મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.102

ચિત્તં નાસ્તીતિ મે બોધો યથા યુક્ત્યા સ્ફુટો ભવેત્ ।
તામ્ અન્યામ્ અન્યથા બ્રૂહિ બુદ્ધં ન નિપુણં મયા ॥

ચિત્તં નાસ્ત્ય્ એવ રાજર્ષે કદાચિત્ કિઞ્ચન ક્વચિત્ ।
યચ્ ચેદં ચિત્તવદ્ ભાતિ તદ્ બ્રહ્માભિધમ્ અવ્યયમ્ ॥

અજ્ઞજ્ઞાતાત્મકં યત્ર જગદ્ એવ ન વિદ્યતે ।
તત્રાહં ત્વં તદ્ ઇત્યાદિકલનાકલનાઃ કુતઃ ॥

નાસ્ત્ય્ એવ જગદ્ એવેદં યત્ ત્વ્ ઇદં કિઞ્ચનોદિતમ્ ।
બ્રહ્મૈવાત્મનિ તદ્ ભાતિ શૃણ્વ્ એતદ્ બુધ્યતે કથમ્ ॥

મહાપ્રલયસર્ગાદાવ્ એવેદં નોદિતં જગત્ ।
નિર્દેશસ્ ત્વ્ અયમ્ અન્યત્ર ત્વદ્બોધાય મયા કૃતઃ ॥

ઉપાદાનાત્મકાદીનાં કારણાનામ્ અભાવતઃ ।
અકારણં ચ ભાવાનામ્ અશેષાણામ્ અસમ્ભવાત્ ॥

એવમ્ અજ્ઞાવબુદ્ધાત્મ જગદ્ યસ્માન્ ન વિદ્યતે ।
તસ્માદ્ યદ્ ઇદમ્ આભાતિ ભાસનં બ્રાહ્મમ્ એવ તત્ ॥

અનાખ્યો ઽનાકૃતિર્ દેવઃ કરોતીદમ્ ઇતિ ત્વ્ અસત્ ।
ભાષિતં નોપપત્ત્યાત્મ ન સત્યેનાનુભૂયતે ॥

અનાખ્યો ઽપ્રતિઘઃ ખાત્મા નિરાકારો ય ઈશ્વરઃ ।
સ કરોતિ જગન્તીતિ હાસાયૈવ વચો ઽધિયામ્ ॥

અનેનૈવ પ્રયોગેણ રાજંશ્ ચેતો ન વિદ્યતે ।
જગદ્ એવ ન સત્ સાધો કુતશ્ ચિત્તાદિ તદ્ગતમ્ ॥

ચેતો હિ વાસનામાત્રં વાસ્યે તુ સતિ વાસના ।
વાસ્યં જગત્ તદ્ એવાસદ્ અતશ્ ચિત્તાસ્તિતા કુતઃ ॥

યદ્ ઇદં કચતિ બ્રહ્મ સ્વયમ્ આત્માત્મનાત્મનિ ।
કૃતં તસ્યૈવ તેનૈવ ચિત્તમ્ ઇત્યાદિનામકમ્ ॥

જગદ્ દૃશ્યમ્ ઇદં વાસ્યં તદ્ એવોત્પન્નમ્ એવ નો ।
કારણાભાવતઃ પૂર્વમ્ એવાતશ્ ચિત્તતા કુતઃ ॥

અતશ્ ચિદ્વ્યોમમાત્રાત્મ પરમાકાશનામકમ્ ।
સ્ફારં વેદનમ્ એવેદં કચત્ય્ અસ્તીહ નો જગત્ ॥

યત્ કિઞ્ચિત્ પરમાકાશમ્ ઈષત્ કચકચાયતે ।
ચિદાદર્શે નિજાચ્છત્વાત્ તચ્ ચિત્તં તજ્ જગત્ કૃતમ્ ॥

