મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.248

તતો ઽહમ્ અભવં તેજસ્ તેજોધારણયેદ્ધયા ।
ચન્દ્રાર્કતારકાગ્ન્યાદિવિચિત્રાવયવાન્વિતમ્ ॥

નિત્યં સત્ત્વપ્રધાનત્વાત્ પ્રકાશાકૃતિરાજવત્ ।
સર્વદૃશ્યમ્ ઋતે સર્વચૌરાદ્ ધ્વાન્તાત્ પ્રતાપયુક્ ॥

દીપાદિભિશ્ ચરૈસ્ સ્નિગ્ધૈર્ દશાશતવિહારિભિઃ ।
પ્રત્યક્ષીકૃતસર્વાર્થં પ્રતિગેહં સુરાજવત્ ॥

લોકાલોકેન હૃષિતૈḫ પ્રત્યક્ષાદ્યાંશુરોમભિઃ ।
પરપ્રકાશૈકરતૈર્ દૂરોત્ક્ષિપ્તાસિતામ્બરમ્ ॥

અન્ધકારસ્ય દૈન્યસ્ય સમસ્તગુણનાશિનઃ ।
અદૃશ્યં દૃશ્યમ્ અનિશં સર્વસ્ય ગુણશાલિનઃ ॥

તમસ્તમાલપરશુḫ પરશુદ્ધિકરં પદમ્ ।
સુવર્ણમણિમાણિક્યમુક્તાદિજનજીવિતમ્ ॥

શુક્લકૃષ્ણારુણાદીનાં ભિત્ત્યઙ્ગોત્સઙ્ગશાયિનામ્ ।
પુત્રાણામ્ ઇવ વર્ણાનાં સર્વેષાં દેહદḫ પિતા ॥

ઘનસ્નેહદશં પૃથ્વ્યા રક્ષિતાનિલવેધનમ્ ।
ગૃહં પ્રતિ ઘનાનન્દૈર્ ધૃતદીપકપુત્રકમ્ ॥

દૃષ્ટં પાતાલકેષ્વ્ ઈષત્ તમોરૂપિષુ પાવનમ્ ।
અર્ધદૃષ્ટં રજોરૂપે ભૂતલે ભૂતમાલિતે ॥

સત્ત્વાત્મસુ મહાસત્ત્વં નિત્યસ્થં દેવસદ્મસુ ।
જગજ્જીર્ણકુટીદીપẖ કૂપો ઽન્ધતમસો મહાન્ ॥

દિગ્વધૂવિમલાદર્શો નિશાનીહારમારુતઃ ।
સત્ત્વં ચન્દ્રાર્કવહ્નીનાં કુઙ્કુમાલેપનં દિવઃ ॥

કેદારં દિનસસ્યાનાં તમોઽમ્બૂનામ્ અવગ્રહઃ ।
નભẖકાચબૃહત્પાત્રક્ષાલનામ્બુ સમુલ્લસત્ ॥

સત્તાપ્રદતયાર્થાનાં પ્રકાશકતયાપિ ચ ।
ચિન્માત્રપરમાર્થસ્ય સહોદર ઇવાનુજઃ ॥

ક્રિયાકમલિનીભાનુર્ ભૂતલોદરજીવિતમ્ ।
રૂપાલોકમનસ્કારચમત્કારે ચિતિર્ યથા ॥

નભસ્તલગતાસઙ્ખ્યનક્ષત્રમણિમાલિતઃ ।
દિનર્તુવત્સરાવર્તો વાડવાગ્ન્યાદિફેનિલઃ ॥

ચન્દ્રાર્કાદિતરઙ્ગો ઽન્તરજડો ઽપઙ્કિલો મહાન્ ।
બૃહદ્બ્રહ્માણ્ડખાતસ્થો નિત્યમ્ એકાર્ણવો ઽક્ષયઃ ॥

હેમાદિષુ સુવર્ણત્વં નરાદિષુ પરાક્રમઃ ।
કાચકચ્યં ચ રત્નાદિષ્વ્ અર્કાદિષ્વ્ અવભાસનમ્ ॥

