મોક્ષોપાયટીકા · અધ્યાય 1.1

દિવિ ભૂમૌ તથાકાશે બહિર્ અન્તશ્ ચ મે વિભુઃ ।
યો ઽવભાત્ય્ અવભાસાત્મા તસ્મૈ વિશ્વાત્મને નમઃ ॥

અહમ્ બદ્ધો વિમુક્તઃ સ્યામ્ ઇતિ યસ્યાસ્તિ નિશ્ચયઃ ।
નાત્યન્તતજ્જ્ઞો નાતજ્જ્ઞઃ શ્4: નાત્યન્તમ્ અજ્ઞો નો તજ્જ્ઞઃ સો ઽસ્મિઞ્ શાસ્ત્રે ઽધિકારવાન્ ॥

કથોપાયાન્ વિચાર્યાદૌ મોક્ષોપાયાન્ શ્4: °યાન્ન્ ઇમાન્ અથ ।
યો વિચારયતિ પ્રાજ્ઞો ન સ ભૂયો ઽભિજાયતે ॥

અસ્મિન્ રામાયણે રામ કથોપાયાન્ મહાફલાન્ ।
એતાંસ્ તુ પ્રથમં કૃત્વા પુરાહમ્ અરિમર્દન ॥

શિષ્યાયાસ્મૈ વિનીતાય ભરદ્વાજાય ધીમતે ।
એકાગ્રો દત્તવાન્ રમ્યાન્ મણીન્ અબ્ધિર્ ન્11: અઃકિર્ ઇવાર્થિને ॥

તત એતે કથોપાયા ભરદ્વાજેન ધીમતા ।
કસ્મિંશ્ચિન્ મેરુગહને બ્રહ્મણો ઽગ્ર ઉદાહૃતાઃ ॥

અથાસ્ય તુષ્ટો ભગવાન્ બ્રહ્મા શ્4: °હ્મ° લોકપિતામહઃ ।
વરમ્ પુત્ર ગૃહાણેતિ સમુવાચ મહાશયઃ ॥

ભગવન્ ભૂતભવ્યેશ વરો ઽયમ્ મે ઽદ્ય રોચતે ।
યેનેયં જનતા દુઃકાન્ મુચ્યતે તદ્ ઉદાહર ॥

ગુરું વાલ્મીકિમ્ અત્રાશુ પ્રાર્થયસ્વ પ્રયત્નતઃ ।
તેનેદં યત્ સમારબ્ધં રામાયણમ્ અનિન્દિતમ્ ॥

તસ્મિઞ્ જ્ઞાતે નરો મોહાત્ સમગ્રાત્ સન્તરિષ્યતિ ।
સેતુનેવામ્બુધેઃ પારમ્ અપારગુણશાલિના ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ ભરદ્વાજમ્ પરમેષ્ઠી મમાશ્રમમ્ ।
અભ્યાગમત્ સમં તેન ભરદ્વાજેન ભૂતકૃત્ ॥

તૂર્ણં સમ્પૂજિતો દેવઃ સો ઽર્ઘ્યપાદ્યાદિના મયા ।
અવોચન્ મામ્ મહાસત્ત્વઃ સર્વભૂતહિતે રતઃ ॥

રામસ્વભાવકથનાદ્ અસ્માદ્ વરમુને ત્વયા ।
નોદ્યોગઃ સમ્પરિત્યાજ્ય આ સમાપ્તેર્ અનિન્દિતાત્ ॥

જ્ઞાતેનાનેન લોકો ઽયમ્ અસ્માત્ સંસારસઙ્કટાત્ ।
સમુત્તરિષ્યતિ ક્ષિપ્રમ્ પોતેનેવાથ સાગરાત્ ॥

વક્તું તવૈતમ્ એવાર્થમ્ અહમ્ આગતવાન્ ન્11, શ્4: °વાન્ન્ અયમ્ ।
કુરુ લોકહિતાર્થં ત્વં શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ અજઃ ॥

