ તિષ્ઠ । અહં કાર્પણ્ય-ભાક્
પશ્ચાત્ ત્વયા વક્તું ન શક્ય ઇત્ય્ ઉપાલભ્ય સત્વરમ્ અમ્બાં વ્રજેશ્વરીમ્ આગત્ય
માતર્ દેહિ મે મૌક્તિકાનિ । અહં તુ તાનિ કૃષ્ટ-કેદારિકાયામ્ એવ વપ્સ્યામીતિ
પુનઃ પુનર્ અવોચમ્ । તતો માત્રા વિહસ્યોક્તં । વત્સ ન મૌક્તિકાન્ય્ ઉપ્તાનિ
પ્રરોહન્તિ ।
તદા મયોક્તં । માતર્ અવશ્યમ્ એવ દીયન્તાં દિન-ત્રયાભ્યન્તરે પ્રરૂઢાનિ
ભવત્ય્ એવ સાક્ષાત્ કર્તવ્યાનીત્ય્ અસ્મન્-નિર્બન્ધ-પરિહારાસમર્થયા તયા દત્તાનિ
બહૂનિ મૌક્તિકાનિ । મયા ગોકુલ-જલાહરણ-ઘટ્ટ-સમીપ-વર્તિનિ
યમુનોપકણ્ઠે પૌરુષ-ત્રયમ્ અવગાઢાં કેદરિકાં નિષ્પાદ્ય સહાસં
પશ્યન્તીષુ કાસુચિદ્ ગોપિકાસુ તન્ય્ ઉપ્ત્વા સા પુનર્ અપૂરિ । પરિતો વૃતિશ્ ચ કાષ્ઠૈર્
નિવિડા કૃતા ।
તતસ્ તાસાં મૌક્તિકપ્રાર્થન્વચનાસ્વરનિરાસાર્થં કેદારિકાસેકાય વયસદ્વારા
ગવ્યેષુ પ્રાર્થ્યમાનેષુ સોલ્લુણ્ઠં વિહસ્ય તાઃ પ્રોચુઃ ।
તન્મૌક્તિકકેદારિકાસેકોઽસ્માકં ગવ્યેન કથમુચિતઃ । યત્પ્રિયગોભૂષણાર્થં
કૃતમૌક્તિકકેદારિકાસેકસ્તાસાં ગવાં દુગ્ધેનૈવ ક્રિયતામ્ ।
તત્કેદારિકોત્પદ્યમાને ફલે નાસ્માભિરભિલાષઃ કર્તવ્યઃ । ઇતિ શ્રુત્વા મયા
સ્વગૃહાણાં ગવાં બહુભિઃ પયોભિરેવ તા દર્શયતા પ્રત્યહં સેકઃ ક્રિયતે સ્મ ।
તતશ્ચતુર્થદિવસ એવ મૌક્તિકાનિ પ્રઊઢાનિ । તદ્દર્શનેનોલ્લસિતેન મયા
માતુરઞ્ચલં ગૃહીત્વાનીય તદઙ્કુરા દર્શિતાઃ । તાન્ દૃષ્ટ્વા તુ માતા કિમેતદિતિ
મનસિ વિચારયન્તી સન્દિગ્ધા સતી વ્રજં જગામ । ગોપ્યસ્ તુ તચ્છ્રુત્વા હિંસ્રા
લતાઃ પ્રરૂઢા ઇતિ પરસ્પરં સહાસમૂચિરે ।
તતો નાતિવિલમ્બેન મૂર્વાકારિણ્યસ્તા મૌક્તિકલતા વિસ્તારિણ્યઃ સમાલોચ્ય
સમીપવર્તિનાં કદમ્બાનામુપરિષ્ઠાત્ ક્રમેણાવરોહિતાઃ । તતઃ
કતિપયૈર્દિવસૈસ્તાઃ સૌરભોન્માદિતમધુવ્રતૈઃ કુસુમનિચયૈર્ગોપીનાં
ચમત્કારમાતન્વાનાઃ સકલં ગોકુલમેવાધ્યવસાયન્ ।
તતોઽષ્ટ-વિધ-યોનિજ-મૌક્તિકેભ્યો વિલક્ષણાં શ્રિયં દધતિ મુક્તાફલાનિ તાસુ
જાતાનિ તાનિ દૃષ્ટ્વા વ્રજ-વાસિનાં વિસ્મયોઽત્યર્થં જાતઃ । વિશેષતશ્ ચ ગોપીનામ્ ।
તતઃ પ્રત્ય્ અહમ્ એવ તદ્-દર્શનેન જાત-લોભાસ્ તાઃ મન્ત્રયાઞ્ચક્રિરે । ભોઃ

સખ્યઃ ભદ્રેન જ્ઞાતમ્ અસ્મભ્યઃ કૃષ્ણો મૌક્તિકાનિ સર્વથૈવ ન દાસ્યત્યેવ ।
ભવતુ । તત્-કૃત-મૌક્તિક-કૃષિ-પ્રક્રિયાસ્માભિર્ ન દૃષ્ટાસ્તીતિ ન સ્યાત્ ।
તત્રાનધ્યવસાયં ત્યક્ત્વા તદ્-દ્વિગુણિકાયાઃ કેદારિકાયયા આરમ્ભઃ કથં ન
ક્રિયતે ?
ઇતિ શ્રુત્વાતિચતુરા લલિતા પ્રાહ -- ભોઃ પવન-વ્યાધિ-વ્યાપૃતા ગોપ્યઃ!
ગોવર્ધનોદ્ધરણાદિ-ભૂમિ-મૌક્તિકોત્પાદનાદિકં લોકોત્તરણામ્ અપિ દુષ્કરં
કર્મ । તેન યદ્ અઞ્જસા ક્રિયતે તત્ કિલ મહા-સિદ્ધતો
લબ્ધ-સિદ્ધૌષધિ-મન્ત્રાદિ-પ્રભાવાદ્ એવેતિ સમસ્ત-વ્રજ-જનૈર્ નિશ્ચિતમ્ એવ ।
અન્યથાસ્મદ્-વ્રજેન્દ્ર-ગૃહિણી ગર્ભ-સરોવરોત્પન્ન-સુકોમલ-નીલોત્પલસ્ય
જ્ઞાત-સ્વ-ગોપ-જાતિ-ક્રિયા-કલાપ-માત્રસ્ય ગોપાલકસ્ય તસ્ય તત્-તત્-કરણે કથમ્
એતાવતી શક્તિઃ સ્વતઃ સમ્ભવેદ્ ઇતિ જાનન્ત્યોઽપિ ભવત્યઃ
સિદ્ધૌષધિ-મન્ત્રાદ્ય્-અન્તરેણ યત્-તત્-કર્મણિ પ્રવર્તિતુમ્ અભિલષન્તિ । તત્ ખલુ
પરિણતાવગાધ-લજ્જા-પરિહાસ-સાગરાન્તઃ-સ્વપતનાયૈવેતિ સત્યમ્ અવધાર્યતામ્ ।
તતસ્ તુઙ્ગવિદ્યા પ્રાહ -- અસ્માભિર્ અપિ
શ્રી-ભગવતી-પાદ-પદ્મ-સિદ્ધ-મન્ત્ર-શિષ્યા-નાન્દીમુખી-સકાશાત્
સિદ્ધ-મન્ત્રમ્ એકમ્ આદાય કથં ન તથોદ્યમઃ ક્રિયતે ?
સર્વાઃ -- ભદ્રં વદતિ તુઙ્ગવિદ્યેતિ નિર્ણીય તત્-પાર્શ્વમ્ ઉપેત્ય સ-વિનયમ્
આત્માભિલાષં નિવેદયામાસુઃ ।
તતો નાન્દીમુખી સ્વગતમાહ -- અયે નિજ-નયન-યુગ્મ-દૃષ્ટિ-સાફલ્યાય
ચિર-દિનમ્ અસ્મદ્-વિધાભિલષ્યમાણ-ક્રય-વિક્રય-ક્રીડા-કુતૂહલ-કલ્પતરોર્
બાઢમ્ અકસ્માદ્ અસ્માદ્ દૃશાં ભાગ્યાતિશય-વશાત્ સાક્ષાદ્ બીજ-રૂપોઽયમ્ અવસરઃ
પ્રત્યાસન્નો બભૂવ । તદ્-વિદગ્ધાનાં શિરોમણીર્ અપ્ય્ એતાસ્ તથા
યુક્તિ-સૌષ્ઠવાતિશયેન કૃત્યેઽત્ર પ્રવર્તયામિ । યથા સ તરુસ્ ત્વરિતમ્ એવ
પ્રઊઢઃ ફલવાન્ ભવેદ્ ઇતિ મનસિ વિચિન્ત્ય સાન્તરાનન્દં નાન્દી પ્રાહ -- ભોઃ
સખ્યઃ । સત્યં મુકુન્દસ્ય ન મન્ત્ર-કૃતેયં મૃદિ મૌક્તિકા સૃષ્ટિઃ ।
સર્વાઃ - તન્ નિજ-જનેન કારણ-શુક્ત્યાદિ-માત્રમ્ અન્તરેણ કથં મૃત્તિકાયામ્
અસમ્ભવેયં તદ્-ઉત્પત્તિઃ પ્રતીયતે ।
નાન્દી -- અસ્યા ભુવઃ સ્વાભાવિકેદૃક્-પ્રભાવાદ્ એવ । યદ્ વિવિધ-રત્ન-જનનીયં
વ્રજ-વન-ભૂર્ ઇતિ શ્રી-ભગવતી-પાદ-પદ્મૈઃ પુનઃ પુનર્ નિવર્ણ્યતે । ઋતમ્ અપ્ય્
અનુભૂયન્તે તથા । યતઃ
પ્રવાલ-નવ-પલ્લવ-મરકત-છદ-વજ્ર-મૌક્તિક-પ્રકર-કોરક-કમલ-રાગ
-નાના-ફલાદિમન્તો હિરણ્મય-મહીરુહાઃ સ્ફુટમ્ અત્ર જાતા જાયમાનાશ્ ચ
દૃશ્યન્તે । અતોઽસ્યામ્ ઉપ્ત-મુક્તાફલાનિ જનિષ્યન્તે ફલિષ્યન્તિ ચેતિ કિં ચિત્રમ્ ? તદ્
ભવતીભિર્ અપિ સુરભિતર-નવનીતાદિ-સેક-પૂર્વકમ્ અતિપ્રયત્નેન તથા તત્-કૃષિઃ
ક્રિયતાં યથા તતોઽપ્ય્ અધિકતમાનિ પરમોત્તમ-ફલાનિ લભ્યન્તે ।
ઇતિ તદ્-વચન-માધુરીમ્ આપીય સ-સન્તોષં સ-શ્લાઘં પ્રત્યયન્ત્યઃ સર્વાસ્ તામ્
આલિઙ્ગ્ય નિજાં સ્થલીમ્ આગત્ય સ્પર્ધયા મજ્-જયાય સમુચિત-વેતનતો
દ્વિગુણ-ત્રિગુણ-ગોરસ-પ્રદાનેન કર્મ-કારાનાનાય્ય સ્થાને સ્થાને કેદારિકાઃ
કૃત્વા પેટિકાયામ્ અગ્રથિતાનિ ગ્રથિતાન્ય્ અઙ્ગ-ભૂષણ-રૂપાણિ ચ યાવન્તિ સ્થિતાનિ
તાવન્તિ યથા-યુક્તમ્ અલ્પાન્ય્ એવ સંરક્ષ્યાઙ્ગતઃ સમુત્તારિતાનિ ચ મૌક્તિકાનિ

નિરવશેષમ્ ઉપ્ત્વા પ્રત્યહમ્ એવ ત્રિ-સન્ધ્યં ગો-દુગ્ધ-નવનીત-સુવાસિત-ઘૃતૈર્
એવ સેકં કર્તુમ્ આરબ્ધવત્યઃ ।
તતસ્તાસાં મુક્તાકૃષિકરણશ્રવણાન્માત્સર્યતો લોભતશ્ચ ચન્દ્રાવલીપ્રભૃતયોઽપિ
સર્વા વલ્લબ્યસ્તતોઽપ્યધિકકેદારિકાઃ સ્થાને સ્થાને કૃત્વા
દેહગેહયોરેકમપ્યસંરક્ષ્ય સમસ્તમૌક્તિકાન્યુપ્તવત્યઃ ।
તતઃ કતિપયદિનાન્તરે સ્વસ્વકેદારિકાસુ જાતાન્ હિંસ્રલતાઙ્કુરાન્ દૃષ્ટ્વા
અન્તર્ગર્ભિતગર્વાભિર્વલ્લભીભિસ્તાભિઃ સર્વાભિશ્છલતો મત્પ્રિયવયસ્યાઃ
પરિહસ્યન્તે સ્મ ।
એકસ્મિન્ દિને ગોરસાનામતીવવ્યયં સ્વસ્વગૃહસ્ય ચ નિમૌક્તિકતાં વીક્ષ્ય ગોપાઃ
સસંરમ્ભં કારણં પપ્રચ્છુઃ ।
તચ્છ્રુત્વા વૃદ્ધા ઊચુઃ । ભો આયુષ્મન્તઃ । નાનુયોગવિષયોઽયમાભિર્બાલાભિઃ
કૃતો મૌક્તિકકેદારિકાનાં નિમિત્તં બહુલો વ્યયોઽચિરાદેવ બહુતરલાભો
ભવિષ્યતિ । યત્કૃષ્ણકેદારિકાયાં રાજદારાણામપિ દુર્લભાનિ મુક્તાફલાનિ કિલ
દૃષ્ટાનિ સન્તીતિ ।
અથૈકદા વિશાખયા સ્વદેકારિકાસુ તાનઙ્કુરાન્નિરીક્ષ્ય કાસાઞ્ચિત્ કર્ણે
નિભૃતમિદમુક્તમ્ । ભોઃ સખ્યઃ । કૃષ્ણકેદારિકામધ્યે મયા યાદૃશા અઙ્કુરા
દૃષ્ટા એતે તુ તાદૃશા ન દૃશ્યન્તે । ન જાને પશ્ચાત્ કિં ભવેત્ ।
કૃષ્ણવયસ્યદૃષ્ટિનિવારણાર્થં છલતઃ સુષ્ઠુ વેષ્ટ્યન્તામ્ ।
અથ કતિપયદિવસૈસ્તાસાં રાધાદીનામન્યાસાં ચ કેદારિકાસુ કણ્ટકાદિચિહ્નેન
લતાભિર્નિજરૂપે પ્રકાશ્યમાને ગોપીકેદારિકાસુ હિંસ્રા લતા જાતા ઇતિ સકલગોકુલ
એવ ખ્યાતમ્ ।
એતદ્ આકર્ણ્ય વયસ્ય-દ્વારા ગાન્ધર્વા-ગોષ્ઠ્યાં મયેદં સોત્પ્રાસં વિજ્ઞાપિતં
શ્રુતં ભવતીનાં કેદારિકાસુ બહૂનિ મુક્તા-ફલાનિ જાતાનિ સન્તિ । અહં તાવત્
સ્નિગ્ધસ્ તત્ સ-વયસ્યાય મહ્યં પ્રથમ-ફલાનિ દીયન્તામ્ ।
તતસ્ તાભિર્ ઉક્તં । યદિ વયં કૃષિમ્ અકરિષ્યામસ્ તદા સકલ-ગોષ્ઠં
મૌક્તિકમયમ્ અભવિષ્યત્ । પશુપાલ્ય-સ્વધર્મમ્ અપહાય સ ઇવ કઃ
કીલાસ-વૃત્તિમ્ [*નોતે: કર્ષક-વૃત્તિઃ પક્ષે કાર્પણ્યમ્] આશ્રયેત્ ॥
તદ્ આકર્ણ્ય મયા નિખિલ-વયસ્યાઃ સવત્સા ગાવઃ શકટ-વહા મહિષ્યઃ,
સવર્કરા અજા, વૃન્દાવન-વર્તિન્યશ્ ચ મૌક્તિક-મયૈર્ માલાદ્ય્-અલઙ્કારૈર્
મણ્ડિતાઃ ।
તતશ્ ચ ગોપ્યો લજ્જયા સ્વ-ભૂષણ-વ્યતિરેકેણ બહુ-ધન-વિનાશેન ગોપ-ભિયા ચ
કિમ્ અત્ર યુક્તમ્ ઇતિ મન્ત્રયિતુમ્ આરેભિરે । અયે ગૃહીત-કૃષ્ણ-પક્ષયા
ધૂર્ત-નાન્દીમુખ્યાઽભદ્રેણ પ્રતારિતાઃ સ્મ ઇત્ય્ આભાષ્ય સર્પ્સ્.અં તન્-નિકટમ્
આગત્ય તત્-કથન-પૂર્વકં બહુશસ્ તાભિર્ ભર્ત્સિતા નાન્દીમુખી પ્રાહ । ભોઃ
તપોભ્યઃ શપે ન મયા સર્વથૈવ પ્રતારિતાઃ સ્થ, કિન્તુ યુષ્માભિર્ એવ તત્ સર્વં
વિનાશિતમ્ ।
સર્વાઃ । કપટિનિ કથં કારમ્ ।
નાન્દી । યતો ગર્વિતાભિર્ યુષ્માભિર્ ઢક્કા-વાદ્યવત્ કોલાહલ-પ્રપઞ્ચેન
સવયસ્ય-ગણસ્ય તસ્ય શ્રવણ-કુહરે સુષ્ઠુ-ગોચરીકૃત્ય કેદારિકાસુ મુક્તાઃ
સ્ફુટમ્ ઉપ્તાઃ તથા કોઽપ્ય્ એકઃ પ્રહરિકોઽપિ તત્ર ન રક્ષિતઃ ।