જ્યોત્સ્ના મુખેન્દુબિમ્બેષુ પક્ષ્મલેક્ષણલક્ષ્મસુ ।
સ્રવત્સ્નેહામૃતાપૂરો હાસસ્ સૌહાર્દભાસનમ્ ॥

કપોલબાહુનેત્રાક્ષિભ્રૂકરાલકલાસકઃ ।
નિજો ઽજેયતયા જાતો વિલાસẖ કામિનીજને ॥

તૃણીકૃતત્રિભુવનં ચપેટાસ્ફોટિતદ્વિષમ્ ।
શિરસ્સુ વજ્રીકરણં વીર્યં સિંહાદિચેતસિ ॥

કટુકઙ્કટકુટ્ટાકખડ્ગસઙ્ઘટ્ટટાઙ્કૃતેઃ ।
પટુસ્ફુટાસ્ફોટરટિ ભટેષ્વ્ અટનમ્ ઉદ્ભટમ્ ॥

દેવેષુ દાનવારિત્વં સુરારિત્વં સુરારિષુ ।
સર્વભૂતેષુ સૌજસ્ત્વમ્ ઉન્નામસ્ સ્થાવરાદિષુ ॥

અથ હેમ ભવન્ ભાસ્વાંસ્ તત્રાહમ્ અનુભૂતવાન્ ।
જગદાકાશકોશેષુ તેષુ તામરસેક્ષણ ॥

દિગન્તદશકાસ્તીર્ણૈẖ કરજાલૈર્ જગત્ખગમ્ ।
ગૃહ્ણદ્ અદ્ર્યઙ્ગમ્ અર્કત્વં ગ્રામવદ્દૃષ્ટભૂતલમ્ ॥

વ્યોમોત્પલે કોશચક્રં વાડવં તિમિરાર્ણવે ।
બ્રહ્માણ્ડસદને દીપો વૃક્ષો દિનફલાવલેઃ ॥

રસાયનહ્રદાકારમ્ ઇન્દુત્વં વદનં દિવઃ ।
નિશાનિશાચરીહાસો વિકાસો રજનીદિશામ્ ॥

જગલ્લાવણ્યલક્ષ્મીનાં સર્વાસામ્ ઉપમાસ્પદમ્ ।
રજનીરોહિણીનારીકૈરવાણાં પરં પ્રિયમ્ ॥

નેત્રવૃન્દં ખશક્રસ્ય દ્યુલતાપુષ્પજાલકમ્ ।
સ્વર્ગૌકોમષકવ્યૂહં તારકાપટલં પૃથુ ॥

વણિઙ્માર્ગે વણિગ્ઘસ્તતલતોલનદોલિતમ્ ।
રત્નત્વં જલકલ્લોલહસ્તાન્દોલિતમ્ અબ્ધિભિઃ ॥

અબ્દાબ્ધૌ શફરાવર્તમ્ અબ્દાગે મઞ્જરીગણઃ ।
અબ્દાદ્રૌ દાવદહનો વૈદ્યુતં દ્યોતનં તરૌ ॥

દારુદારુણદુર્વારં દીપ્તં જ્વલનચાલનમ્ ।
યજ્ઞાગ્નિદાહકલ્પાન્તવિસ્ફોટકઠિનારવમ્ ॥

કચત્કાઞ્ચનમાણિક્યમુક્તામણિમયં મહઃ ।
તમસ્તાં નીતમ્ આક્ષિપ્ય પાણ્ડિત્યમ્ ઇવ પામરૈઃ ॥

