મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.51

ચિત્તત્ત્વસ્ય ફલસ્યેવ ચિત્રસ્ સોમ્યો ઽપ્ય્ અનુક્રમાત્ ।
સ્વસત્તાસન્નિવેશો ઽન્તર્ યસ્ સ સર્ગ ઇતિ સ્થિતઃ ॥

દેશકાલક્રિયાદીનામ્ અતિ તન્મયરૂપતઃ ।
ઇદમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યદ્ ઇતિ નાત્રોપપદ્યતે ॥

સમસ્તશબ્દશબ્દાર્થવાસનાકલ્પનાવિદામ્ ।
એકાત્મત્વાદ્ અન્યથેદમ્ ઇતિ સઙ્કથ્યતે કથમ્ ॥

ફલસ્યાન્તસ્ સન્નિવેશો નાનાનુક્રમતો યથા ।
.. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. .. ॥

અનાનૈવાપિ નાનેવ ક્ષુબ્ધેવાક્ષુભિતૈવ ચ ।
યથા ફલાન્તસ્ સ્વા સત્તા ચિદન્તશ્ ચિચ્ચયસ્ તથા ॥

જગન્નગરમ્ આદર્શે ચિતીવ પ્રતિબિમ્બિતમ્ ।
કચતીવાકચદ્ અપિ શિલાન્તસ્ સન્નિવેશવત્ ॥

પરમે ચિન્મણૌ સન્તિ જગત્કોટિશતાન્ય્ અપિ ।
ચિન્તામણાવ્ અનન્તાનિ ફલાનીવાર્થિતાન્ય્ અલમ્ ॥

ચિત્સમુદ્ગક એવેદં તદઙ્ગોત્કીર્ણમ્ આતતમ્ ।
જગન્મૌક્તિકમ્ આભાતિ તદંશુમયમ્ અન્યવત્ ॥

અહોરાત્રાન્ વિરચયન્ વેદનાવેદનાન્ય્ અયમ્ ।
ચિદાદિત્યસ્ સ્થિતો ભાસ્વાઞ્ જગદ્દ્રવ્યાણિ દર્શયન્ ॥

સમુદ્રકોટરાવર્તપયસ્સ્પન્દવિલાસવત્ ।
ન વ્યક્તં નાનભિવ્યક્તં ત્રિજગદ્ વર્તતે ચિતિ ॥

શિલાન્તર્ઘનશુદ્ધૈકચિત્સારવપુર્ આત્મવાન્ ।
સોમ્યો વ્યવહરન્ન્ એવ તિષ્ઠત્ય્ ઉપલકોશવત્ ॥

અવિભાગઘનસ્પન્દા શિલાન્તસ્ સન્નિવેશવત્ ।
અનાનૈવ ચ નાના ચિચ્ છિલાન્તસ્ સન્નિવેશવત્ ॥

યદ્ અસ્તિ તચ્ ચિતિ શિલાશરીરે સાલભઞ્જિકા ।
યન્ નાસ્તિ તચ્ ચિતિ શિલાશરીરે સાલભઞ્જિકા ॥

ભાવાભાવેષુ યત્ સત્યં ચિન્મજ્જૌજ્જ્વલ્યમ્ એવ તત્ ।
મજ્જસારા પદાર્થશ્રીસ્ તન્મયં સ્યાત્ તદ્ એવ હિ ॥

પદ્મં નાનાદિશબ્દાર્થાંસ્ ત્યક્ત્વા યદ્વચ્ છિલોદરમ્ ।
નાના તદ્વદ્ ઇદં નાના તદતન્મયમ્ અદ્વયમ્ ॥

નાનાપ્ય્ એકતયાનાના ઘનડિમ્બશિલોદરમ્ ।
યથા તદ્ અવિભાગાત્મ તથેદં ચિદ્ઘનાન્તરમ્ ॥

યથામલઃ પયઃકોશસ્ તલવિશ્રાન્તભાનુભાઃ ।
સન્ન્ એવાસન્ન્ ઇવૈવં ચિન્નૈબિડ્યં સદ્ અસત્ ત્વ્ ઇવ ॥

યથા સોમ્યપયોરાશિકોટરં કલનોન્મુખમ્ ।
દ્રવત્વાત્ સ્પન્દ્ય્ અથાસ્પન્દં તથેદં ચિદ્ઘનાન્તરમ્ ॥

ચિચ્છિલાશઙ્ખપદ્મૌઘસ્ તન્મયશ્ ચાપ્ય્ અતન્મયઃ ।
જગદ્ વિદ્ધિ સપદ્માદિશબ્દાર્થં ચિચ્છિલાન્તરમ્ ॥