સર્વાઃ -- એતાવતા કિં ન જાતમ્ ?
નાન્દી સરોષમ્ । યજ્ જાતં તચ્ ચતુરંમન્યાભિઃ શ્રૂયતામ્ । યુષ્માન્ વિજેતુમ્
અભીષ્ટમ્ ઇષ્ટાન્ન-પ્રદાનેન સુષ્ઠુ પ્રલોભ્ય ધૂર્ત-ગુરુણા યુષ્મન્-નાગરેણ
તેન પ્રેરિત-લોલુપ-ભણ્ડ-મધુમઙ્ગલેનાતિ-નિર્બદ્ધતો વિચિત્ય કિઞ્ચિજ્
જાતાઙ્કુરાઃ સર્વા મુક્તા નિરવશેષં સમાદાય તત્ર તત્ર હિંસ્રાવલ્લી-કદમ્બાન્
સમારોપ્ય કયત્યઃ પૃથક્ સ્વકૃત એકસ્મિન્ કેદારે પ્રત્નતઃ સંરોપિતાઃ ।
તથાન્યાસાં તુ તથૈવાનીય કાલિન્દી-ગભીર-નીરાન્તઃ પ્રક્ષિપ્તાઃ । ઇતિ મયા
સુદૃઢં જ્ઞાતમ્ અસ્તિ ।
ઇતિ નિશમ્ય સર્વા આહુઃ । અયિ
કૂટત્વ-નાટક-નટન-પ્રકટનૈક-કાર્યાનિન્દ્ય-મહાનન્દિ । અયિ
ભણ્ડ-મધુમઙ્ગલ-ગુરુપ્રાય-મહા-સતીર્થે । અયિ
વ્રજપ્રથિત-શઠ-નટ-સહિત-નાટ્ય-યોગ્યે । તત્-પ્રિયતમે નટિ । અયિ
કલિયુગ-તપસ્વિનિ । તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ સભ્રૂભઙ્ગં તામ્ આક્ષિપ્ય સ્વ-ગેહમ્ આગત્ય
પુનઃ પુનસ્ તદ્ એવ વિચારયન્તી તાસુ રાધા ભોઃ સખ્યઃ નાન્દીમુખી વા
પ્રતારયતુ સ ધૂર્તસ્ તથા વા કરોતુ અધુના તદ્-વિચારેણ કો લાભઃ । સામ્પ્રતમ્
અન્યદ્ દુઃખં ન ગણ્યતે । ગુર્વાદિતો ભયમ્ એવ નઃ ખેદયતિ । તદ્ વયં તુ
તેભ્યો મૌક્તિકેષુ દર્શિતેષ્વ્ એવ શિથિલી ભવેત્ । તાદૃશાનિ સર્વથૈવાત્ર
સુદુર્લભાનિ કિન્તુ કૃષ્ણાદ્ એવ મૂલ્યેન યથા ગૃહીતાનિ સ્યુઃ । તત્રોપાયશ્
ચિન્ત્યતામ્ ।
તતઃ સર્વાભિર્ વિભાવ્યોક્તમ્ । ચન્દ્રમુખી ચતુરા ભવતિ । સુવર્ણાનિ ગૃહીત્વા
ગત્વા સમુચિત-મૂલ્યેન મૌક્તિકાન્ય્ આનયતુ ।
તતસ્ તયોક્તમ્ । સમ્પ્રત્ય્ અસ્માભિર્ ઉપાલબ્ધસ્ય તસ્ય સમીપમ્ અહમ્ એકાકિની
ગન્તુમ્ અશક્તાસ્મિ । કાઞ્ચનલતા મમ સઙ્ગે સમાગચ્છતુ । ઇતિ સર્વાસામ્
અનુમત્યા બહુ-સુવર્ણાનિ ગૃહીત્વા મૌક્તિક-વાટિકા-સમીપં તે આજગ્મતુઃ । તત્ર
તદ્-વાટિકાધિકારિણં સુબલં મયા સહ નિવિષ્ટમ્ અબ્રૂતામ્ । હે સુબલ શ્રુતમ્
અસ્માભિર્ ભવદ્ભિર્ નવ્ય-મુક્તાનિ વિક્રીયન્તે । તદ્ ઇમાનિ શુદ્ધ-સુવર્ણાનિ
ગૃહીત્વા સમુચિત-મૂલ્યેન પ્રવીણ-પ્રવીણ-મુક્તા-ફલાનિ દીયન્તામ્ ।
તતઃ સ્મિત્વા મયોક્તમ્ । તદાનીમ્ અનેકધા પ્રાર્થ્યમાનં નૈકમ્ અપિ મૌક્તિકમ્
અસ્મભ્યં દત્તમ્ । અસ્મત્-કેદારિકા-સેકાર્થં દુગ્ધ-પારી ચ ભવતીભિર્ ન
દત્તા । અસ્માભિર્ વરં કાલિન્દી-મધ્યે પ્રક્ષેપ્તવ્યમ્ । તથાપિ ભવતીનાં
ગૃહ-સર્વસ્વેનાપિ પણીકૃતેન નિખિલ-મૌક્તિક-વૃન્દાદપકૃષ્ટમ્ એકમ્ અપિ
મૌક્તિકં સર્વથા ન દાતવ્યમ્ ।
તતઃ કાઞ્ચનલતયોક્તમ્ । મૌક્તિક-નિમિત્તં પત્ય્-આદિભ્યો યદિ તાસાં ભીર્ ન
ભવેત્ તદાસ્ય કદર્થનોક્તિમ્ ઈદૃશીં કા નામ સહેત । ભવતુ કિં કર્તવ્યમ્ ।
હટ્ટ-પ્રસારિત-બહુરત્ના મધુરા તાવદ્ દૂરે તદ્ અદ્ય ભોઃ સુબલ સ્વયમ્ એવ
ભવતા મધ્યસ્થેન ભૂયતામ્ । આન્યત્રિક-મૂલ્યાદ્ અસ્માભિર્ વિશેષોઽપિ દાતવ્યઃ ।
તતશ્ ચ વિશેષ-શબ્દ-શ્રવણાન્ મયા વિહસ્યોક્તમ્ । ભવતુ નામ
સ્વભાવ-કોમલેન મયા તુ ભવતીભિર્ ઇવ કાઠિન્યં કર્તું ન શક્યતે । અદત્ત્વા
વા અન્યત્ કિં કર્તવ્યમ્ । કિન્તુ મૌક્તિકાર્ધિનીનાં સર્વાસાં
મૌક્તિક-મૂલ્ય-નિર્ણયઃ કિં ભવતીભ્યામ્ એવ ભવિષ્યતિ ।

તાભ્યામ્ ઉક્તમ્ -- અથ કિમ્ ?
મયોક્તમ્ । કસ્ તાવદ્ વિશેષઃ । તતશ્ ચન્દ્રમુખી કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય કાઞ્ચનલતામ્
આલોકિતવતી । કાઞ્ચનલતાથ સલજ્જં સુબલં પ્રતિ વ્યાજહાર । સખે સુબલ સ્વયમ્
એવ મધ્યસ્થેન ભૂત્વા સમાધાય સમીચીન-યશો-ભારસ્ તાવદ્ અઙ્ગીક્રિયતાં
ભવતા ।
સુબલેનોક્તમ્ । વયસ્ય રહસ્યતયા બહુ-મૂલ્યત્વં કિયત્ કાઞ્ચનલતયા
પ્રકટીક્રિયતે । આત્મનોઽભીષ્ટ-મૂલ્યં સ્વયમ્ એવ સ્ફુટં નિગદ્ય ન કથં
ગૃહ્યતે ।
તતોઽહમ્ અબ્રુવમ્ । સખે સુબલ ચન્દ્રમુખ્યા અભિપ્રાયો જ્ઞાતઃ । મુક્તાફલાનિ
ગ્રહીતું કાઞ્ચનલતૈવ વિચાર્યાનર્ઘ-મૂલ્યત્વેન પરિકલ્પ્ય રાધાદિભિઃ પ્રહિત્ય
મમ દત્તાસ્તીતિ । કિન્તુ કાઞ્ચન-સઞ્ચયતોઽપિ મુક્તાફલાનામ્ અધિકં મૂલ્યં
જગતિ પ્રસિદ્ધમ્ । તસ્માદ્ એકયૈવ કાઞ્ચનલતયા કથમ્ એતાસાં
મૂલ્ય-પર્યાપ્તિઃ । યદિ વા અસ્યા બક્ષસિ સ્વર્ણ-સમ્પૂટ-રૂપ-ફલ-દ્વયે બહવશ્
ચિન્તામણયોઽપિ સન્તીતિ ચન્દ્રમુખી વક્ષતિ તથાપિ ન । યતો
વૈકુણ્ઠનાથ-કણ્ઠ-સ્થિત-કૌસ્તુભતોઽપિ મમૈતદ્ એકં મુક્તાફલં
પરમ-પરાર્ધ્યમ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા ભ્રૂ-ભઙ્ગેન મામ્ અવલોકયન્તી કાઞ્ચનલતા સરોષમ્ આહ -
નિર્બુદ્ધિકે ચન્દ્રમુખિ! તદૈવ મયોક્તં તસ્ય ધૃષ્ટસ્ય સવિધે મયા ન
ગન્તવ્યમ્ । તથાપિ ત્વયાહ્યમ્ આગ્રહેણાનીય કદર્થિતાસ્મિ । ત્વં મુક્તાફલાન્ય્
આદાય સમાગચ્છ અહમ્ ઇતશ્ ચલિતાસ્મિ ।
ચન્દ્રમુખી આહ - કાઞ્ચનલતે! સત્યં કથયસિ તત્ કથમ્ એકાકિન્યા મયા
મૂલ્ય-નિર્ણયો ભવતુ । કથં વા નિજનેઽત્ર સ્થાતવ્યં એકયોગ-નિર્દિષ્ટાનાં સહ
વા પ્રવૃત્તિઃ સહ વા નિવૃત્તિર્ ઇતિ મયાપિ ગન્તવ્યમ્ । ઇત્ય્ ઉભે એવ ગમનોદ્યતે
દૃષ્ટ્વા મયોક્તમ્ - સુબલ! તદૈવ મયોક્તં યદ્ એતાભ્યાં મૂલ્ય-નિર્ણયો ન
ભવિષ્યતિ ।
તચ્ છ્રુત્વા તયોઃ સવિધમ્ આગત્ય સુબલેનોક્તમ્ - સખિ ચન્દ્રમુખિ! વયસ્યસ્ય
મૂલ્ય-વિષયે મહાન્ આગ્રહો દૃશ્યતે । તેન પ્રિય-સખી રાધા લલિતાદિભિઃ સહાગત્ય
સમક્ષમ્ એવ સમુચિત-મૂલ્યં પ્રદાય સ્વેપ્સિત-મુક્તાફલાનિ ગૃહ્ણાતુ । તત્ર
મયા મધ્યસ્થેન ભૂત્વા સાચિવ્યં કરણીયમ્ ।
ઇતિ નિશમ્ય ચન્દ્રમુખી-કાઞ્ચનલતે તાસાં સવિધે ગત્વા સ-રોષમ્ ઇવ સર્વં
વૃત્તં કથયાંચક્રતુઃ ।
તતશ્ ચ રાધા લલિતાદિભિઃ સહ મૌક્તિક-બાટી-પ્રાન્તમ્ આસાદ્ય
ચન્દ્રમુખી-દ્વારા સુબલમ્ આકાર્ય તમ્ આહ - પ્રિય-વયસ્ય સુબલ । અસ્માસુ
ભવતો નિરઙ્કુશઃ સ્નેહઃ । અતઃ સ્વયમ્ એવ તથા વિધીયતાં યથાસ્માભિઃ
સમુચિત-મૂલ્યેન મુક્તાફલાનિ લભ્યન્તે ।
તચ્ છ્રુત્વા સુબલેન મહ્યં નિવેદ્ય મદ્-વચનેન મત્-સન્નિધૌ તા લલિતાદયઃ
સમાનીતાઃ । રાધા તુ મમાત્રાગમનં ત્વયા
મદ્-ઉપદ્રાવક-સ્વ-પ્રિય-વયસ્યાય સર્વથા ન પ્રકાશનીયમ્ ઇતિ સુબલમ્
આભાષ્ય મન્-નિકટ-સ્થ-કદમ્બ-કુઞ્જાન્તર્ નિખિલ-વૃત્તાન્તં નિશમયન્તી
નિગૂઢમ્ આસ્થિતા ।