અહં ત્વં જગદ્ ઇત્ય્ એષા પ્રતિપત્તિર્ ન વાસ્તવી ।
મિથ્યા સ્વપ્ન ઇવાભાતા નૂનમ્ અપ્ય્ અર્થકારિણી ॥

વાસ્યસ્ય જગતો ઽભાવાદ્ યતો નાસ્ત્ય્ એવ વાસના ।
અતસ્ તદાત્મકં ચિત્તં કીદૃશં ક્વ કુતઃ કથમ્ ॥

અપ્રબુદ્ધૈર્ અવગતં ચૈત્તં દૃશ્યમ્ ઇદં જગત્ ।
અસદ્ એવ નિરાકારં પૂર્વમ્ ઉત્પન્નમ્ એવ નો ॥

નોત્પન્નં કારણાભાવાત્ સર્ગાદાવ્ એવ સર્વદા ।
લોકશાસ્ત્રાનુભવતો ન ચ દૃશ્યસ્ય વસ્તુનઃ ॥

અનાદિત્વમ્ અજત્વં વા સ્થૈર્યં વાપ્ય્ ઉપપદ્યતે ।
સાકારસ્યાસ્ય જગતસ્ સ્થૂલસપ્રતિઘાકૃતેઃ ॥

સમસ્તકારણાભાવાલ્ લોકશાસ્ત્રાનુભૂતિભિઃ ।
યુજ્યન્તે ચ નિરાકર્તું ન મહાપ્રલયોદયાઃ ॥

શાસ્ત્રાનુભવવેદાર્થસિદ્ધાન્ એતાંશ્ ચ યો ઽપિ વા ।
પ્રલયાદીન્ ન સન્તીતિ વક્ત્ય્ ઉન્મત્તક એવ સઃ ॥

લોકાશ્ શાસ્ત્રાણિ વેદાશ્ ચ પ્રમાણં યસ્ય નામતેઃ ।
અસત્યોક્તેસ્ સુમૂઢસ્ય સ પશુસ્ તં ન સંશ્રયેત્ ॥

ન ચ સપ્રતિઘસ્યાસ્ય દૃશ્યસ્યાપ્રતિઘં ક્વચિત્ ।
કારણં ભવિતું શક્તં સાકારસ્ય નિરાકૃતિઃ ॥

ઇત્થમ્ આલક્ષ્યમાણં સન્ ન ચેદં નાવભાસતે ।
ન ચ નાર્થક્રિયાકારિ ન ચૈવેત્થમ્ ઇદં જગત્ ॥

તસ્માદ્ ઇદં નિરંશસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નો ઽપ્રતિઘાકૃતેઃ ।
નિરાકૃતેર્ અનન્તસ્ય પૂર્વાત્ પૂર્વતરં સતઃ ॥

બ્રહ્મણસ્ સર્વરૂપસ્ય શાન્તં શાન્તસ્ય યત્ સમમ્ ।
સ્વત એવાત્મકચનં સર્ગપ્રલયરૂપધૃત્ ॥

સ્વકં વપુસ્ તત્ તેનૈવ જ્ઞાતં જગદ્ ઇદં ક્ષણમ્ ।
ક્ષણાન્તરે તુ બુદ્ધં સદ્ બ્રહ્મૈવાસ્તે નિજાત્મનિ ॥

બ્રહ્મૈવેદમ્ અતસ્ સર્વં ક્વ ચૈત્તજગદાદિધીઃ ।
ક્વ ચિત્તાદિ ક્વ દેહાદિ ક્વ દ્વૈતૈક્યાદિકલ્પનાઃ ॥

સર્વં નિરાલમ્બમ્ અજં પ્રશાન્તમ્ અનાદિમધ્યાત્મ યથાસ્થિતં સત્ ।
ઇદં ચ નાનૈવ ન ચાપિ નાના યથાસ્થિતં તિષ્ઠ સુકાષ્ઠમૌનઃ ॥