વિશ્રાન્તં સ્તનતુઙ્ગેષુ મુક્તાહારતયા મયા ।
અસુરોરગગન્ધર્વનરનાયકયોષિતામ્ ॥

પાદાહતિશતં માર્ગે તિલકત્વં વધૂમુખે ।
ખદ્યોતેન મયા લબ્ધં પશ્યાવસ્થાસુ ચાપલમ્ ॥

ક્વચિદ્ વિદ્યુત્તયાભ્રેષુ શફર્યેવાર્ણવેષ્વ્ ઇહ ।
ખસ્થેષુ વિહૃતં ચારુ વાર્યાવર્તવિરાવિષુ ॥

ક્વચિદ્ દીપતયા નીપકલિકાકોમલાઙ્ગયા ।
અન્તḫપુરેષુ કાન્તાનાં સુરતાલોકનં કૃતમ્ ॥

ક્વચિત્ કજ્જલજાલસ્ય જ્વાલાત્વેન કચાકૃતેઃ ।
ખે ઽન્તર્ નિલીનં કૂર્માઙ્ગસઙ્ઘેનેવ સ્વકોટરે ॥

કલ્પાન્તેષુ ક્વચિત્ સર્વજગદ્ગ્રાસઘનશ્રમાત્ ।
ખે કજ્જલાસિતે લીનં રુદ્ધે ઽભ્ર ઇવ વિદ્યુતા ॥

ક્વચિદ્ આકલ્પમ્ આપીય વડવાગ્નિતયા જલમ્ ।
જગત્સુ ગગનેનેવ ન તૃપ્તં જલરાશિષુ ॥

ક્વચિદ્ ઉલ્મુકદન્તેન મયા જ્વાલાભુજાત્મના ।
વિલોલધૂમાવર્તોગ્રકુન્તલેનાકુલૌજસા ॥

પુરપલ્વલવાહેષુ કવલીકૃતજન્તુના ।
કૃતાષ્ ટકારાẖ કાષ્ઠાદિપદાર્થાસ્વાદનોદિતાઃ ॥

હતેન શસ્ત્રપાષાણૈર્ અયḫપિણ્ડાદિવાસિના ।
હન્તૃદાહાર્થમ્ ઉદ્ગીર્ણાẖ કણાẖ કોપલવાẖ ક્વચિત્ ॥

ક્વચિન્ મહાશિલાકોશે પાષાણમણિના મયા ।
સમસ્તભૂતાદૃશ્યેન સ્થિતં યુગશતાન્ય્ અપિ ॥

મુને તસ્યામ્ અવસ્થાયામ્ અનુભૂતં ત્વયા સુખમ્ ।
ઉત દુẖખમ્ ઇતિ બ્રૂહિ બોધાય મમ માનદ ॥

યથા યાતિ નરસ્ સુપ્તો જડતાં ચેતનો ઽપિ સન્ ।
ચિદ્વ્યોમ ગચ્છદ્ દૃશ્યત્વં તથા જાડ્યં પ્રચેતતિ ॥

આત્માનં ચેતતિ બ્રહ્મ પૃથ્વ્યાદીવ યદા તદા ।
સુપ્તં જડમ્ ઇવાસ્તે ઽન્તસ્ સ્યાદ્ અસ્ય ન તદ્ અન્યથા ॥

વસ્તુતસ્ ત્વ્ અસ્ય ખોર્વ્યાદિ નાસદ્રૂપં ન સન્મયમ્ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યમ્ ઇવાભાતિ બ્રહ્મૈવૈતત્ સમં સ્થિતમ્ ॥

એતત્ સત્યં પરિજ્ઞાનં યસ્યોત્પન્નમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
ન તસ્ય પઞ્ચભૂતાનિ ન દ્રષ્ટૃદૃશ્યવિભ્રમઃ ॥

તદા મયૈવં શુદ્ધેન તત્ કૃતં બ્રહ્મરૂપિણા ।
બ્રહ્મરૂપાદ્ ઋતે કિઞ્ચિદ્ એતત્ કર્તું ન યુજ્યતે ॥

યદા સર્વમ્ ઇદં દૃશ્યં જ્ઞાતં બ્રહ્મ નિરામયમ્ ।
તદા બ્રહ્મપદસ્થેન મયાત્મૈવૈવમ્ ઈક્ષિતઃ ॥

