મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 4.17

ભગવન્ ભૃગુપુત્રસ્ય પ્રતિભા સાનુભૂતિતઃ ।
યથાસ્ય સફલા જાતા તથાન્યસ્ય ન કિમ્ ભવેત્ ॥

ઇદમ્પ્રથમમ્ ઉત્પન્ના સા તદા બ્રહ્મણઃ પદાત્ ।
શુદ્ધા મતિર્ ભાર્ગવસ્ય નાન્યજન્મકલઙ્કિતા ॥

સર્વૈષણાનાં સંશાન્તૌ શુદ્ધા ચિત્તસ્ય યા સ્થિતિઃ ।
તત્ સત્ત્વમ્ ઉચ્યતે સૈષા વિમલા ચિદ્ ઉદાહૃતા ॥

મનો નિર્મલસત્ત્વાત્મ યદ્ ભાવયતિ યાદૃશમ્ ।
તત્ તથાશુ ભવત્ય્ એવ યથાવર્તો ઃર્ણવે ઃમ્ભસઃ ॥

યથા ભૃગુસુતસ્યૈષ વિભ્રમઃ પ્રોદિતઃ સ્વયમ્ ।
પ્રત્યેકમ્ અપ્ય્ એવમ્ એવ દૃષ્ટાન્તો ઃત્ર ભૃગોઃ સુતઃ ॥

બીજસ્યાઙ્કુરપત્ત્રાદિ સ્વં ચમત્કુરુતે યથા ।
સર્વેષામ્ ભૂતસઙ્ઘાનામ્ ભ્રમષણ્ડસ્ તથૈવ હિ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે વિશ્વમ્ એવમ્ એવાખિલં હિ તત્ ।
પ્રત્યેકમ્ ઉદિતમ્ મિથ્યા મિથ્યૈવાસ્તમ્ ઉપૈતિ ચ ॥

નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ જગત્ કિઞ્ચન કસ્યચિત્ ।
ભ્રાન્તિમાત્રમ્ ઇદમ્ માયા મુધૈવ પરિજૃમ્ભતે ॥

યથાસ્મત્પ્રતિભાસસ્થઃ સો ઃયં સંસારષણ્ડકઃ ।
તથા તેષાં સહસ્રાણિ મિથો ઃદૃષ્ટાનિ સન્તિ હિ ॥

સ્વપ્નસઙ્કલ્પનગરવ્યવહારાઃ પરસ્પરમ્ ।
પૃથગ્ યથા ન દૃશ્યન્તે તથૈતે સંસૃતિભ્રમાઃ ॥

એવં નગરવૃન્દાનિ નભઃસઙ્કલ્પરૂપિણામ્ ન્17: °ભ(સ)*ઃ*સઙ્° ।
સન્તિ તાનિ ન દૃશ્યન્તે મિથો જ્ઞાનદૃશં વિના ॥

પિશાચયક્ષરક્ષાંસિ સન્ત્ય્ એવંરૂપકાણિ હિ ।
સઙ્કલ્પમાત્રદેહાનિ સુખદુઃખમયાનિ ચ ॥

એવમ્ એવ વયં ન્17: વય્⟨ઓ⟩[અં] ચેમે સમ્પન્ના રઘુનન્દન ।
સ્વસઙ્કલ્પાત્મકાકારા મિથ્યાસત્યત્વભાવિતાઃ ન્17: મિથ્[ય્]આ° ॥

એવંરૂપૈવ હિ પરે વર્તતે સર્ગસંસૃતિઃ ।
ન વાસ્તવી વસ્તુતસ્ તુ સંસ્થિતેયમ્ ન્17: °સ્થિત્⟨ઐવ્⟩[એય્]અમ્ અવસ્તુનિ ॥

પ્રત્યેકમ્ ઉદિતં વિશ્વમ્ એવમ્ એવ મુધૈવ હિ ।
નવગુલ્મકરૂપેણ વાસન્તિકરસો ન્17: વ્*આ*સ° યથા ॥

પ્રથમો ઃયં સ્વસઙ્કલ્પઃ સુપ્રથામ્ આગતસ્ તથા ।
યથાતિપારમાર્થ્યેન દૃઢેનેત્થં વિભાવ્યતે ॥