તતો મયા તાઃ સર્વા નિભાલ્ય રાધા કથં ન દૃશ્યતે ઇત્ય્ ઉક્તે તુઙ્ગવિદ્યયોક્તમ્ -
ગોકુલ-યુવ-રાજ! સા ખલુ સ-પ્રણયં આર્યયા જટિલયા કસ્યચિદ્
ગૃહ-કાર્ય-વિશેષસ્ય કૃતે રક્ષિતા ગૃહે વિદ્યતે ।
તતસ્ તદ્-અવસર એવ પ્રવિષ્ટેન મધુમઙ્ગલેન
ઇઙ્ગિત-વિજ્ઞાપિત-રાધા-નિગૂઢ-મન્-નિકટ-સ્થિતિમ્ અવધાર્ય કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય
મયોક્તમ્ - તુઙ્ગવિદ્યે! મુક્તા-ગ્રહણેચ્છા તસ્યા ન વિદ્યતે ઇતિ દૃશ્યતે ।
તતસ્ તયોક્તં - નહિ નહિ । તન્-મુક્તા-મૂલ્યમ્ અસ્માભિર્ એવ દાસ્યતે ।
તદા મયોક્તં - વિશાખૈવ રાધા, રાધૈવ વિશાખા । તતસ્ તન્-મૂલ્યં વિશાખૈવ
દાસ્યતીતિ જ્ઞાયતે । ભવતુ તત્ર સમાગ્રહો નાસ્તિ, કિન્તુ યા ખલુ સ્વયમ્ આગત્ય ન
ગૃહ્ણાતિ તસ્યાશ્ ચતુર્-ગુણં મૂલ્યં ગૃહ્યતામ્ । મૌક્તિકાનિ ચ સાધારણાન્ય્ એવ
દીયન્તામ્ ઇતિ મે સર્વેષાં સખીનાં સુદૃઢો નિર્ણયઃ ।
તદ્ અનુ સુબલં પ્રતિ મયોક્તં - સખે સુબલ! અવચિત મુક્તા-પૂર્ણ-સમ્પુટાન્
આનીય પુરતઃ પ્રસાર્ય વિચિત્ય સર્વ-કનિષ્ઠાન્ય્ એવ મૌક્તિકાનિ પૂર્વકૃતં
તત્-કાર્પણ્યમ્ અપ્ય્ અવિગણય્ય પ્રથમં તત્-કૃતે વિશાખાયાં સમર્પ્ય તત્-સકાશાચ્
ચ તન્-મૂલ્યં ગૃહ્યતામ્ । યદિ વા પ્રસ્તુતં દાતું ન શક્નોતિ તતસ્ તદ્-અભિન્નેયમ્ ।
તાવત્ પુષ્પ-પ્રવાલ-ચોરિકા ગોપ-કન્યકા યત્ર રક્ષ્યન્તે તત્રૈવારાન્
માધવી-કુઞ્જ-કારાયાં સંબધ્ય રક્ષ્યતામ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા મધુમઙ્ગલેનોક્તં - પ્રિય-વયસ્ય । નિરોધેઽપિ પર-રામાભિઃ
પલાયન-વિદ્યાઃ સ્ફુટમ્ અધીતાઃ સન્તિ ।
તદા મયોક્તં - વયસ્ય! મયાપ્ય્ એતદ્ જ્ઞાયત એવ । કિન્તુ ચિન્તા નાસ્તિ । યદ્યપિ
પર-રામા-સ્પર્શો લજ્જા-ત્યાગશ્ ચાસ્મદ્-વિધાનાં સ્વપ્નેઽપ્ય્ અતીવાયોગ્યસ્ તથાપિ -
સ્વ-કાર્યમ્ ઉદ્ધરેત્ પ્રાજ્ઞઃ કુર્વન્ન્ અપિ વિગર્હિતઃ ।
તથા,
આહારે વ્યવહારે ચ લજ્જામ્ અપિ પરિત્યજેત્ ।
ઇતિ સંહિતા-વચન-બલાદ્ અહમ્ એવ પ્રહરિકો ભવન્ સર્વામ્ એવ રાત્રિં જાગ્રન્
નિરન્તરં નિવત્સ્યામિ ।
ઇતિ નિશમ્ય સુબલઃ સ-સ્મિતમ્ આહ - પુરુષોત્તમ! પ્રિય-સખ્યા વિશાખયા એતાવતિ
મહા-સઙ્કટે કિયન્તં કાલં સ્થાતવ્યમ્ ?
તતો મયોક્તં - યદ્ અર્થમ્ ઇયં રક્ષ્યતે સા યાવત્ નિઃશેષં મૂલ્ય-દ્રવ્યં
પ્રસ્થાપયતિ । કિં વા કિયદ્-દ્રવ્યં ગૃહીત્વા સ્વયમ્ એવાગત્ય ધ્રુવમ્ અસ્યાઃ
સ્નેહાદ્ ઇત્થમ્ અત્ર સ્થિત્વા અવશિષ્ટ-દ્રવ્યાનયનાર્થમ્ એનાં પ્રસ્થાપયતિ । તાવદ્
અનયા સ્થાતવ્યમ્ ।
ઇતિ શ્રુત્વા મધુમઙ્ગલઃ પ્રાહ - સખે! એતદ્-ગોષ્ઠીનામ્ અધીશા સા સર્વાભ્યોઽપિ
સર્વ-કર્મણિ વિચક્ષણા વિશેષતઃ પલાયને ગવ્ય-ઘટ્ટ્યાં દાનાદિષુ સર્વૈર્
અસ્માભિ પુનઃ પુનઃ પ્રયક્ષીકૃતાસ્તિ । ત્વં ત્વ્ અનિશઅમ્ ઉદ્ઘૂર્ણસે તેન મે
મહતી ચિન્તા જ્ઞાયતે ।
તતઃ સ્મિતમ્ અપવાર્યાહમ્ અવદં - સખે! અલમ્ અનયા ચિન્તયા । તન્-નિકટે
મમોદ્ઘૂર્ણા ન જનિષ્યત એવ । યદિ વા જાયેત તર્હિ મદ્-ઉત્તમાઙ્ગસ્ય
તદ્-વામ-ભુજા-મૃણાલીમ્ ઉપધાનીકૃત્ય
તદ્-ઉરસ્-તલ્પોલ્લસિત-પીત-પટ્ટામ્બર-વર-વિધૂપધાનોપરિ

મદ્-વામ-કર-પલ્લવમ્ અરુણમ્ અભિન્યસ્ય તહ્તા
મૌક્તિક-પણ-નિમિત્તક-વાગ્-વિલાસમ્ ઉલ્લાસયિષ્યામિ । યથા સુખેન જાગર્યામ્ એવ
ચત્વારો રજનિ-યામા દ્રુતમ્ એવ વિરમન્તિ । અથવા
મદ્-ઉરો-નામ-ઘનાન્ધકાર-વિષમ-કારાગારાન્તસ્ તાં પ્રવિશ્ય
તત્-પાર્શ્વ-યુગલં કઠોર-ભુજ-ગારુત્મતાર્ગલાભ્યાં દૃઢં સંરુદ્ધ્ય
સુખેન નિરાતઙ્કઃ સ્વપ્ન-વિલાસં વિતરિષ્યામિ ।
ઇતિ શ્રુત્વા સર્વાઃ સ્મયમાના બભૂવુઃ । રાધા તૂદ્ગ્રીવિકયા માં વિશાખાં
સર્વાશ્ ચ સખીર્ અવલોકયન્તી આહ - ચન્દ્રાવલી-કેલિ-કુરઙ્ગ! તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ
અનુચ્ચૈર્ માં તર્જયન્તી સુસ્મિતાસીત્ । વિશાખા તુ કુટિલ-દૃષ્ટ્યા મામ્ અવલોકયન્તી
આહ - વ્રજ-ધૂર્ત-ધૃષ્ટ! અપેહૈ અપેહીતિ વદન્તી સખી-મધ્યે લીના બભૂવ ।
તતઃ સર્વાભિઃ સુબલં પ્રત્ય્ ઉક્તં - સુબલ! વિદૂષકતાં ત્યજ । યદિ ભવતાં
વિક્રયેચ્છા વર્તતે, તર્હિ મુક્તાઃ પ્રદર્શ્ય સમુચિત-મૂલ્યેન પ્રદીયન્તામ્ । નો
ચેદ્ વયં ગૃહં ગચ્છામઃ । મથુરાત એવ મૌક્તિઆન્ય્ આનયિતવ્યાનિ ।
ઇતિ નિશમ્ય સુબલેન સમ્પુટાનુદ્ઘાટ્ય તાભ્યાં મૌક્તિકાનિ પ્રદર્શ્ય માં પ્રત્ય્
ઉક્તં -- પ્રિય-વયસ્ય! ઇમાનિ મૌક્તિકાન્ય્ અમૂલ્યાનિ આભિર્ ગૃહ-પત્ય્-આદિકં
સમસ્ત-ગોધનાનિ ચ વિક્રીયાપિ એકસ્યાપિ મૂલ્યં દાતુમ્ અશક્યમ્ । એતાઃ ખલુ
ભવત્-સ્નિગ્ધાઃ સર્વાન્ ઉપેક્ષ્ય ત્વાં જાનન્તિ । તસ્માદ્ એતત્-પૂર્વ-કૃત-કાર્પણ્યમ્
અપિ વિસ્મૃત્ય માં ચ ત્વ-અનુગતમ્ અવેક્ષ્ય યત્-કિઞ્ચિન્-મૂલ્યં ગૃહીત્વા વિના-મૂલ્યેન
દત્તવદ્ આસામ્ અભીપ્સિત-મૌક્તિકાનિ દાતુમ્ આજ્ઞા ક્રિયતામ્ ।
તતોઽહમ્ અવોચમ્ - સખે! નહિ નહિ । વયં વાણિજ્ય-વ્યવસાયિનઃ । ભવતુ । કિં
કર્તવ્યં । ભવદ્-વચનં ચ રક્ષણીયમ્ । તદ્ યત્ કિઞ્ચિદ્ અલ્પમ્ એવ મયા મૃગ્યતે
તદ્ દાપયિત્વૈવ દીયન્તામ્ । કિં ચ ઉત્કોચં ગૃહીત્વા બારં બારં મમ
ઘટ્ટી-દાન-દ્રવ્યાણિ ભવતા વિનાશિતાનિ સનીતિત્ મમ કેનાપિ કથિતમ્ અસ્તિ
તસ્માન્ મૂલ્ય-દ્રવ્યં સમક્ષમ્ એવ મયૈવાભ્યો ગ્રહીતવ્યમ્ ।
સુબલઃ કિઞ્ચિદ્ વિહસ્યાહ - ભદ્રં વચઃ । કિં ચ એતાભિઃ
સ્વીય-સ્વીયાભીપ્સિત-મૌક્તિકાનિ વિચિત્ય પૃથક્ પૃથક્ કુટી-કૃતાનિ દૃષ્ટ્વા
ભવતાપિ સ્વાભીપ્સિત-મૂલ્યં કથ્યતામ્ ।
તતોઽહમ્ અબ્રુવમ્ - ભદ્રં દર્શયન્તુ સ્વ-સ્વાભીપ્સિત-મૌક્તિકાનિ મૂલ્યં
કથ્યતે મયા ।
સુબલઃ પ્રાહ - પ્રિય-વયસ્ય! એતાઃ વિનયેન યન્ નિવેદયન્તિ તત્ કૃપયાવધાર્ય
ભવતે યદિ રોચતે તદા વિધીયતામ્ ।
તતોઽહં - સુબલ । કથ્યતાં કિં નિવેદયન્તિ યુક્તં ચેત્ કર્તવ્યમ્ ।
સુબલઃ પ્રાહ - એવં નિવેદયન્તિ, મધુ-પુરી તાવદ્ દૂરે
સમગ્ર-મૂલ્ય-દ્રવ્યાણાં ચ સમાચયનં દિન-દ્વય-મધ્ય એવ સમ્પદ્યતે ।
ગુરુકુલં તુ મૌક્તિકાલઙ્કારાદ્ય્-અદર્શનાત્ ક્ષણે ક્ષણે ખિદ્યમાનં બાઢમ્
આક્રોશતિ । અતોઽતિસ્નિગ્ધાન્ ભવદ્-વિધાન્ અવગત્ય લજ્જામ્ અપિ પરિહાય
નિર્જન-વનાન્તરમ્ આગતાનામ્ અસ્માકમ્ ઋણેનૈવ મૌક્તિકાનિ દાપયિત્વા દ્રુતમ્
એવ વિદાયઃ ક્રિયતામ્ । મૂલ્ય-દ્રવ્યાણ્ય્ અસ્માભિર્ ભવતામ્
અભીપ્સિત-વૃદ્ધિ-સહિતાનિ દિન-દ્વયાભ્યન્તરે પરિશોધ્ય પ્રહેયાણિ યદ્ય્ અસ્માસુ
ભવદ્-વયસ્યસ્ય પ્રતીતિર્ ન જાયતે તદા ત્વમ્ એવાસ્માકં પ્રતિભૂર્ ભવેતિ ।