રામ પુણ્યાશ્રમાત્ તસ્માત્ ક્ષણાદ્ અન્તર્ધિમ્ આગતઃ ।
મુહૂર્તાદ્ ઉદ્યતઃ પ્રોચ્ચૈસ્ તરઙ્ગ ઇવ વારિણઃ ॥

તસ્મિન્ પ્રયાતે ભગવત્ય્ અહં વિસ્મયમ્ આગતઃ ।
પુનસ્ તત્ર ભરદ્વાજમ્ અપૃચ્છં સ્વચ્છયા ધિયા ॥

કિમ્ એતદ્ બ્રહ્મણા પ્રોક્તમ્ ભરદ્વાજ વદાશુ મે ।
ઇત્ય્ ઉક્તેન પુનઃ પ્રોક્તમ્ ભરદ્વાજેન મે ઽનઘ ॥

એતદ્ ઉક્તમ્ ભગવતા યથા રામાયણં કુરુ ।
સર્વલોકહિતાયાશુ સંસારાર્ણવપોતકમ્ ॥

મહ્યં ચ ભગવન્ બ્રૂહિ કથં સંસારસઙ્કટે ।
રામો વ્યવહૃતો ઽપ્ય્ અસ્મિન્ ભરતશ્ ચ મહામનાઃ ॥

શત્રુઘ્નો લક્ષ્મણશ્ ચાપિ સીતા ચાપિ યશસ્વિની ।
રામાનુયાયિનસ્ તે વા મન્ત્રિપુત્રા મહાધિયઃ ॥

નિર્દુઃખતાં યથૈતે તુ પ્રાપ્તાસ્ તદ્ બ્રૂહિ મે સ્ફુટમ્ ।
તથૈવાહં તરિષ્યામિ તતો જનતયા સહ ॥

ભરદ્વાજેન રાજેન્દ્ર યદેત્ય્ ઉક્તો ઽસ્મિ સાદરમ્ ।
તદા કર્તું વિભોર્ આજ્ઞામ્ અહં વક્તુમ્ પ્રવૃત્તવાન્ ॥

શૃણુ વત્સ ભરદ્વાજ યથાપૃષ્ટં વદામિ તે ।
શ્રુતેન યેન સમ્મોહમ્ અલં દૂરે કરિષ્યસિ ॥

તથા વ્યવહર પ્રાજ્ઞ યથા વ્યવહૃતઃ સુખી ।
સર્વાસંસક્તયા બુદ્ધ્યા રામો રાજીવલોચનઃ ॥

લક્ષ્મણો ભરતશ્ ચૈવ શત્રુઘ્નશ્ ચ મહામનાઃ ।
કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ સીતા દશરથસ્ તથા ॥

કૃતાસ્થશ્ ચાવિરોધશ્ ચ બોધપારમ્ ઉપાગતઃ ।
વસિષ્ઠો વામદેવશ્ ચ મન્ત્રિણો ઽષ્ટૌ તથેતરે ॥

ઘૃષ્ટિર્ વિકુન્તો ભામશ્ ચ સત્યવર્ધન એવ ચ ।
વિભીષણઃ સુષેણશ્ ચ હનુમાન્ ઇન્દ્રજિત્ તથા ॥

એતે ઽષ્ટાવિંશતિઃ પ્રોક્તાઃ સમનીરાગચેતસઃ ।
જીવન્મુક્તા મહાત્માનો યથાપ્રાપ્તાનુવર્તિનઃ ॥

એભિર્ યથા હૃતં દત્તં ગૃહીતમ્ ઉષિતં સ્મૃતમ્ ।
તથા ચેદ્ વર્તસે પુત્ર મુક્ત એવાસિ સઙ્કટાત્ ॥

અપારસંસારસમુદ્રપાતી લબ્ધ્વા પરાં યુક્તિમ્ ઉદારસત્ત્વઃ ।
ન શોકમ્ આયાતિ ન દૈન્યમ્ એતિ ગતજ્વરસ્ તિષ્ઠતિ નિત્યતૃપ્તઃ ॥