મહાશિલાઘનો ઽપ્ય્ એષ ચિદ્ઘનસ્ સુષિરોદરઃ ।
અરન્ધ્રો ઽન્તશ્ ચાદ્વયો ઽચ્છો જલાન્તસ્ સન્નિવેશવત્ ॥

પતતીદં જગદ્બ્રહ્મ સોમ્યમ્ અમ્ભ ઇવ દ્રુતેઃ ॥

બ્રહ્મણીદં સુષુપ્તાભમ્ અસ્ત્ય્ અનન્યચ્ છિલાબ્જવત્ ।
મજ્જબિલ્વમ્ ઇવ બ્રહ્મ જગદ્ બ્રહ્મૈવ વામલમ્ ॥

યથા શૂન્યત્વમ્ આકાશે દ્રવત્વં ચામ્ભસિ સ્થિતમ્ ।
સ્પન્દત્વં ચ યથા વાયૌ બ્રહ્મણીદં તથા જગત્ ॥

બ્રહ્મત્વં બ્રહ્મણિ યથા તથૈવેદં જગત્ સ્થિતમ્ ।
નાનયોર્ વિદ્યતે ભેદસ્ તરુપાદપયોર્ ઇવ ॥

યાન્ય્ એતાનિ જગન્તીહ તાન્ય્ અન્ત્રાણિ ચિદાકૃતેઃ ।
ભાવાભાવાદિ નાસ્ત્ય્ એષાં તસ્યા ઇવ કદાચન ॥

બ્રહ્મૈવ જગદાભાસં મરુતાપો યથા જલમ્ ।
બ્રહ્મૈવાલોકનાચ્ છુદ્ધં ભવત્ય્ અમ્બુ યથાતપઃ ॥

મેર્વાદેસ્ તૃણગુલ્માદેશ્ ચિત્તાદેર્ જગતો ઽપિ ચ ।
પરમાણુવિભાગેન યદ્ રૂપં તત્ પરં વિદુઃ ॥

તત્સમૂહસ્ તદ્ એવોચ્ચૈશ્ ચિત્તમેરુતૃણાદિકમ્ ।
યત્ સૌક્ષ્મ્યે ઽપિ હિ સારાત્મ સ્થૌલ્યે સારતરં હિ તત્ ॥

યથા રસાત્મિકા શક્તિઃ પરમાણુતયા તયા ।
સ્થિતા જગત્પદાર્થેષુ પાયસી બ્રહ્મતા તથા ॥

રસશક્તિર્ યથોદેતિ તૃણગુલ્મતયામ્ભસઃ ।
તથા નાનાતયોદેતિ સૈવાસેવેહ બ્રહ્મતા ॥

યૈષા રૂપવિલાસાનામ્ આલોકપરમાણુતા ।
ગુણગુણ્યર્થસત્ત્વાત્મરૂપિણી સા પરાત્મતા ॥

ચિતિતત્ત્વે ઽસ્તિ શૈલાદિ તદભિવ્યઞ્જનાત્મનિ ।
પિઞ્છપક્ષૌઘકાઠિન્યં મયૂરાણ્ડરસે યથા ॥

ચિતિતત્ત્વે ઽસ્તિ નાનાતા તદભિવ્યઞ્જનાત્મનિ ।
વિચિત્રપિઞ્છિકાપુઞ્જો મયૂરાણ્ડરસે યથા ॥

નાનાનાનાત્મિકે હ્ય્ એવં યથાણ્ડરસબર્હિતે ।
વિવેકદૃષ્ટ્યા દૃશ્યેતે તથા બ્રહ્મજગત્સ્થિતી ॥

સનાનાતો ઽપ્ય્ અનાનાતો યથાણ્ડરસબર્હિણઃ ।
અદ્વૈતદ્વૈતસત્તાત્મા તથા બ્રહ્મજગદ્ભ્રમઃ ॥

યતસ્ સદસતોસ્ સત્તા સત્ત્વતાયા યતસ્ સ્થિતિઃ ।
યતસ્ તદતદો રૂપં ભાવં સ્વં વિદ્ધિ તત્ પરમ્ ॥

નાનાનાનાત્વમ્ અવિદન્ નનુ નૂનમ્ અસમ્ભવમ્ ।
ચિજ્જગજ્જ્વલનં પશ્ય બર્હ્યણ્ડરસબર્હિવત્ ॥

યથા જગતિ ચિત્તત્ત્વં ચિત્તત્ત્વે ચ જગત્ તથા ।
નાનાનાનાત્મ ચૈકં ચ મયૂરાણ્ડરસો યથા ॥

નાનાપદાર્થભ્રમપિઞ્છપૂર્ણો જગન્મયૂરાણ્ડરસશ્ ચિદાત્મા ।
મયૂરરૂપં ત્વ્ અમયૂરમ્ અત્ર સત્તાપદં વિદ્ધિ કુતો ઽસ્તિ ભેદઃ ॥