તસ્માત્ પરમ-પ્રતીતિ-પાત્રાભ્યઃ સન્તત-સત્યવાદિનીભ્ય એતાભ્યઃ પ્રતીતિં કૃત્વા
દત્તેષુ મૌક્તિકેષુ મૂલ્ય-દ્રવ્યમ્ અભીપ્સિત-વૃદ્ધિશ્ ચાચિરાલ્ લપ્સ્યતે । તથૈતાભિઃ
સહ નિવિડ-સ્નેહોઽપિ વર્ધિષ્યત એવ ।
તતોઽહં વિહસ્ય - સુબલ! ત્વં શુદ્ધ-બુદ્ધોઽસિ । આસાં વ્યવહૃતિઃ કિઞ્ચિન્ માત્રાપિ
ત્વયા ન જ્ઞાયતે । કુટિ-નાટી-નાઈઓઇકા-નર્તક્ય ઇમા મૌક્તિકં ગૃહીત્વા
નિજ-નિજ-ભર્તૃ-મહા-દુર્ગ-કોષ્ઠેઇર્ વેષ્ટિતાન્ સ્વ-સ્વ-ગુરુ-કુલ-મહા-પર્વતાન્
પ્રવિશ્ય દ્રવ્યમ્ અદત્ત્વા યદિ ખેલ્યન્ત્યસ્ તિષ્ઠેયુસ્ તર્હિ ત્વયા કિં કર્તવ્યમ્ ।
સુબલઃ પ્રાહ - સખે! મૈવં બ્રવીઃ । એતાઃ ખલુ નૈવં કરિષ્યન્તિ । યદિ વા
કુર્યુસ્ તદોજ્જ્વલ-વનાન્તાર્જુન-કોકિલાદિભિઃ સહ તત્ર ગત્વા સ્વયમ્ આભિઃ
સ્વીકૃતમ્ । સ્વયં ગ્રહાશ્લેષ-ચુમ્બન-સ્વાધર-સુધા-પાનાદિ-રૂપ-મૂલ્યમ્
એતાસાં ભર્તૃષુ સંશ્રાવ્ય તત્-પ્રાપ્ત્ય્-અર્થં તેભ્યસ્ તથા ભયં
પ્રદર્શયિષ્યામિ । યથા ત એવ દ્રુતમ્ અમૂસ્ ત્વત્-સમીપં પ્રસ્થાપ્ય તદ્
દાપયિષ્યન્તિ ।
તન્ નિશમ્ય મધુમઙ્ગલેન સ-ક્રોધમ્ ઉક્તં - રે સુબલ! ત્વં નામ્નૈવ સુબલઃ
પુમાંશ્ ચાસિ । વસ્તુતસ્ ત્વ્ અબલાકૃતિર્ મુહુર્ દૃષ્ટોઽસિ । યતઃ સામ્પ્રતમ્ અપ્ય્ આસામ્
અબલાનાં ફુત્કારં ક્ષુદ્રાદ્ અતિક્ષુદ્રતરેષુ તદ્-ભર્તૃષુ કર્તું યદ્ ઇચ્છસિ ।
તદ્-ભીરુ-સ્વભાવસ્ય તવૈતત્ સમુચિતમ્ એવ । તસ્માત્ ત્વમ્ એવાત્રોપવિશ્ય મયૈવ
વિજયાદિધાટીં પ્રગૃહ્ય બલાદ્ આસાં ભર્તૃ-સહિત-ગો-મહિષ્યાદિકં વેષ્ટયિત્વા
સમાનીય રુદ્ધ્વાત્ર નદીશ્વર-પુરે રક્ષિષ્યતે । તદા તા એવ સ્વયમ્ આગત્ય
સ્વ-સ્વ-દ્રવ્યં સુતરાં દત્ત્વા સ્વં સ્વં પતિં ગોધનાદિકં ચ મોચયિષ્યન્તિ ।
તતસ્ તચ્-છ્રવણેન જનિત-મહા-દુઃખ-ભરેણૈવ મયોક્તં - પ્રાણ-સખ
મધુમઙ્ગલ! કથમ્ એવં ત્વયા મન્ત્ર્યતે ? વ્રજ-વાસિનો ભિલ્લ-પુલિન્દાદ્યા અપિ
મે પ્રિયેભ્યોઽપ્ય્ અધિક-પ્રિયાઃ । એતે તુ સ-ગોત્રાઃ સહોદરા મદ્-અભિન્ના એવ ।
તસ્માદ્ એતન્-મન્ત્રણમ્ અતીવાનુચિતમ્ । સુબલ-ભાષિતમ્ એવ કિઞ્ચિદ્ ભાતિ । તથાપિ
ન પ્રિય-જનૈઃ સમમ્ આદાન-પ્રદાન-પ્રયોગેણ રસ-રક્ષા ન જાયત એવ । તથા
ચ સ્મૃતિઃ --
નૈવાદાનં પ્રદાનં હિ મિત્રૈઃ સહ વિતન્યતે ।
કૃતે પ્રીત્યા ભવેલ્ લોપઃ કલહસ્ તદ્-અનન્તરમ્ ॥ ઇતિ ।
તતઃ પ્રસ્તુતમ્ એવ મૂલ્યં દત્ત્વા મૌક્તિકાનિ નયન્તુ ।
તચ્ છ્રુત્વા સ-ક્રોધમ્ ઇવ સુબલં નિભાલ્ય - અયે! કૌટિલ્ય-પારઙ્ગત સુબલ!
સર્વૈર્ એવ મિલિત્વા વિડમ્બયિતુમ્ એવ વયમ્ અત્રાનીતા ભવતા । તદ્ યૂયં
મૌક્તિક-વાણિજ્ય-વ્યવસાયેન રાજ્યં કુરુત । વયં ચલિતાઃ સ્મ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા
ચલન્તીનાં તાસાં સવિધમ્ આસાદ્ય સૌહાર્દમ્ અભિવ્યઞ્જયન્ સુબલો લલિતાં નીચૈઃ
પ્રાહ - સખિ લલિતે! આદાન-પ્રદાન-વ્યવહારસ્ય સ્નેહ-ભઙ્ગ-કારિત્વાત્ કેવલઈઅ
તદ્-ભયેનૈવ પ્રિય-વયસ્યેન મૂલ્ય-નિર્ણયં પ્રસ્તુત-વિત્ત-લાભં ચ વિના
સર્વથૈવ મૌક્તિકાનિ ન દેયાનીઇત્ સર્વ-પ્રકારેણાવધારિતમ્ । તસ્માત્ સમાગત્ય
પ્રથમં તાવન્ મૂલ્યમ્ એવ નિર્ણીયતામ્ । તદ્-દાનોપાયઃ પશ્ચાચ્ ચિન્તનીયઃ ઇત્ય્
અનુનયેન તાઃ પરાવૃત્ય મત્-સમીપમ્ આનીય માં પ્રત્ય્ ઉવાચ - વયસ્ય! નર્મ
હિત્વા મૂલ્યમ્ એવ તાવત્ કથ્યતામ્ । તતોઽહમ્ -- સખે સુબલ! પ્રથમં તાવત્
કસ્ય મૌક્તિકાનાં મૂલ્યં કથનીયમ્ ?

સુબલઃ પ્રાહ - એતાસાં મધ્યે લલિતૈવ મુખ્યા તદ્ એતદ્ ગૃહીત-મૌક્તિક-મૂલ્યં
પ્રથમં નિરુચ્યતામ્ ।
તતોઽહં કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય - એતદ્-વાહિનીનાં પ્રવીણયા લલિતયા સમરે પૌરુષેણ યદિ
માદૃશઃ પુરુષ-સિંહઃ સકૃદ્ અપિ કુણ્ઠિતાસ્ત્રીકર્તું શક્યતે । તદાસ્યાઃ સમક્ષં
સર્વથૈવાસ્ત્રી ન ભવિષ્યામિ । કિં વા સન્તતમ્ અમુક્તાસ્ત્રી ભૂત્વા એતં પુઅરુષમ્
એવાનુકીર્તયન્ન્ ઇમામ્ એવાનુચરિષ્યામીતિ ઇદમ્ એવ યત્ કિઞ્ચિન્ મૂલ્યં દત્ત્વા
ગૃહ્ણાતુ ।
સુબલઃ સ્મિત્વાહ - ગોકુલ-વીર! સુદીપ્ર-દર્પ-ભરૈર્
મહેન્દ્ર-ગર્વ-પર્વત-ખર્વનાય સપ્ત-રાત્રમ્ અત્ર
વામ-કર-કમલ-કનિષ્ઠાઙ્ગુલિ-વરાટક-શિખરોપરિ ભ્રમર ઇવ
ગોવર્ધન-ગિરિર્ યેન વ્યધાયિ તેનોચ્ચણ્ડેન ભવતા સમમ્ અબલેયં
કૌમલ્ય-લલિતા કથમ્ ઇવ સમિતિમ્ અતિવિસ્તારયતુ ।
મધુમઙ્ગલઃ પ્રાહ - સુબલ! તં કથં પૂર્વમ્ અસ્ય પૌગણ્ડ-કૃતં દર્પમ્
અતિશ્લાઘસે ? યદ્ અધુના તારુણ્યામૃત-સેકેન સ
દર્પક-કલ્પ-તરુ-લક્ષ-લક્ષ-ગુણં પલ્લવિતોઽસ્તિ ।
સુબલઃ પ્રાહ - કથમ્ ઇતિ વિદિતમ્ ?
મધુમઙ્ગલઃ - યદ્ અનેન પૂર્વારીણાં સકલાનાં પૂર્વં યાદૃશ-વૈકલ્યં
કારિતમ્ આસીત્, સામ્પ્રતમ્ એતદ્ દુર્ગમં તદ્-ધૃદયઙ્ગમાન-તનુ-પર્વતાન્
અભિલીલયૈવ કેન ચ નખરાસ્ત્રેણૈવ ખણ્ડ-ખણ્ડીકૃત્ય મહામારાદિભિસ્
તતોઽપ્ય્ અતુલતરવૈકલ્યમ્ આપાદિતમ્ આસ્તે ।
તતોઽહં વિહસ્ય - સુબલ! સત્યમ્ અન્યત્ર મયા તાદૃશેનૈવ ભૂયતે । ન ત્વ્ એતસ્યાઃ
પુરતઃ યસ્માત્ તતોઽપિ પ્રવર-વિગ્રહે વિવિધ-વૈચિત્રી-પ્રવીણયાનયા બારં બારં
ભ્રૂ-ધનુષ્-ટઙ્કારેણૈવ હુઙ્કારેણ હેલયા સ્તબ્ધીકૃતોઽસ્મિ । તત્ કથમ્ ઇયમ્
અબલા ભવતુ ।
ઇત્ય્ આકર્ણનેન સ્મેર-મુખીઃ સખીર્ અવલોક્ય સ્વાનન્દોત્થ-વિકારાન્ અવગૂહ્ય
સક્રોધમ્ ઇવ લલિતયોક્તં - અયે સુબલ વિદૂષક! મધુમઙ્ગલ-સહચરસ્ય
ગોકુલ-ભણ્ડસ્ય ભણ્ડતા-દેવ્યા સત્યં ત્વમ્ અપ્ય્ આવિષ્ટોઽસિ । યદ્ અસ્માન્
એતત્-સમક્ષં સમાનાય્ય વિડમ્બન-સમુદ્રે સંપાતયન્ કૌતુકં પશ્યન્ન્ અસઈતિ
નિગદ્ય કુટિલ-દૃષ્ટ્યા મામ્ આક્ષિપન્તીમ્ આગચ્છત ભોઃ સરલાઃ! આગચ્છતેત્ય્
ઉક્ત્વા સર્વાભિઃ સહ ગચ્છન્તીં તદ્ અવસર એવ તત્રાગતા ભગવત્યાઃ
પૌર્ણમાસ્યા અન્તેવાસિની નાન્દીમુખી તદ્-ગમન-વાર્તામ્ અખિલાં સર્વાભ્યઃ
સમવધાર્ય વ્યાજહાર - સખિ લલિતે! નર્મ-શાલિનોઽસ્ય શ્રી-વ્રજેન્દ્ર-નન્દનસ્ય
પરિહાસ-વાઙ્-માત્રેણૈવ સ્વ-કાર્યમ્ ઉપેક્ષ્ય કથમ્ અપયાન્ત્ય્ અસિ ? ક્ષણં મયા
સહ નિર્વૃત્ય -
અપમાનં પુરસ્કૃત્ય માનં કૃત્વા તુ પૃષ્ઠતઃ ।
સ્વ-કાર્યમ્ ઉદ્ધરેત્ પ્રાજ્ઞઃ કાર્ય-ધ્વંસો હિ મૂર્ખતા ॥
ઇત્ય્ આદિ-ન્યાયેન પરિહાસ-વિડમ્બનાનિ સોઢ્વા સ્થૈર્યમ્ આલમ્બ્ય સ્વ-કાર્યમ્
ઉદ્ધર । કિં ચ મયા શપથં કૃત્વા વ્યાહ્રિયતે । અસ્ય નર્મભિર્ એવ લગ્નકૈર્ ઇવ
મૌક્તિકાનિ દાપયિતવ્યાનિ । અન્યથા ભવત્-પૂર્વ-કૃત-કાર્પણ્યમ્ અનુસ્મરતોઽપ્ય્
અભિમાન-શાલિનોઽસ્ય નર્મ-પ્રયોગો ન સમ્ભવતિ । તદ્ અન્યસ્યા મૌક્તિક-મૂલ્યં

શ્રુત્વા યત્ કૃતે ભદ્રં સ્યાત્ તદ્ એવ વ્યવહર્તવ્યમ્ ઇતિ બલાદ્ ઇવ તાં હસ્તે ગૃહીત્વા
સર્વાભિઃ સહ મુક્તાકુટ-નિકટમ્ આનીય માં પ્રત્યુક્તવતી ગોકુલ-યુવરાજ!
તત્ર-ભવત્યા ભગવત્યા શુભાશીઃ શત-પૂર્વકં ભવન્તં પ્રતિ કિઞ્ચિત્
સન્દિષ્ટમ્ અસ્તિ ।
તતોઽહં -- નાન્દીમુખિ! કુશલમ્ આસ્તે તત્ર-ભવતી ભગવતી ? તત્ કથ્યતાં કિમ્
આજ્ઞાપયતિ । તત્-સન્દેશામૃતેનાત્માનમ્ અપ્યાયામિ ।
નાન્દીમુખી -- ઇમા વત્સા રાધાદયો વ્રજ-કુમારિકા અસ્માકમ્ અતીવ
સ્નેહ-પાત્રાણિ આયુષ્મતિ ભવત્ય્ અપિ સન્તતં પરમાનુરક્તાઃ । તદ્ અસ્માન્ વીક્ષ્ય
અત્યાગ્રહં વિમુચ્ય આસાં દાતું શક્યમાન-મૂલ્યમ્ આદાય મઆષ્ટ-નિધિ-પતેર્
વ્રજેન્દ્રસ્ય કુમારેણ ભવતા એતદ્ અભીષ્ટ-મૌક્તિકાનિ દત્ત્વા વયં
સન્તોષણીયા ઇતિ ભગવત્યાઃ સન્દેશમ્ ઇમમ્ અવકલય્ય નર્માણિ પરિત્યજ્ય
મુક્તાફલ-દાનેનૈતાઃ સન્તોષ્ય ગૃહાય પ્રસ્થાપયિતું મહાનુભાવાઃ
સર્વ-ગોકુલ-સુખ-કારિણો ભવન્ત એવ પ્રમાણમ્ ।
તતોઽહં સ-શ્લાઘં - નાન્દીમુખિ! પૂર્વં સુબલ-હસ્તેન તત્-પ્રહિતાજ્ઞા-કુસુમં
શિરસિ નિધાય સમગ્રમે એવ પરિત્યજ્ય લલિતા-મૌક્તિકાનાં યઃ કશ્ચન
મૂલ્યાભાસોઽનયા સહ નિર્ણીતોઽસ્તિ તમ્ અસ્યા મુખતો નિશમ્ય તતો યત્ ત્વયા ત્યાજ્યતે
તદ્ અપિ મયા ત્યાજ્યમ્ ।
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય સકમ્પાધરં ભ્રુવં કુટિલયન્તીં લલિતાં સર્વાશ્ ચ સ્મિત-મુખીર્
અવલોકયન્તી નાન્દીમુખી સ્મિત-પૂર્વકમ્ એવાહ - વ્રજ-યુવ-રાજ! સ ઇમાભ્યઃ
શ્રુતોઽસ્તિ, કિન્તુ તાદૃઙ્ નર્મ પરિહાય અમત્-સમક્ષમ્ અન્યાસાં સર્વાસામ્ એવ
યથા-યુક્તં મૂલ્યં કથ્યતામ્ ।
તતો મયોક્તં - નાન્દીમુખિ! આસાં સર્વતો જ્યાયસી જ્યેષ્ઠા તદ્ અસ્યા
મૌક્તિક-મૂલ્યમ્ અનયા સહ વિચાર્ય ત્વયૈવ કથ્યતામ્ ।
નાન્દીમુખી - વિત્ત-સ્વામિનૈવ મૂલ્યં પ્રથમં કથનીયમ્ । તત્ સ્વયમ્ એવ
ભવતા તત્ કથ્યતામ્ ।
તતોઽહં - નિશાપતેર્ મમ હૃદયાકાશ-વીથ્યામ્ ઉદિતાયાં રાધાયામ્ ઉદયન્ત્યામ્
અનુરાધાયાં સ્વ-મર્યાદામ્ ઉન્મુચ્ય તયોર્ મધ્યે રાગેણોદયન્તી જ્યેષ્ઠા
મન્-મુખ-ચન્દ્રં તાભ્યાં સહ વા પૃથગ્ વા મનાગ્ અપિ સ્વ-મુખેન
પરિષ્વજતુ ઇતિ ।
તતસ્ તન્ નિશમ્ય નિકુઞ્જાન્તરિતાયાં રાધાયાં લલિતા-વિશાખા-જ્યેષ્ઠાસુ ચ તિસૃષુ
ભ્રૂ-ભઙ્ગેન ક્રોધમ્ અભિનયન્તીષુ મયોક્તં - નાન્દીમુખિ!
સ્વ-સ્વ-મહા-લાભ-કરમ્ અપિ ભાષિતમ્ અવધાર્ય કથમ્ એતાઃ ક્રુધ્યન્તિ ?
નાન્દીમુખી - સુન્દર! ગોકુલ-શ્યામ-નિશાપતેર્ અન્ય-પરિગૃહીતાનાં સતીનામ્
અસ્માકમ્ એતત્-પર-પુરુષસ્ય સતીનામ્ અસ્માકમ્ એતત્ પર-પુરુષસ્ય
મુખ-ચન્દ્ર-ચુમ્બન-કરણં દૂરે તાવદ્ આસ્તાં સ્પર્શોઽપિ મહા-પાપાયૈવેતિ
ક્રુધ્યન્તિ ।
ઇત્યાદિ વિનોદ-લીલામ્ આકર્ણ્ય સત્યભામા કૃષ્ણમ્ આહ - નાથ! તારા-ગણને
રાધાયા વિશાખેતિ-પ્રસિદ્ધમ્ અપિ નામ હિત્વા સાકૂતમ્ અનુરાધેતિ નામ
પ્રયુઞ્જતસ્ તન્-નર્માલાપ-ભઙ્ગીં સ્વસ્મિન્ સ્વસ્મિન્ન્ એવાવધારયન્ત્યોસ્ તયોર્
વિદગ્ધ-રાધા-વિશાખયોર્ ન્યાય્ય એવ રોષઃ । લલિતા કથં કુપ્યતિ ?