પ્રત્યેકમ્ ઉદિતં ચિત્તં સ્વસ્વભાવોદરસ્થિતમ્ ।
ઇદમ્ ન્17: ⟨દ્ર⟩[ઇ]દં ઇત્થંસમારમ્ભં જગત્ પશ્યદ્ વિનશ્યતિ ॥

પ્રતિભાસવશાદ્ અસ્તિ નાસ્તિ વસ્ત્વવલોકનાત્ ।
દીર્ઘઃ સ્વપ્નો જગજ્જાલમ્ આલાનં ચિત્તદન્તિનઃ ॥

ચિત્તસત્તૈવ હિ જગજ્ જગત્સત્તૈવ ચિત્તકમ્ ।
એકાભાવે દ્વયોર્ નાશસ્ તચ્ ચ સત્યવિચારણાત્ ॥

શુદ્ધસ્ય પ્રતિભાસો હિ સત્યો ભવતિ ચેતસઃ ।
નિષ્કલઙ્કે હિ લગતિ પટે કુઙ્કુમરઞ્જના ॥

અન્યેનાનાહૃતસ્યાન્યો ગુણો ઃવશ્યં વિવર્ધતે ।
અનાક્રાન્તસ્ય સઙ્કલ્પૈઃ પ્રતિભોદેતિ ચેતસઃ ॥

સુવર્ણો ન સ્થિતિં યાતિ મલવત્ય્ અંશુકે યથા ।
એકા દૃષ્ટિઃ સ્થિતિં યાતિ ન મ્લાને ચિત્તકે તથા ॥

પ્રમાર્જનાદ્ ઇવ મણેસ્ ન્17: મણે[સ્] તામ્રસ્યેવ ચ યુક્તિતઃ ।
ચિરમ્ એકદૃઢાભ્યાસાચ્ છુદ્ધિર્ ભવતિ ચેતસઃ ॥

પ્રતિભાસાત્મનિ જગત્ય્ એતે કાલક્રિયાક્રમાઃ ।
સોદયાસ્તમયા જાતાઃ કથં શુક્રસ્ય ચેતસઃ ॥

યાદૃગ્ જગદ્ ન્17: જ્(ઈવ્)*અગ્*અદ્ ઇદં દૃષ્ટં શુક્રેણ પિતૃમાતૃતઃ ।
તાદૃક્ તસ્ય સ્થિતં ચિત્તે મયૂરાણ્ડે મયૂરવત્ ॥

સ્વભાવકોશાત્ સ્વદિતં તદ્ અનેન ક્રમોદિતમ્ ।
બીજેનાઙ્કુરપત્ત્રાદિલતાપુષ્પફલં યથા ॥

જીવો યદ્વાસનાસારસ્ તદ્ એવાન્તઃ પ્રપશ્યતિ ।
સ્વપ્ન એવાત્ર દૃષ્ટાન્તો દીર્ઘસ્વપ્નસ્ ત્વ્ ઇદં જગત્ ॥

પ્રત્યેકમ્ ઉદિતો રામ નનુ સંસારષણ્ડકઃ ।
રાત્રૌ સૈન્યનરસ્વપ્નજાલવત્ ન્17: °ન*ર*સ્વ° સ્વાત્મનિ સ્ફુટઃ ॥

એષ ન્17: એષ્(આ)અ સંસૃતિષણ્ડૌઘો મિથઃ સમ્મિલતિ સ્વયમ્ ।
નો વાપિ યદિ તન્ મે ત્વં યથાવદ્ વક્તુમ્ અર્હસિ ॥

મલિનં હિ મનો ઃવીર્યં ન મિથઃ શ્લેષમ્ અર્હતિ ।
અયો ઃયસીવાસન્તપ્તે શુદ્ધે તપ્તે તુ લીયતે ॥

ચિત્તતત્ત્વાનિ શુદ્ધાનિ સમ્મિલન્તિ પરસ્પરમ્ ।
એકરૂપાણિ તોયાનિ યાન્ત્ય્ ઐક્યં નાબિલાનિ હિ ॥

શુદ્ધિર્ હિ ચિત્તસ્ય વિવાસનત્વમ્ અભૂતસંવેદનરૂપમ્ એકમ્ ।
તસ્યાઃ સુષુપ્તાત્મપદાત્ પ્રબુધ્ય તન્માત્રયુક્ત્યા પરસઙ્ગમ્ એતિ ॥