મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.40

સ્થૈર્યં દેહસ્ય દૃષ્ટસ્ય જીવિતં પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ।
દેહાન્તરાર્થં દેહસ્ય સન્ત્યાગો મરણં સ્મૃતમ્ ॥

દ્વાભ્યામ્ એવાસિ પક્ષાભ્યામ્ આભ્યાં મુક્તો મહામતે ।
કિં તે મરણમ્ અસ્તીહ કિં વા જીવિતમ્ અસ્તિ તે ॥

નિદર્શનાર્થમ્ એતત્ તુ મયોક્તમ્ અરિમર્દન ।
ન ત્વં જીવસિ સર્વજ્ઞ મ્રિયસે ન કદાચન ॥

દેહસંસ્થો ઽપ્ય્ અદેહત્વાદ્ અદેહો ઽસિ વિદેહદૃક્ ।
વ્યોમસંસ્થો ઽપ્ય્ અસક્તત્વાદ્ અવ્યોમૈવ હિ મારુતઃ ॥

સ્પર્શસમ્બોધકારિત્વાદ્ દેહ એવાસિ સુવ્રત ।
ઉત્સેધારોધકત્વેન ખમ્ ઉત્સેધસ્ય કારણમ્ ॥

પ્રબુદ્ધો જ્ઞાતવસ્તુત્વાદ્ એવ ત્વમ્ અસિ નાસિ ચ ।
ઇયત્તૈકપરિચ્છિન્નં રૂપમ્ અજ્ઞેષુ દુઃખિતમ્ ॥

સર્વદા સર્વમ્ એવાસિ ચિત્પ્રકાશપરૈકધીઃ ।
કો દેહઃ કો ઽપ્ય્ અદેહસ્ તે યં ગૃહ્ણાસિ જહાસિ વા ॥

સમુદેતુ વસન્તો વા વાતુ વા પ્રલયાનિલઃ ।
ભાવાભાવવિહીનસ્ય કિમ્ અભ્યાગતમ્ આત્મનઃ ॥

પ્રલુઠત્સ્વ્ અપિ શૈલેષુ કલ્પાગ્નિષુ દહત્સ્વ્ અપિ ।
વહત્સૂત્પાતવાતેષ્વ્ અપ્ય્ આત્માત્મન્ય્ એવ તિષ્ઠતિ ॥

સર્વભૂતાનિ તિષ્ઠન્તુ સમમ્ એવ પ્રયાન્તુ વા ।
નશ્યન્તુ વાથ વર્ધન્તામ્ આત્માત્મન્ય્ એવ તિષ્ઠતિ ॥

ક્ષીયતે ન ક્ષયં પ્રાપ્તે વર્ધમાને ન વર્ધતે ।
ન સ્પન્દતે સ્પન્દમાને દેહે ઽસ્મિન્ પુરુષઃ પરઃ ॥

દેહસ્યાહમ્ અહં દેહ ઇતિ ક્ષીણે ઽપિ તે ભ્રમે ।
ત્યજામિ ન ત્યજામીતિ કિં મૃષા કલનોદિતા ॥

ઇદં કૃત્વા કરોમીદમ્ ઇદં ત્યક્ત્વેદમ્ આહરે ।
ઇતિ તત્ત્વવિદાં તાત સઙ્કલ્પાસ્ સઙ્ક્ષયં ગતાઃ ॥

પ્રબુદ્ધાસ્ સર્વકર્તારઃ કિં કરિષ્યન્તિ વૈ નવમ્ ।
નવસ્યાકરણાન્ નિત્યમ્ અકર્તૃત્વપદં ગતાઃ ॥

અકર્તૃત્વાદ્ અભોક્તૃત્વમ્ અર્થાદ્ એવ સમાગતમ્ ।
સઙ્ગૃહીતં કિલાનુપ્તં કેનેહ ભુવનત્રયે ॥

શાન્તે કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે શાન્તિર્ એવ હિ શિષ્યતે ।
પ્રૌઢિમ્ અભ્યાગતા સૈવ મુક્તિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ॥

પ્રબુદ્ધાશ્ ચિન્મયાશ્ શુદ્ધાસ્ સર્વમ્ આક્રમ્ય સંસ્થિતાઃ ।
કિં ત્યક્તં પરિગૃહ્ણન્તુ કિં ગૃહીતં ત્યજન્તુ વા ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધઃ પ્રમિતાવયવિક્રમઃ ।
હીનઃ પ્રમેયાવયવૈઃ કિં ગૃહ્ણાતુ જહાતુ કિમ્ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધે ક્ષીણે શાન્તિર્ ઉદેત્ય્ અલમ્ ।
સ્થિતિમ્ અભ્યાગતા સાન્તર્ મોક્ષનામ્નાભિધીયતે ॥

તત્ર સ્થિતાસ્ સદા સન્તસ્ ત્વાદૃશાઃ પુરુષોત્તમાઃ ।
સુષુપ્તાવયવસ્પન્દસાધર્મ્યેણ ચરન્તિ હિ ॥

પરાવબોધવિશ્રાન્તવાસના જાગતીં સ્થિતિમ્ ।
અર્ધસુપ્તા ઇવેહેમાં પશ્યન્ત્ય્ આત્મસ્થયા ધિયા ॥

ન રમન્તિ હિ રમ્યેષુ સ્વાત્મન્ય્ એકગતાશયાઃ ।
નોદ્વિજન્તે ચ દુઃખેષુ સ્વાત્મન્ય્ એકરસા યતઃ ॥

નિત્યપ્રબુદ્ધા ગૃહ્ણન્તિ કાર્યાણીમાન્ય્ અસઙ્ગિનઃ ।
મકુરા ઇવ બિમ્બાનિ યથાપ્રાપ્તાન્ય્ અવાઞ્છયા ॥

જાગ્રતિ સ્વાત્મનિ સ્વસ્થાસ્ સુપ્તાસ્ સંસારસંસ્થિતૌ ।
બાલવત્ પ્રવિચેષ્ટન્તે સુષુપ્તસદૃશાશયાઃ ॥

ત્વમ્ અજિતપદવીમ્ ઉપાગતો ઽન્તઃ કમલજવાસરમ્ એકમ્ એવ ભુક્ત્વા ।
ગુણગણકલિતામ્ ઇહૈવ લક્ષ્મીં વ્રજ પરમાસ્પદમ્ અચ્યુતં મહાત્મન્ ॥