કૃષ્ણઃ - પ્રિયે! અનુરાધેતિ લલિતાયા એવાપર-પર્યાયઃ ।
સત્યભામા - યાદવેન્દ્ર! એતદ્ અપૂર્વ-લીલા-કથા-શ્રવણેન મમ મનસિ તૃપ્તિર્
અલં વૃત્તિર્ નાસ્તિ તત્ કથય કથય ।
કૃષ્ણઃ - તતોઽહં સ્મિત-શવલિત-ચમ્પકલતા-વદન-ચન્દ્રમ્ આલોકયંસ્ તદ્
ગૃહીત-મુક્તા-કૂટં હસ્તેન ચાલયન્ન્ ઇદમ્ અવદં - નાન્દીમુખિ! ઇયં તે
પ્રિય-સખી ચમ્પકલતા કસ્માદ્ અપિ સિદ્ધાત્ પ્રાપ્ત-સિદ્ધિર્ ઇતિ મયા બહુ-દિનમ્
અનુમિતમ્ આસ્તે ।
નાન્દીમુખી - કથમ્ અનુમિતમ્ ?
મયોક્તં - યત ઇયં ચમ્પકવલ્લી સ્થાવરા મધ્યે બૃહત્-ફલ-દ્વય-ભારાનતાપિ
લીલયા ચઙ્ક્રમીતિ । અતો મુદિર-સુન્દરે મદ્-ઉરસિ ચમ્પક-માલા ભૂત્વા
સ્વ-સૌરભ-ભરેણ માં વાસયતુ । મયાપિ સ્વ-સિદ્ધિ-બલાત્ એતદ્-આજ્ઞયૈવાસ્યાઃ
કણ્ઠે સૂક્ષ્મતર-મરકત-મણિ-માલયા વક્ષોજયોર્ અન્તરે ચ
મહેન્દ્ર-નીલમણિ-નાયકેન ત્વરિતમ્ એવ ભવિતવ્યમ્ ।
સુબલઃ - પ્રિય-સખે! ચઙ્ક્રમણાદિનાઽસ્યાઃ સિદ્ધિઃ સર્વૈર્ અનુભૂયત એવ । તવ
તુ કેનાપિ કદાપિ કુત્રાપિ સા નૈવ દૃષ્ટાસ્તિ । તસ્માદ્ દુષ્કરેઽસ્મિન્ કર્મણિ
સહસૈવ પ્રવૃત્તેન ભવતા અય્દિ નિષ્પાદયિતુમ્ અશક્યં સ્યાત્ તર્હિ વયમ્ આભિર્
ઉપહસિષ્યામહે । અતો વિચાર્યૈવ પ્રવૃત્તેન ભવિતવ્યમ્ ।
તતોઽહં - સુબલ! મમ સિદ્ધિં પશ્યન્ન્ અપિ ન પશ્યસિ ? મયા કિં કર્તવ્યમ્ ?
નાન્દીમુખી - મધુરાઙ્ગ । કદા કુત્ર કા સિદ્ધિસ્ ત્વયા નિષ્પાદિતાસ્તિ । સા
કથ્યતાં, સર્વે શુશ્રૂષવઃ સન્તિ ।
તતો મયોક્તં - દેવ-યાત્રાયામ્ અમ્બિકા-વને શરણાગતત્વેન તાત-પાદયોઃ પતિતં
મહાજગરં પાદાઙ્ગુષ્ઠ-સ્પર્શ-માત્રેણૈવ સર્વાલઙ્કૃતિ-ભૂષિતો
વિદ્યાધર-રાજો મયા વ્યધાયિ । ગિરીન્દ્ર-રાજો ગોવર્ધનશ્ ચ સપ્તાહમ્
એક-કરેણૈવ છત્રાકમ્ ઇવાનાયાસેનૈવાધારિ । કાલિય-વિષ-જ્વાલા-વિમોહિતઃ
સુબલાદિ-વયસ્ય-ગણઃ સ્વ-દૃષ્ટિ-માત્રેણૈવ સ-ચેતનઃ સ્ફુટમ્ અકારિ । બારં
બારં મહાદાવાનલોઽપ્ય્ અમૃતીકૃત્ય સુખેનૈવ સ્ફુટમ્ અપાયિ । એવમ્ આદયો
બહવઃ સિદ્ધિ-પ્રભાવા ગોકુલે કેન નાનુભૂતાઃ સન્તિ ? તદ્ અતિવિસ્તરેણાલમ્ ।
ઇતિ નિશમ્ય ઈષત્-સ્મયમાના લલિતા પ્રાહ - નાન્દીમુખિ! એષ તે દુર્લલિતો નાગરઃ
સર્વમ્ એતત્ સત્યં કથયતિ । કિન્તુ સ કાલો ગતઃ । યત્ર બ્રહ્મચર્ય-બલેન તત્
સર્વં નિષ્પાદિતમ્ આસીત્ । સામ્પ્રતં
નૃશંસ-કંસ-સેવક-ગોવર્ધન-મલ્લ-ગૃહિણ્યાઃ પદ્મા-શૈવ્યા-પ્રભૃતીનાં ચ
વ્રજાઙ્ગનાનાં સન્તત-સમ્ભોગ-વિલાસેન દૂષિત-બ્રહ્મચારિત્વાદ્ અસ્યાન્તર્હિતાઃ
સર્વાસ્ તાઃ સિદ્ધયઃ ।
તતોઽહં કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય - લલિતે! તેજીયસાં ન દોષાય વહ્નેઃ સર્વ-ભુજો યથા ઇત્ય્
અસ્ય પદ્યસ્યાર્થમ્ અબુદ્ધૈવ ત્વ્યેદમ્ ઉચ્યતે । તત્-તદ્-અર્થઃ શ્રૂયતાં । યથા
સર્વ-ભક્ષણેનાપિ વહ્નેસ્ તેજો-ગ્લાનિર્ ન ભવેત્ । પ્રત્યુત તદ્-વૃદ્ધિર્ મહત્ય્ એવ
ભવતિ । તથા ભવાદૃશીનામ્ ઉત્તમ-વરાઙ્ગનાનામ્
અવિરત-મધુર-રસોપભોગ-માધુર્યેણ મમાપિ સિદ્ધિર્ નિરન્તરમ્ ઉજ્જ્વલા
ભવન્તી પરમ-વૃદ્ધિમ્ એવાધિકતરામ્ અવાપ ।
મધુમઙ્ગલહ્ -- લલિતે! સત્યં બ્રવીતિ પ્રિય-વયસ્યઃ । સિદ્ધિશ્ ચેન્ ન વૃદ્ધિમ્

આયાતિ તર્હિ મુક્તઃ કથં ભૂમૌ પ્રારોહન્તિ ? પ્રારૂઢાશ્ ચ કથં સર્વતઃ
પ્રસારિણ્યા વલ્લિકા ભવન્ત્યઃ પ્રચુરતરં ફુલ્લન્તિ ફલન્તિ ચ ?
લલિતા વિહસ્ય - આર્ય મધુમઙ્ગલ! તત્ કિં ભવત્-પ્રિય-વયસ્યસ્ય સિદ્ધેઃ
પ્રભાવઃ ?
મધુમઙ્ગલઃ - તત્ કસ્ય ?
લલિતા -- વૃન્દાવન-ભૂમેર્ એવ ।
રાધા સ્વગતં - લલિતે! એતત્ કામિની-સઙ્ગસ્ય ચેત્ય્ ઉચ્યતામ્ ઇતિ રાધયોક્તં
વિશાખાપ્ય્ અનુભાષિતવતી ।
તતોઽહં - તત્ કથમ્ અત્રૈવ ભવતીભિર્ ઉપ્ત-મુક્તા હિંસ્રા જાતાઃ ?
લલિતા - ભો વિદગ્ધ-શિરોમણે! મુક્તાઃ કિં હિંસ્રા ભવન્તિ ?
મયોક્તં - તત્ કથં મુક્તા નોત્પન્નાઃ ?
લલિતા - ભૂમિ-વિશેષસ્ય બીજસ્ય ચ વૈગુણ્યાત્ ।
રાધા સ્વગતં - લલિતે! ક્ષેત્રસ્યાસ્ય ગુણાદ્ અપ્ય્ ઉચ્યતામ્ ઇત્ય્ એતદ્ વિશાખાપ્ય્
ઉક્તવતી ।
નાન્દીમુખી - લલિતે! સત્યમ્ એવ કથયતિ વિશાખા ।
લલિતા - કથમ્ ઇવ ?
નાન્દીમુખી - યસ્માત્ સર્વદા સર્વાઙ્ગીણ-મુક્તિ-વિષ-વલ્લરિ-મહોષર-ભૂમૌ
સન્તત-પરમાનન્દ-કર-પ્રેમ-ભરોજ્જ્વલિત-ભક્તિ-પીયૂષ-સુર-વલ્લિ-સરસતર
-મહા-ક્ષેત્રેઽસ્મિન્ વૃન્દાવને ધ્રુવમ્ આગન્તુકા યે કેચન જન્તવો ભક્તા એવ
ભવન્તિ કથં નુ મુક્તા ભવન્તુ ।
લલિતા વિહસ્ય - વિશાખે । સ્ફુટં કામિની-સઙ્ગસ્ય ઇતિ ભવદ્-વાગ્-વિલાસોઽપિ
સ-સન્દર્ભો ભવિષ્યતિ તદ્ વિવૃત્ય કથ્યતામ્ ।
વિશાખા - આરૂઢ-યોગોઽપિ નિપાત્યતેઽધઃ-સઙ્ગેન યોગી કિમ્ ઉતાલ્પ-સિદ્ધિર્ ઇતિ
ન્યાયેનાસ્ય કાયે મનસિ ગોત્રે ચ શ્યામલતરસ્ય સ-ચ્છિદ્ર-વંશી-રસિકસ્ય
ક્ષણ-માત્ર-સઙ્ગેન મુક્તા અપિ ભૂમૌ ગર્ભ-વાસેન જનનમ્ આસાદ્ય
ચ-ચ્છિદ્રીભૂય સંસાર-ગુણ-બદ્ધા બભૂવુઃ ।
તતોઽહં - વિશાખે! નિખિલમ્ એવ સત્યં કથયસિ ।
સુબલઃ - વયસ્ય! કથમ્ ઇવ ।
તતો મયોક્તં - મમ કામ-વિલાસાધ્યાપકસ્ય સૌન્દર્ય-વૈદઘ્દ્યાદિ-ગુણાન્
વિશેષેણ નારદાદિ-મુખાદ્ આકર્ણ્ય દણ્ડકારણ્ય-વાસિનો જીવન્-મુક્તાઃ
કઠોર-તપસ્યાકુલમ્ આચર્ય ગોકુલ-વનેઽસ્મિન્ પ્રવર-ગોપ-ગૃહેષુ જનિમ્
અઙ્ગીકૃત્ય વ્રજ-વિલાસિન્યો ભૂત્વા સુસાર-વૈદગ્ધ્યાદિ-ગુણૈર્ આવૃત્ય એતા ઇવ
મદ્-ઉરસિ સ્રજ ઇવ વિલસન્તિ । તથૈવાપરે પરમ-મુક્તા અપિ મદ્-અચિન્ત્ય-ગુણૈર્
આકૃષ્ટા અસ્મિન્ વ્રજ-વને નિત્ય-સિદ્ધ-સ્થાવર-જઙ્ગમેષુ
પશુ-પક્ષિ-ભૂરુહાદયો ભૂત્વા મામ્ આનન્દયન્તઃ પરમાનન્દમ્ આસ્વાદયન્તો
નન્દયન્તિ ।
સુબલઃ - વયસ્ય! સાધુ વર્ણિતમ્ ।
લલિતા કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય - મહા-સિદ્ધશ્ ચેદ્ ભૂમિ-ભેદ-ગુણં વિના તવ સિદ્ધેઃ
પ્રભાવાન્ મુક્તા જાયન્તે તર્હિ પરમ-સિદ્ધોઽપિ ભવાન્
કિઞ્ચિન્-માત્રાધિક-દ્રવ્ય-લાભાય તદ્-વિક્રય-ક્ષુદ્ર-વૃત્તૌ કથં પ્રવૃત્તોઽસ્તિ ?