યદા પુનર્ અહં પઞ્ચભૂતાનીત્ય્ એવ ભાવયન્ ।
ભવામિ જડ એવાહં તદા ચેતામિ કિં કિલ ॥

સુપ્તો ઽસ્મીતિ દૃઢં ભાવં બુદ્ધવાંશ્ ચેતનો ઽપિ સન્ ।
નૈદ્રમ્ એવૈત્ય્ અલં જાડ્યં ન સ ચેતતિ કિઞ્ચન ॥

યસ્ તુ પ્રજ્ઞાપ્રબુદ્ધાત્મા દેહસ્ તસ્યાધિભૌતિકઃ ।
શામ્યત્ય્ ઉદેતિ વિમલો બોધાત્મૈવાતિવાહિકઃ ॥

આતિવાહિકદેહેન તેન બોધાત્મનાણુના ।
બૃહતા વા યથાકામં નિર્વાણાત્મા સ તિષ્ઠતે ॥

બોધદેહેન હૃદયં શિલાનામ્ અપ્ય્ અભેદિના ।
પ્રવિશ્યાશુ વિનિર્યાતિ યાતિ પાતાલમ્ અમ્બરમ્ ॥

તસ્માન્ મયા પુરા રામ બોધદેહેન તત્ તદા ।
તથા કૃતમ્ અનન્તેન ચિન્મયવ્યોમરૂપિણા ॥

વજ્રપાષાણપાતાલનભોઽન્તરગમાગમાન્ ।
કુર્વતસ્ તાદૃશસ્યાશુ ન વિઘ્ન ઉપજાયતે ॥

બોધમાત્રશરીરેણ યાવદ્ આસ્તે જડેષ્વ્ અસૌ ।
પદાર્થેષુ તથાભૂતસ્ તાવત્ તત્રાવતિષ્ઠતે ॥

સ્વેચ્છયૈવ ચલિત્વાથ તતો ઽન્યત્ર પ્રયાતિ ચેત્ ।
તત્ તત્રૈવ સ્થિતિં યાતિ તથૈવાઙ્ગ મતિર્ યથા ॥

બોધમાત્રં વિદુર્ દેહમ્ આતિવાહિકમ્ અવ્યયમ્ ।
ઇદાનીં ત્વં તમ્ એવેહ બુદ્ધો ઽનુભવસિ સ્વયમ્ ॥

ચિન્માત્રવ્યોમરૂપો ઽસ્મીત્ય્ અર્કાદાવ્ ઇતિ બોધતઃ ।
આત્મૈવાસ્તમ્ ઉપાનીતસ્ સન્ન્ એવાસન્ન્ ઇવાત્મના ॥

સ્થિતં સ્વપ્નાદિજગતિ તમસેવાસતેવ વા ।
આવૃતેનેવ વાન્યાસામ્ અલભ્યેન સતા દૃશામ્ ॥

તરઙ્ગલેખયાઙ્ગારસરિતસ્ સ્વાઙ્ગલગ્નયા ।
મનોરાજ્યશ્રિયેવાશુ પ્રોત્પન્નસ્તબ્ધદેહયા ॥

કજ્જલાલિકયા વહ્નિવિપિને પુષ્પશોભયા ।
ફુલ્લત્સ્થલામ્બુજાસારકિંશુકાશોકરૂપયા ॥

વિતતારમ્ભયાપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ જ્વાલાજાલતયેદ્ધયા ।
ઉત્થાયોત્થાય વલિતં ખલલક્ષ્મ્યેવ લોલયા ॥

તેજસ્તયાપિ પરમાણુકણોદરે ઽપિ દૃષ્ટેત્થમ્ એવમ્ ઇહ રામ મયા જગચ્છ્રીઃ ।
અન્યા ચ સા ન ચ ચિદમ્બરતḫ પરસ્માત્ સ્વપ્ને પુરાચલગણો ઽત્ર નિદર્શનં વઃ ॥