તતોઽહં - મૂર્ખે લલિતિકે! યૌવન-ધન-ગર્વિતાભિર્ ભવતીભિર્ યથા
સ્વ-ધર્મં પરિત્યજ્ય ઇતસ્ તતશ્ ચઞ્ચલ્યતે તથા સ્વધર્મ-પરિનિષ્ઠ-વૈશ્ય
શિરોમણિ-શ્રી-વ્રજ-રાજસ્ય એક-પુત્રેણ મયાપિ સ્વધર્મં પરિત્યજ્ય કિમ્
ઉચ્છૃઙ્ખલેન ભવિતવ્યમ્ ? યતઃ કૃષિ-વાણિજ્ય-ગો-રક્ષા-કુશીદં તૂર્યમ્ ઉચ્યતે
ઇતિ વૈશ્યાનામ્ અસ્માકં ચતસ્રો વૃત્તયો ભવન્તિ । આસામ્ એક-વૃત્ત્યાચરણેનૈવ
સર્વ-સિદ્ધેર્ વૃદ્ધિસ્ તચ્-ચતુષ્ટયમ્ આચરતો મમ પુનઃ સિદ્ધિઃ
પરમ-કાષ્ઠામ્ આરૂઢૈવ પરં વિરાજતે ।
નાન્દીમુખી સ-સ્મિતં - સ્વધર્મ-નિષ્ઠ-યુવરાજ! ભવતઃ
કૃષિ-વાણિજ્ય-ગોરક્ષા-તિસ્રો વૃત્તયઃ સ્પષ્ટમ્ અનુભૂયન્ત એવ વૃદ્ધિ-જીવિકા તુ
કદાપિ નાવકલિતાસ્તિ ।
તતોઽહં - નાન્દીમુખિ! સાપ્ય્ અસ્માભિઃ ક્રિયમાણાપિ ત્વયા કિં ન જ્ઞાયતે ?
સામ્પ્રતમ્ અપિ મુક્તાત્યન્તાભાવ-સઙ્ક્ષોભિનીભિર્ એતાભિઃ સહ
સંકામિત-સ્વધર્મં મુક્તાપાર-વ્યાપાર-વૃદ્ધિ-વૃત્તિં વિધાતુમ્ આરબ્ધવાન્
અસ્મિ ।
વિશાખા કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય - સુબલ! યત્ર યો રજ્યતિ, સ ખલુ વિનિન્દ્યમ્ અપિ તદ્ એવ
શ્લાઘ્યતયોત્કીર્તયતિ । અતસ્ તાવત્ સુષ્ઠુ અધર્મસ્યાપિ શોભનત્વેન વર્ણનમ્
અસ્ય ત્વ-પ્રિય-સખસ્ય નાયોગ્યમ્ ।
સુબલો વિહસ્ય - નાન્દીમુખિ! ન કેવલમ્ અસૌ ધનસ્ય વૃદ્ધિં લભતે, કિન્ત્વ્
અન્યેષાં પદાર્થાનામ્ અપિ ક્ષણે ક્ષણે વૃદ્ધિં લભમાનોઽસ્તિ ॥
નાન્દીમુખી -- કસ્ય કસ્ય ?
સુબલઃ - પ્રથમં પ્રત્યઙ્ગે મનસિજ-કોટિ-વિજયિ-નવ-તારુણ્યસ્ય નેત્રાઞ્ચલે
ચઞ્ચલ-કમલ-વિનિન્દિ-ઘૂર્ણનસ્ય ભાષિતે ચ સુધા-સારોજ્જ્વલ-માધુરીણામ્ ।
મધુમઙ્ગલઃ - સુબલ! ઇતર-પદાર્થાનાં વૃદ્ધિં કિં ત્વયા વિસ્મૃતા ?
સુબલઃ - સ્માર્ય કેષામ્ ।
મધુમઙ્ગલઃ -
મકર-કુણ્ડલ-મણિ-મઞ્જીર-હાર-વલય-કેયૂર-મણિ-મુદ્રિકાદિભિઃ
પરમ-સૌન્દર્ય-દર્પાદિક-મધુર-કેલિ-વિલાસાનામ્ ।
લલિતા - આર્ય! અન્યતરૈક-વસ્તુનઃ કથં વૃદ્ધિં સઙ્ગોપિતવાન્ અસિ ।
નાન્દીમુખી - કતરસ્ય ?
લલિતા - બલ્લવ-કુલ-સાધ્વીનામ્ અધરામૃતોચ્છિષ્ટસ્ય ।
રાધા સ-સ્મિતં - લલિતે! સત્યં સત્યં વપુર્ આખ્યાતિ ભોજનમ્ ઇત્ય્ એતત્
પ્રગુણતર-રસાયન-પાનેનૈવ બાહુ-યુગલે
સુવૃત્તેન્દ્ર-નીલાર્ગલા-દર્પ-દલન-વલનસ્ય, વક્ષસિ
મારકત-કવાટાહઙ્કાર-વિધ્વંસિ-વિસ્તારસ્ય, ઊરુ-દ્વયે ચ
મરકત-કદલી-સ્તમ્ભ-ગર્વ-સર્વઙ્કષ-સુવૃત્તિતાયાઃ, વદને ચ
શારદ-શશધર-પરાર્ધ-માધુર્ય-સઙ્કોચ-કારિ-નિર્ભર-સુષમાયાઃ,
ચરણયોઃ નવ-રસાલ-પલ્લવ-પ્રશસ્તિ-વિત્રાસિ-માધુર્યસ્ય, સર્વાઙ્ગે
મધુરતર-સન્નિવેશ-કુશલ-લજ્જા-કારિ-સુભગ-સૌષ્ઠવસ્ય, વપુષિ ચ
નવ-નવ-મુદિરેન્દીવરૈન્દ્રનીલ-પ્રભા-હારિ-વિસારિ-પ્રકટોજ્જ્વલતા-ભરસ્ય,
યેનાસ્ય સકલાન્તરમ્ અપ્ય્ અભિવ્યાપ્ય વિલસિતમ્ ઇતિ તન્ મૃદુઉ-ભાષિતામૃતં

વિશાખયાપિ સ-સ્મિત-સ્ફુટ-સુલપિત-કુસુમેન સુવાસિતં વ્યધાયિ ।
મધુમઙ્ગલઃ સ-પરામર્શં - વયસ્ય! પર-રમણી-મધુરાધર-લોલુપં
ત્વામ્ એતા ધૂર્તા મિષ્ટ-મિષ્ટ-વચન-માધુરી-ભરેણ પરિલોભયન્ત્યઃ
પ્રચુરતર-વૃદ્ધિં પ્રતિશ્રાવ્ય મૌક્તિકાન્ય્ આદાય જટિલાદિ-દુર્ગમ્ આસ્થાય
મૂલમ્ અપિ ન દાસ્યન્તિ । વૃદ્ધિ-વાર્તા તુ દૂરે વર્તતામ્ ઇતિ સુષ્ઠુ વિજ્ઞાયાહં
મિત્રેણ હિતમ્ આશાંસનીયમ્ ઇતિ વિજ્ઞાપયન્ન્ અસ્મિ । અગ્રે તુભ્યં યદ્ રોચતે ।
તતોઽહં દશનૈ રસનાં સન્દશ્ય - સખે! ઇમા ગાન્ધર્વાદયઃ કુલાઙ્ગનાઃ
પ્રકામાદાન-પ્રદાને મહા-શુચયસ્ તદ્ અજાનતૈવ ત્વયેદમ્ ઉચ્યતે તચ્ છ્રૂયતાં
સામ્પ્રતમ્ એવ સ્વાધરામૃતોપઢૌકનેન મામ્ અતીવ સન્તોષ્ય ગાન્ધર્વયા
મત્-સકાશાત્ પ્રાતર્ ગૃહીત-કમલ્-રાગ-રેખિકા-યુગલેન નિજ-વક્ષોરુહં
પરિભૂષ્ય મદ્-ઉરસિ તદ્ એવ ચતુર્ગુણીકૃત્ય સાયમ્ એવ વિતીર્ણમ્ । લલિતયા ચ
પરશ્વઃ સાયમ્ અમૃત-સ્રાવિ-ચુમ્બક-રત્નમ્ એકમ્ આદાય કલિ-ક્રમેણ
ત્રિ-ગુણી-કૃત્ય પરિશોધિતમ્ । વિશાખયાપિ નિશીથે પરમાગ્રહેણ
મન્-મધુરાધરામૃતમ્ આદાય સ્વ-સર્વ-ભૂતં તદ્ એવ પ્રાતર્ બહુ-ગુણીકૃત્ય
પ્રદાય બાઢમ્ આપ્યાયિતોઽસ્મિ । ચમ્પક-લતાદયશ્ ચ બારં બારં
સ્વ-સ્વાભીષ્ટ-પદાર્થમ્ આગ્રહેણાભિગૃહ્ય કાશ્ચિદ્ દ્વિગુણીકૃત્ય કાશ્ચિત્
ત્રિગુણીકૃત્ય પ્રદાય મામ્ અતીવ સન્તોષિતવત્યઃ । કિન્તુ આસુ જન-દ્વયી કેવલં
પ્રદાને કિઞ્ચિદ્ અન્યાદૃશ-વ્યવસાયા વર્તતે ।
નાન્દીમુખી - કતરા સા ?
તતોઽહં - એકા રઙ્ગણવલ્લી મદ્-વક્ષસિ
નિજ-વક્ષઃ-સ્થિત્-નિસ્તલ-મધુર-ફલ-યુગલસ્ય ત્રિરારોપણમ્ ઉરીકૃત્ય
મત્-કર-મર્દન-ફલ-દ્વયં ગૃહીત્વા સકૃદ્ એવ તદ્-અર્પિતં અવૈશિષ્ટં
દ્વિર્-અર્પણં ગતિ-ક્રિયામ્ આચર્ય નાદ્યાપિ કરોતિ । કાચિદ્ અન્યા રઙ્ગણમાલા-સહચરી
તુલસી નામ્ની દ્વિગુણીકૃત્ય દાતુમ્ ઉક્ત્વા મદ્-એક-પરિરમ્ભ-સ્તવકં સમાદાય
સામ્પ્રતમ્ ઇદાનીં દેયં તદાનીં દેયમ્ ઇતિ કાલં ક્ષપયન્તી મૂલમ્ અપિ ન
દદાતિ ।
મધુમઙ્ગલઃ - અયિ રઙ્ગણવલ્લી-તુલસ્યૌ! યુવયોઃ સકાશાદ્
અલ્ભ્યમાનાત્મ-દિવ્ય-દ્રવ્યોઽપિ પ્રિયંવદોઽસ્મત્-પ્રિય-વયસ્યઃ સહજ-સારલ્યતો
ભવદ્-વિધાસુ પ્રિયમ્ એવ વક્તિ । તથાપ્ય્ એતાદૃશેઽપ્ય્ અસ્મિન્ વઞ્ચન-ચાતુરીમ્
આચરન્તીભ્યાં ભવતીભ્યાં કૃતઘ્નત્વાત્ લોક-ધર્મતો ભયં ન ક્રિયતે ।
તદ્ આકર્ણ્ય ચારુ હસન્તી લલિતા પ્રાહ - સખ્યુસ્ તવાર્ય મધુમઙ્ગલ! ભાષિતં
તત્ પીયૂષતઃ પ્રિયતરં નહિ કસ્ય ગોષ્ઠે પ્રત્યક્ષરં પ્રતિપદં
તદ્-અલીકતોગ્ર-શક્રાશનસ્ય નહિ ચેદ્ ઇહ ભૂરિ-ગન્ધઃ । તતઃ સહાસ-કોલાહલં
સાધુ લલિતે! સાધુ વર્ણિતમ્ ઇતિ સર્વાસ્ તાસ્ તામ્ આલિઙ્ગતવત્યઃ । રાધા ચ તથૈવ
મનસા ।
નાન્દીમુખી - મોહન! કથમ્ અપ્રતીતિઃ ક્રિયતે ? લલિતા-પ્રેમ-પાત્રીયં
રઙ્ગણ-માલિકા, દ્વિતીયા ચ વિશાખા-પ્રિય-શિષ્યા તદ્ એતાભ્યામ્ એવ તે પ્ર્બોધ્ય તદ્
અવશ્યં દાપયિષ્યતે । યથા તાભ્યાં સહ ભવતઃ શુદ્ધ-ભાવેન પુનઃ પુનર્
એષ વ્યવહારો નિર્વહતિ । યદિ વા દાપયિતું ન શક્યતે તદા તદ્-અવશિષ્ટ-દ્રવ્યં
તત્-સ્નેહાત્ તાભ્યાં સ્વયમ્ એવ દાપ્યતે । એતે અપિ યદિ તે ઝટિતિ દાતું નાઙ્ગીકુરુતસ્

તર્હિ કેનાપિ ભવાન્ અનુયોક્તું ન શક્યતે । ભવતા ત્વ્
અનઙ્ગ-મઞ્જરી-સહોદરાગ્રતઃ ક્રિયમાણ એવ ફુત્કારારમ્ભે તાભ્યામ્ એવ
સાધ્વસેન સ્વીકૃત-વૃદ્ધિ-સહિતં તદ્ દ્રુતં સુતરાં વિતરિષ્યતે ।
તતઃ સર્વાસુ નાન્દીમુખીં માં ચ સ-ભ્રૂ-કુટિ-કૌટિલ્યમ્ ઈક્ષમાણાસુ કિઞ્ચિદ્
ઉપસૃત્ય તુઙ્ગવિદ્યા સાન્તઃ-સ્મિતમ્ આહ - ભો ભોઃ સખ્યઃ! અપૂર્વૈકા વાર્તા
શ્રૂયતામ્ ।
સર્વાઃ - સખિ! કા સા ?
તુઙ્ગવિદ્યા - એકઃ કાન્ત-દર્પ-નામાચાર્યઃ શ્રુતોઽસ્તિ ।
લલિતા - પરમ્પરયા શ્રુતોઽસ્તિ ભદ્રેણ ન જ્ઞાયતે ।
તુઙ્ગવિદ્યા - તત્-પ્રિય-શિષ્યેણ શ્યામલ-મિશ્ર-નામ્ના તત્-કૃત-સૂત્રાણાં
સન્ધિ-ચતુષ્ટયાખ્યાત-કૃદ્-વૃત્તય ઇતિ વ્યાખ્યાતાશ્ ચતસ્રો વૃત્તયો યાઃ કૃતાઃ સન્તિ
તાઃ કિં ભવતીભિર્ દૃષ્ટ-ચર્યો ભવન્તિ ?
વિશાખા -- વિષ્ણુ વિષ્ણુ તદ્-વૃત્તિ-દર્શનં તાવદ્-દૂરેઽસ્તુ સ એવ કદાપિ ન
કર્ણ-ગોચરીકૃતોઽસ્તિ ।
લલિતા સાકૂતં - તુઙ્ગવિદ્યે! કુત્રાસૌ ત્વયા પરિચિતઃ ?
તુઙ્ગવિદ્યા - સખીસ્થલ્યા એક-મહા-પદ્માપ્સરસા તદ્-વૃત્તિ-પાઈઓહાર્થં તં
મૃગયિતું સાય અત્રાગતમ્ આસીત્ ।
તતોઽહં - તુઙ્ગવિદ્યે! એતાવદ્-દૂર-ભૂમૌ કથં તત્-સઞ્ચારઃ ?
તુઙ્ગવિદ્યા - નિકામ-વન્યાવૃદ્ધિ-સામર્થ્યેન । ઇત્ય્ આકર્ણ્ય સર્વાઃ સ્મિતં
કુર્વન્તિ સ્મ ।
લલિતા - તતસ્ તતઃ ।
તુઙ્ગવિદ્યા - શ્યામલ-મિશ્રાદ્વિતીયેનાલીક-રાજ-પણ્ડિતેન પ્રથમં
નર્મ-પઞ્જિકાઆઅં ક્રય-વિક્રય-પઞ્જિકાં ચ વિધાય સામ્પ્રતમ્ અલીક-પઞ્જિકા
તથાદાન-પ્રદાન-પઞ્જિકા ચ પ્રપઞ્ચિતા અનુક્રમેણ નામ્નાન્તરેણ ચ
પ્રપઞ્ચિતૈતત્-પઞ્જિકા-ચતુષ્ટયં ભવતીભિઃ શ્રુતમ્ અસ્તીતિ મન્યે ।
લલિતા - અથ કિં સોઽપિ સુષ્ઠુ અનુભૂયમાનોઽસ્તિ ।
તુઙ્ગવિદ્યા - તેભ્યોઽપિ પરમ-સમીચીન-તીવ્ર-ધી-પ્રાગલ્ભ્યેન તત્-સતીર્થેન
કુહક-ભટ્ટેન તદ્-વ્ર્ત્તિ-ચતુષ્ટયસ્ય ટીકા યુગપત્-કર્તુમ્ આરબ્ધાઃ સન્તિ ।
ચમ્પકલતા - તુઙ્ગવિદ્યે! ત્વં સર્વ-વિદ્યા-વિશારદાસિ તદ્ એષાં ચતૂર્ણાં
શાસ્ત્ર-કારિણાં નામ-ધેય-નિરુક્તિમ્ અવગન્તું સર્વાસ્ ત્વત્તોઽભિલષન્તિ ।
વિશાખા - આચાર્ય-ભટ્ટયોર્ અર્થઃ સ્પષ્ટ એવ તન્-મિશ્ર-પણ્ડિતયોઃ સ તાવન્
નિરુચ્યતામ્ ।
તુઙ્ગવિદ્યા વિહસ્ય - દોષોઽપ્ય્ અસ્તિ ગુણોઽપ્ય્ અસ્તિ તેન મિશ્રેન મિશ્રેત ઇતિ મિશ્રઃ ।
નાન્દીમુખી - કતરો વા દોષઃ કતરો વા ગુનઃ ?
તુઙ્ગવિદ્યા - વૈદગ્ધ્યાવૈદગ્ધયોર્ અવિચારેણૈવ યત્ર કુત્રાપિ સર્વત્ર પ્રવૃત્તિર્
ઇતિ દોષઃ । સારલ્યાધિક્યેન ઉત્તમાનુત્તમાવિચારેણૈવ વૈષમ્યં વિના સર્વત્ર
સમતયા પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ મહાન્ ગુણઃ ।
લલિતા સ્મિત્વા - તદ્ અસ્યૈતન્-મિશ્રતા પદવી સમુચિતૈવ ।
ચિત્રા - પણ્ડિતોઽપિ નિરુચ્યતામ્ ।
તુઙ્ગવિદ્યા - સદ્-અસદ્-વિચારિકા બુદ્ધિઃ પણ્ડા । તયા યુક્તઃ પણ્ડિતઃ ઇતિ । અયં તુ

બુદ્ધિ-ગૌરવેણ પૂર્વ-પરયોઃ પર-વિધિર્ બલવાન્ ઇતિ વિચાર્ય પરા અસદ્-વિચારિકા
યા સા પણ્ડા તામ્ એવોત્તરમ્ત્વેઆશ્રિતસ્ તદ્-યુક્તત્વાત્ પણ્ડિત ઇતિ ।
ચિત્રા - સખિ તુઙ્ગવિદ્યે! સન્ધ્યાદિ-ચતુષ્ટયસ્યાપ્ય્ અર્થઃ પ્રકાશ્ય કથ્યતામ્ ।
તુઙ્ગવિદ્યા - ચિત્રે! અસ્મદ્-ગોષ્ઠ્યાં તત્-પ્રપઞ્ચેન લલિતૈવ દક્ષા તત્ સૈવ
કથયતુ ।
લલિતા - ચિત્રે! એતત્-પ્રસઙ્ગ-લેશોઽપિ મયા કદાપિ ન શ્રુતોઽપિ તદ્
એતત્-પ્રકરણ-વ્યાખ્યાત્રી તુઙ્ગવિદ્યૈવ તદ્-અર્થં જાનાતિ ।
ચિત્રા - તુઙ્ગવિદ્યે! મચ્-છિરસા શાપિતાસિ ત્વયૈવ વ્યાખ્યાયતામ્ ।
તતોઽતિલજ્જયા સ્વયમ્ અસંકથ્ય રાધિકાતિપ્રીતિ-પાત્રીં મનાગ્ અપ્ય્ અનુચ્યમાનાં
તદીય-સુખદ-સવિધાં ભૂ-ચારણ-વર્ય-કિશોરીં તુઙ્ગનર્માખ્ય-વૈહાસિકીં
ચક્ષુઃ-કૂણનેન સ-સ્મિતમ્ આલોકયન્ત્યાં તુઙ્ગવિદ્યાયાં, તુઙ્ગનર્મા કિઞ્ચિત્
સન્નિધાય સ-સ્મિત-મન્-મુખમ્ અવલોકયન્તી નિજગાદ - ચિત્રે! સ તાવદ્
અર્થોઽસ્માભિર્ ન જ્ઞાયતે કિન્તુ તયાપ્સરસા પુનઃ પુનર્ આગત્ય સ-વિનયં સ્વયમ્
આગ્રહ-ભરેણ સુપ્રસન્નીકૃતાત્ યથાર્થ-પદવીક-મિશ્ર-વરાદ્ અધીત્ય
તદ્-વૃત્તિ-ચતુષ્ટય-વ્યાખ્યાનમ્ અસ્મત્-સહિત-તુઙ્ગવિદ્યાગ્રતઃ સાઙ્ગં યદ્ અકારિ
તત્ સમાસેન મયા કથ્યમાનં શૃણુત -
પ્રથમં શૃણુ દૂતી-દ્વારા વા કૃતાભિયોગેન યૂનોર્ મિલનં સન્ધિઃ । તસ્ય વૃત્તિર્
વિવરણ-મતિસારાદિર્ ઇતિ ।
તતઃ કુચાલમ્ભ-પરિષ્વઙ્ગ-ચુમ્બનાધર-પાન-રૂપાણાં શૃઙ્ગાર-ભેદાનાં
ચતુષ્ટયમ્ એવ ચતુષ્ટયમ્ । તસ્ય તસ્ય વૃત્તિર્ નખ-ક્ષતાદિઃ,
બાહુ-બન્ધ-ભૃઙ્ગ્ય્-આદિઃ, ગણ્ડ-સ્થલે સવિલાસ-મુખ-કમલારોપણાદિઃ,
સવૈદગ્ધ્ય-દંશાદિર્ ઇતિ ।
તતોઽન્યોન્ય-નર્મ-લપિતમ્ આખ્યાતમ્ । તસ્ય વૃત્તિઃ પરસ્પર-જયાકાઙ્ક્ષયા
નિગૂઢાર્થ-પ્રહેલિકાદિ-પ્રયોગ ઇતિ ।
ચિત્રા સ-સ્મિતં - તુઙ્ગનર્મન્! અશ્રુત-ચરૈતદ્ અપૂર્વાર્થ-વ્યાખ્યાનમ્
અસ્મત્-કર્ણ-ગોચરીકૃતં, ભવત્યા તત્ કૃદ્-વૃત્તેર્ અપ્ય્ અર્થઃ સુષ્ઠુ નિરુચ્યતામ્ ।
તુઙ્ગનર્મા -- આનન્દં કરોતીતિ આનન્દ-કૃત્ સમ્ભોગઃ । તસ્ય વૃત્તિઃ
શીત્કાર-ચક્ષ્ર્ નિર્મીલનાદિર્ ઇતિ । કિં ચ કાન્ત-દર્પાચાર્યાદ્ય્-અવતારિણા
કલાપ-પ્રિયેણ સિદ્ધ-કુમારેણાનેન તત્-તદ્-વિગ્રહાન્તરેણૈવ યત્
કલાપ-વ્યાકરણમ્ આવિર્ભાવિતં તત્રાત્યન્તાપાદેયત્વેન અતિશય-રહસ્યત્વેન ચ
પ્રકટમ્ અનિગદ્ય ભઙ્ગ્યા નામ-ધેયાન્તરેણ ચ યત્ કિઞ્ચિત્ નિગૂહિતં તદ્
ભવદ્-વિધ-રસિક-સ્નિગ્ધ-વિદગ્ધ-જનૈર્ વિદગ્ધ-બુદ્ધિ-સખીભિઃ
સમસધિક-વિચારેણ સમનુભવનીયમ્ ઇતિ ।
ચમ્પકલતા કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય - તુઙ્ગવિદ્યે! એતદ્-ભટ્ટ-પાદાનાં ત્વાવ્ એવ ભુજૌ
તત્રાપ્ય્ અતીવ સુકુમારૌ તત્ કથમ્ એકદૈવ ટીકા-ચતુષ્ટયં લેખિતું શક્નોતુ ।
તુઙ્ગવિદ્યા -- મુગ્ધે! નિજેન્દ્ર-જાલ-બલેનાયં ભુજ-ચતુષ્ટયમ્ અપિ
પ્રાદુષ્કર્તું શક્નોતિ ।
લલિતા -- સત્યં સત્યં વાસન્તિક-રાસોલ્લાસ-મહોત્સવે
પરમ-રાસ-સ્થલી-નિકટ-વર્તિ-પ્રવિષ્ટક-નામારણ્ય-ખણ્ડાન્તર્-નિકુઞ્જાન્તર્
આલેઽપિ પર-રામા-રત્નમ્ અપહર્તું નિખિલ-બલ્લવી-વૃન્દ-વઞ્ચનાય ચ

સ્વ-પરિચ્યાયકાદ્ભુત-નિજ-માધુરી-સન્તતિમ્ અવગુણ્ઠ્ય કુહક-બલાદ્ એવાનેન
ચતુર્ભુજત્વમ્ આવિષ્કૃતમ્ આસીત્ ।
વિશાખા - લલિતે! સત્યમ્ એતત્ સર્વમ્ અસ્યકુહક-બલ-વિજૃમ્ભિતમ્ એવ યત્
પ્રિય-સખ્યા સહ ગદ્ય-પદ્યૈર્ નર્માલાપ-ગોષ્ઠ્યાં તાં જેતું
નિજ-કુહક-પાણ્ડિત્યેન સમ્પ્રતિ વૃદ્ધિ-વૃત્તિમ્ આચરતા પદ-દ્વયસ્ય વૃદ્ધિઃ
કદાચિદ્ યદ્ અનેન ક્રિયતે તચ્ ચાસ્માભિર્ અપિ દૃષ્ટમ્ અસ્તિ ।
સુદેવી - વિશાખે! ચતુર્ણામ્ એતેષાં શાસ્ત્ર-કારિણાં પ્રાયેણૈક એવ વ્યવસાયઃ
કથં દૃશ્યતે ?
નાન્દીમુખી - સુદેવિ! એતદ્ વિવરણમ્ અલ્પાક્ષરેણ તુઙ્ગનર્મણા યદ્ અકારિ તત્ કિં
ત્વયા નહિ શ્રુતમ્ ?
સુદેવી - યાવ-ગ્રામ-સ્થ-પ્રિય-સખ્યાં તદાનીં દત્ત-મનસ્કયા મયા તત્
સમ્યક્તયા નાવધારિતં તત્ કૃપયા ત્વયૈવ વિસ્તરેણ સંકથ્ય શ્રાવ્યતામ્ ।
નાન્દીમુખી - સુદેવિ! શ્રૂયતામ્ । વસ્તુત એતે ચત્વારઃ કુહક-ભટ્ટ-નામા એક
એવ કુમારો ભવતિ । સ એવ કૃત્ય-ભેદ-વિનોદ-સમ્પાદનાયાત્મનઃ
પ્રકૃષ્ટતર-કુહક-પ્રભાવાત્ પ્રકટિતેનૈકેન વિગ્રહેણૈવ કાન્ત-દર્પાચાર્ય
ઇતિ અપરેણ શ્યામલ-મિશ્ર ઇતિ પદવીમ્ અધ્યારૂઢો વર્તતે । અલીક-રાજ-પણ્ડિતેન
સમં તુ સ્ફુટમ્ અસ્ય પૃથગ્-વિગ્રહતા નાસ્ત્ય્ એવ કિન્ત્વ્ અયમ્ એવ સદા ધર્મી
કુમારઃ । સ્ફુટમ્ અત્ર વિલાસ-વિશેષોલ્લાસ-કરણાય કિઞ્ચિત્
પ્રકાશ-ભેદેનાલીક-રાજ-પણ્ડિતેતિ નામાન્તરમ્ ઉરરીકૃત્ય કામમ્ આત્મીયાનામ્
આત્મનશ્ ચ પરમાનન્દ-કલ્લોલમ્ આસ્ફાલયન્ વિહરતે ।
તતોઽહં - હંહો! યચ્ ચતુર્ભુજત્વાદિક-લીલાયિતમ્ અખિલમ્ અસ્માભિઃ
સિદ્ધતા-પ્રભાવૈર્ એવાવિર્ભાવ્યતે । તન્ મૂર્ખાભિર્ આભિર્ ઉગ્રાભિઃ
કુહક-ભટ્ટાભિર્ નિજ-નિકૃષ્ટ-કુહક-પ્રભાવૈર્ એવેતિ સન્તતમ્ ઉદ્ઘુષ્યતે ।
ઇતિ મદ્-વચઃ સમાકર્ણ્ય સર્વાઃ - અનેન સિદ્ધ-ગોસ્વામિના સ્વ-પ્રભાવેણ
નિજાલીકતાપિ સિદ્ધી-સમ્પાદ્ય સ્વ-મુખેનૈવ પરં નિર્ધારિતા વ્યધાયીતિ સર્વૈર્
નિર્ભરમ્ ઉલ્લાસ્યમાને હાસ-કુતૂહલે ।
અહં સ્વગતં - ભો આશ્ચર્યમ્ આશ્ચર્યમ્ અમૂભિર્ વાવદૂક-બલ્લવીભિર્
વચન-પ્રકાશ-પરિપાટીભિર્ બાઢમ્ અલીકતૈવ મયિ સિદ્ધીકૃતેતિ મનસિ વિભાવ્ય
લજ્જયા મયા તદ્-અનાકર્ણિત-મુદ્રયૈવ તાઃ સુષ્ઠ્વ્ અવધાર્યેવ કિઞ્ચિદ્ વિહસ્ય
વ્યાહૃતં - ભો મુગ્ધા યૌવનાન્ધા વિલાસિન્યઃ! યદ્ય્ અત્ર નહિ વઃ પ્રતીતિસ્ તર્હિ
સર્વેષાં સમક્ષમ્ એવ સ્વ-સિદ્ધિં દર્શયન્ પ્રથમમ્ અસ્યાઃ કણ્ઠે વન-માલા
ભવાનિ ઇતિ વિહસ્ય ચમ્પકલતામ્ ઉપસર્પન્ - વયસ્ય સિદ્ધસ્ય તવ
પર-રમણી-સ્પર્શઃ પરમ-ન્યાય્ય ઇતિ વિહસ્ય વદતા મધુમઙ્ગલેન
નિવર્તિતોઽહમ્ અવદં - સખે! સિદ્ધસ્ય સિદ્ધયા સંયોગો મિથઃ
પરમાનન્દ-લાભાયૈવ ભવતિ । ઉક્તં ચ શ્રી-નારદેન - પરમાનન્દ-લાભાય
સ્વ-યૂથ્યામ્ એવ સંશ્રયેદ્ ઇતિ ।
ઇતિ નિશમ્ય હસન્તીષુ સર્વાસુ પરમાનન્દ-જનિત-કમ્પાદિ-સાત્ત્વિક-વિકારાન્
ભનેએવાચ્છાદયન્તી ચમ્પકલતા પ્રપલાય્ય કુઞ્જાન્તરાલે પ્રવિષ્ટા રાધાં
પૃષ્ઠે સમાલિઙ્ગ્ય નિલીનાસીત્ ।
તતોઽહં ચિત્રાં મૌક્તિકાનિ હસ્તે ચાલયન્ન્ ઉક્તવાન્ - ચિત્રે! સમક્ષમ્ આગત્ય

મૌક્તિક-મૂલ્યં શૃણુ શૃઙ્ગાર-કર્મ-વિચક્ષણાયાસ્ તવ મૂર્તિ-મઞ્જુષિકાયાં
તત્-સાધનાનિ બહૂનિ સન્તીતિ ત્વત્-પ્રાણ-પ્રેષ્ઠ-સખ્યા કથિતમ્ અસ્તિ । તૈર્
વિચિત્ર-શૃઙ્ગારેણ મત્-પ્રત્યઙ્ગાનિ તથા ભૂષય યથાહમ્ અપિ
ત્વદ્-વક્ષઃ-સ્થ-કાઞ્ચન-ઘટ-દ્વયમ્ અર્ધ-ચન્દ્ર-પત્રાઙ્કુરાદિભિઃ
સન્તોષેણાલઙ્કૃત્ય તામ્ આનન્દયામીતિ ।
તચ્ છ્રવણતઃ સ-ક્રોધં ચિત્રા - અયે અવિરતમ્
અતિવિકટ-ભણ્ડતોચ્ચણ્ડ-ચણ્ડિકાવિષ્ટ! અયે ત્રિજગતિ
પ્રસિદ્ધ-ધૃષ્ટતોદ્ભટ-બાટિકા-કુરઙ્ગ-કુટુમ્બિની-કુલ-નટ! ત્વ-યોગ્યાભિસ્
તત્-તત્-સાધન-કર્મ-કર્મઠાભિસ્ તાભિર્ એવ સ-સન્તોષં સુચિત્રિતેન ભવતા તા
એવ સુશ્લાઘં સુવરેણ સન્તતમ્ અનુકીર્ત્યન્તાં ઇતસ્ ત્વરિતમ્ અપસરતુ સ્વામી ।
ઇત્ય્ આકર્ણનેન જાત-હાસાઃ સર્વાસ્ તાં સુષ્ઠુ તુષ્ટુવુઃ ।
તદ્ અનુ નાન્દીમુખી - ગોકુલ-મઙ્ગલ!
સકલ-ગોકુલ-જન-જીવાતુ-મુખ-ચન્દ્ર-પ્રકાશં ભવન્તં અકસ્માદ્ વિમનસ્કમ્
ઇવ સંવીક્ષ્ય ભવદ્-એકાયુષામ્ અસ્માકં હૃદયાનિ
મર્મ-વ્રણ-વેદના-વહ્નિ-જ્વાલિતાનીવ સ્ફુટન્તિ સન્તિ । તતસ્ તન્-નિદાનમ્ અવશ્યં
કૃપયા પ્રકાશ્યતામ્ । યથા ભગવતી-દ્વારા તત્-પ્રતીકારં ઝટિતિ નિષ્પાદ્ય
શ્રીમન્તં ભવન્તં બાઢમ્ આનન્દૈવાત્માનં સન્ધુક્ષયામ ।
ઇતિ નાન્દીમુખી-વચનમ્ આકર્ણ્ય સવૈક્લવ્યમ્ ઇવ મયોક્તં -- નાન્દીમુખિ
શ્રૂયતામ્ ।
અદૃષ્ટાશ્રુત-ચર-ચારુ-ચાતુર્ય-નિરવદ્ય-મહા-વૈદગ્ધ્ય-વિઓવિધ-સુદુર્બોધ
-નર્મ-કર્મ-સ્વાધ્યાય-પ્રથમાચાર્યાયાઃ
સમસ્ત-કલ્યાણ-ગુણ-મણિ-મઞ્જુષાયાઃ
સ્વ-પરિજન-ગણ-જીવની-ભૂત-સ્મિત-નવ-ઘન-સાર-સુવાસિત-ભાષિત-પીયૂષાયાઃ
શચ્ય્-આદિ-સૌભાગ્યવતી-વૃન્દ-વર્ણ્યમાન્-સૌભાગ્ય-ભરાયાઃ સન્તતમ્
ઇન્દિરાદિ-ગૌરી-ગણ-મૃગ્યમાણ-સૌન્દર્ય-રસ-સ્ફુરિત-નખાઞ્ચલ-પ્રતીકાયાઃ
સુર-નર-ગણ-ગન્ધર્વ-વિદ્યાધર-મુનિ-વર-વન્દિત-ભુવનેશ્વરી-શત-વન્દ્
યમાન-પદારવિન્દાયાઃ, સમસ્ત-વૈકુણ્ઠતોઽપિ પરમોત્તમ-પરમ-વ્યોમતોઽપિ
બૃંહિત-મહા-મહિમોત્તર-વૃન્દાટવી-મહા-યોગ-પીઠ-મહા-સિંહાસને
સંભૃત-મહારત્નાભિષેકાયાઃ મહાદેવ્યાઃ
સુધા-સાગર-મથનોત્થિત-રાધેત્ય્-અક્ષર-યુગલ-ઘનીભૂત-તત્-સારાંશ-કલસ્
અ-દ્વય-વિનિર્મિત-રાધેતિ-નામ-ધેયાદ્
અપૂર્વામૃત-સાર-વિકાર-વિશેષેણાપ્યાયિત-શીત્કારિત-ચતુર્દશ-ભુવનાયાઃ,
સન્તત-સૌરભ્ય-નિરવધિ-સૌન્દર્ય-નિસ્તુલ-કૌમલ્ય-નિર્ભર-વરારુણ્યાદિ-વિન્
ઇર્જિત-રક્તોત્પલ-કુલ-ચરણ-પરિચરણૈક-જીવિને સકલ-વરિવસ્યા-વિશારદાય
મહ્યં સ્વયમ્ આહૂયાસઙ્કોચતયા મત્-કામિત-પ્રત્યઙ્ગ-સેવા યત્ તયા ન દીયતે ।
અતસ્ તસ્ય મયિ મધુરાં પ્રીતિમ્ અનવધાર્ય તત્-પૂર્ણાંશાં યથાર્થ-નામ્નીં
તુઙ્ગવિદ્યાં ભગવતી-મુખાત્ નિશમ્ય સત્વરાભીષ્ટ-લાભાય એનાં
ગુરુત્વેનાસાદ્યાસ્યાઃ સકાશાત્ મહાદેવી-મન્ત્ર-રાજં દિદીક્ષિષુર્ અહં ત્વાં
ભગવત્ય્-અદ્વિતીયાં પ્રપન્નોઽસ્મિ ।
નાન્દીમુખી વિહસ્ય । સુલક્ષણ પ્રથમં તાવત્ શાસ્ત્ર-નિર્ણીત-ગુરૂપસત્તિર્

વિધીયતામ્ ।
મયોક્તમ્ । ભદ્રં વચઃ પ્રથમં ગુરુ-શિષ્યયોઃ પરીક્ષૈવ ન્યાય્યા । તતસ્
તિસ્રસ્ ત્રિયામાઃ કુત્રાપિ નિર્જન-કુઞ્જે ક્ષણે મહિલાં ક્ષણે પુમાંસં માં
સમ્પાદ્ય સ્વ-વિદ્યાયાઃ પ્રભાવમ્ અસૌ દર્શયતુ । તતો વિશ્રભ્ય
પરમ-સમ્ભ્રમેણ મયાપ્ય્ અસ્યાશ્
ચરણ-યાવાભરણ-શ્રોણિ-મર્દન-વક્ષોજ-કણ્ડૂયન-વેણી-બન્ધનાદિ-પરિચર્યાસ્
સર્વાપેક્ષયા ક્રિયમાણાસુ સુપ્રસન્નેયં ત્વત્-સેવયા પરમ-પ્રસન્નાસ્મીતિ
નિરુચ્ય માં મનોભવાનન્દ-કર-નિકુઞ્જ-મણ્ડપ-વેદિકાં પ્રાપય્ય ભો
વિચક્ષણ મદ્-વક્ષઃ-સ્થલ-કાર્ત્તસ્વર-મઙ્ગલ-ઘટ-યુગલં સ્વકર-યુગલેન
સ્પૃશન્ મૃગમદ-કુઙ્કુમાદિ-પઙ્ક-લેપ-પૂર્વકં મણિ-પુષ્પ-માલાભિર્
વેષ્ટયેત્ય્ આદિભાષિતમન્ત્રૈર્ ઘટં સ્થાપયિત્વા,
સ્વ-વક્ષોજ-મહા-પ્રસાદ0કુઙ્કુમેન મમ લલાટાદિષુ તિલકં કૃત્વા
મૃગમદેન મદ્-વક્ષસિ મહા-દેવી-નામ-મુદ્રામ્ અભિલિખ્ય બાહુ-દ્વયં ચ
તચ્-ચરણ-ચિહ્ન-સૌભાગ્ય-મુદ્રાભિર્ અઙ્કીકૃત્ય સ્વ-કણ્ઠાદ્ એકાવલી-માલામ્
ઉત્તાર્ય મત્-કણ્ઠે નિધાય મમ વક્ષઃ-પાર્શ્વયોઃ સ્વ-કુચૌ અંસ-દ્વયે
બાહુલતે મુખે ચ સ્વાધરં અપરાઙ્ગાન્યાગમાનભિજ્ઞેન મયા સ્ફુટમ્
અજ્ઞાતાન્ય્ અપિ પરમાગમાચાર્યેયં સ્વયં તદ્-અર્પણ-સ્થાનેઽર્પયતુ ઇતિ ષડ્-અઙ્ગાનિ
વિન્યસ્ય ષડ્-અક્ષર-મન્ત્ર-રાજસ્યાસ્ય સ્વયમ્ભૂ-ઋષિ-ગાયત્રી છન્દઃ
શ્રી-ગાન્ધર્વા દેવતા સ-બિન્દુ-પ્રથમ-વર્ણો બીજં શક્તિર્ ઉપાસ્યોપાસકયોર્
મિથઃ-સુયુક્ત-રતિ-જનન-પૂર્વકાભીષ્ટ-કામ-સિદ્ધયે વિનિયોગ ઇત્ય્ આદિ
પૂર્વાઙ્ગં યથા-વિધિ સમ્પાદ્ય,
અથ સ્વીય-સરસ્-તીર-કુઞ્જ-રઙ્ગ-સ્થલે મુદા ।
સભ્યાનાલી-ગણાન્ ભઙ્ગ્યા ધિન્વન્તીં નર્મ-નર્તનૈઃ ॥
ગૌરીં રક્તામ્બરાં રમ્યાં સુનેત્રાં સુસ્મિતાનનામ્ ।
શ્યામાં શ્યામાખિલાભીષ્ટ-સાધિકાં રાધિકાં શ્રયે ॥
ઇતિ ધ્યાનં ચ સુચિરં કારયિત્વા કૃપયા મહ્યં કામિને કામ-બીજ-પુટિતં
મન્ત્ર-રાજમ્ ઉપદિશ્ય માં કૃતાર્થીકરોતુ ।
તદ્ અનુ --
મહા-ભાવોજ્જ્વલચ્-ચિન્તા-રત્નોદ્ભાવિત-વિગ્રહામ્ ।
સખી-પ્રણય-સદ્-ગન્ધ-વરોદ્વર્તન-સુપ્રભામ્ ॥1॥
કારુણ્યામૃત-વીચિભિસ્ તારુણ્યામૃત-ધારયા ।
લાવણ્યામૃત-વન્યાભિઃ સ્નપિતાં ગ્લપ્તેન્દિરામ્ ॥2॥
હ્રી-પટ્ટ-વસ્ત્ર-ગુપ્તાઙ્ગીં સૌન્દર્ય-ઘુસૃણાઞ્ચિતામ્ ।
શ્યામલોજ્જ્વલ-કસ્તૂરી-વિચિત્રિત-કલેવરામ્ ॥3॥
કમ્પાશ્રુ-પુલક-સ્તમ્ભ-સ્વેદ-ગદ્ગદ-રક્તતાઃ ।
ઉન્માદો જાડ્યમ્ ઇત્ય્ એતૈ રથનિર્ નવભિર્ ઉત્તમૈઃ ॥4॥
ક્ પ્તાલઙ્કૃતિ-સંસ્લિષ્ટાં ગુણાલી-પુષ્પ-માલિનીમ્ ।
ધીરાધીરાત્વ-સદ્-વાસ-પટ-વાસૈઃ પરિષ્કૃતામ્ ॥5॥
પ્રચ્છન્ન-માન-ધમ્મિલ્લાં સૌભાગ્ય-તિલકોજ્જ્વલામ્ ।
કૃષ્ણ-નામ-યશઃ-શ્રાવ-વતંસોલ્લાસિ-કર્ણિકામ્ ॥6॥