મોક્ષોપાય · અધ્યાય 5.39

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય સર્વાત્મા ક્ષીરોદાદ્ રામ તત્પુરમ્ ।
ચચાલ પરિવારેણ સહ સાભ્ર ઇવાચલઃ ॥

ક્ષીરોદતલરન્ધ્રેણ તેનૈવ સ્તમ્ભિતામ્ભસા ।
પ્રહ્લાદનગરં પ્રાપ શક્રલોકમ્ ઇવાપરમ્ ॥

હેમમન્દિરકોશસ્થં દદર્શાત્રાસુરં હરિઃ ।
અથ શૈલગુહાલીનં સમાધિસ્થમ્ ઇવાબ્જજમ્ ॥

તત્ર તે તેજસા દૈત્યા વૈષ્ણવેનાવધૂનિતાઃ ।
દૂરં યયુર્ દિનેશાંશુવિત્રસ્તા ઇવ કૌશિકાઃ ॥

દ્વિત્રૈસ્ સહાસુરૈર્ મુખ્યૈઃ પરિવારયુતો હરિઃ ।
પ્રવિવેશાસુરગૃહં તારાવાન્ ઇવ ખં શશી ॥

વૈનતેયાસનસ્થો ઽસૌ લક્ષ્મીવિધુતચામરઃ ।
સ્વાયુધાદિપરીવારો દેવર્ષિપરિવન્દિતઃ ॥

મહાત્મન્ સમ્પ્રબુધ્યસ્વેત્ય્ એવં વિષ્ણુર્ ઉદાહરન્ ।
પાઞ્ચજન્યં પ્રદધ્વાન ધ્વનયન્ કકુભાં ગણમ્ ॥

મહતા તેન શબ્દેન વૈષ્ણવપ્રાણજન્મના ।
તુલ્યકાલં પરિક્ષુબ્ધકલ્પાભ્રાર્ણવરંહસા ॥

આસુરી જનતા ભૂમૌ પપાતાગતસમ્ભ્રમા ।
મત્તનીલાભ્રનાદેન રાજહંસાવલી યથા ॥

જહૃષે જનિતાનન્દા વૈષ્ણવી વીતસમ્ભ્રમા ।
જનતા જલદધ્વાનફુલ્લેવ કુટજાવલી ॥

બભૂવ સમ્પ્રબુદ્ધાત્મા દાનવેશશ્ શનૈશ્ શનૈઃ ।
મેઘારવલસત્પુષ્પઃ કદમ્બ ઇવ કાનને ॥

બ્રહ્મરન્ધ્રકૃતોત્થાના પ્રાણશક્તિર્ અથાસુરમ્ ।
શનૈર્ આક્રમયામ્ આસ ગઙ્ગા સર્વમ્ ઇવાર્ણવમ્ ॥

ક્ષણાદ્ આક્રમયામ્ આસ પ્રાણશ્રીસ્ સર્વતો ઽસુરમ્ ।
ઉદયાનન્તરં સૌરી પ્રભેવ ભુવનાન્તરમ્ ॥

પ્રાણેષુ રન્ધ્રનવકે પ્રવૃત્તેષ્વ્ અથ તસ્ય ચિત્ ।
ચેત્યોન્મુખી બભૂવાન્તઃ પ્રાણદર્પણબિમ્બિતા ॥

ચેતનીયોન્મુખે ચિત્ત્વે ચિન્ મનસ્તામ્ ઉપાયયૌ ।
દ્વિત્વં મકુરસઙ્ક્રાન્તા મુખશ્રીર્ ઇવ રાઘવ ॥

કિઞ્ચિદ્ અઙ્કુરિતે ચિત્તે નેત્રે વિકસનોન્મુખે ।
શનૈર્ બભૂવતુસ્ તસ્ય પ્રાતર્ નીલે યથોત્પલે ॥

પ્રાણાપાનપરામૃષ્ટનાડીવિવરસંવિદઃ ।
વાતાર્તસ્યેવ પદ્મસ્ય સ્પન્દો ઽસ્ય સમજાયત ॥

નિમેષાન્તરમાત્રેણ મનઃ પીવરતાં યયૌ ।
તસ્મિન્ પ્રાણવશાત્ પૂર્ણે તરઙ્ગ ઇવ વારિણિ ॥

અથાસૌ વિકસન્નેત્રમનઃપ્રાણવપુર્ બભૌ ।
અર્ધોદિત ઇવાદિત્યે સરસ્ સ્ફુરિતપઙ્કજમ્ ॥

તસ્મિન્ન્ અવસરે યાવદ્ બુધ્યસ્વેત્ય્ અવદત્ પ્રભુઃ ।
પ્રબુદ્ધસ્ તાવદ્ એષો ઽભૂદ્ બર્હી ઘનરવાદ્ ઇવ ॥

પ્રફુલ્તનયનં જાતમનનં પીવરસ્મૃતિમ્ ।
ઉવાચૈનં ત્રિલોકેશઃ પુરા નાભ્યબ્જજં યથા ॥

સાધો સ્મર મહાલક્ષ્મીમ્ આત્મીયાં સ્મર ચાકૃતિમ્ ।
અકાણ્ડ એવ કિં દેહવિરામઃ ક્રિયતે ત્વયા ॥

હેયોપાદેયસઙ્કલ્પવિહીનસ્ય શરીરગૈઃ ।
ભાવાભાવૈસ્ તવાર્થઃ કસ્ તિષ્ઠોત્તિષ્ઠસ્વ સમ્પ્રતિ ॥

સ્થાતવ્યમ્ ઇહ દેહેન કલ્પં યાવદ્ અનેન તે ।
વયં હિ નિયતિં વિદ્મો યથાભૂતામ્ અનિન્દિત ॥

જીવન્મુક્તેન ભવતા રાજ્ય એવેહ તિષ્ઠતા ।
ક્ષપણીયા ગતોદ્વેગમ્ આકલ્પાન્તમ્ ઇયં તનુઃ ॥

તનૌ કલ્પાન્તશીર્ણાયાં સ્વે મહિમ્નિ ત્વયાનઘ ।
વસ્તવ્યં સ્ફુટિતે કુમ્ભે કુમ્ભાકાશેન ખે યથા ॥

કલ્પાન્તસ્થાયિની શુદ્ધા દૃષ્ટલોકપરાવરા ।
ઇયં તવ તનુર્ જાતા જીવન્મુક્તિવિલાસિની ॥

નોદિતા દ્વાદશાદિત્યા ન વિલીનાસ્ શિલોચ્ચયાઃ ।
ન જગજ્ જ્વલિતં સાધો તનું ત્યજસિ કિં મુધા ॥

વાયુર્ વહતિ નોન્મત્તસ્ ત્રિલોકીભસ્મધૂસરઃ ।
લોલામરકપાલાઙ્કસ્ તનું ત્યજસિ કિં મુધા ॥

અશોક ઇવ મઞ્જર્યઃ પુષ્કરાવર્તવિદ્યુતઃ ।
ન સ્ફુરન્તિ જગત્કોશે તનું ત્યજસિ કિં મુધા ॥

ધારાસારરણચ્છૈલાઃ પ્રજ્વલજ્જ્વલનોજ્જ્વલાઃ ।
કકુભો ન વિશીર્યન્તે તનું ત્યજસિ કિં મુધા ॥

ન બ્રહ્મવિષ્ણુરુદ્રાખ્યત્રયશેષમ્ ઇદં જગત્ ।
સ્થિતં જરઢજીમૂતં તનું ત્યજસિ કિં મુધા ॥

સ્ફુટદદ્રીન્દ્રટાઙ્કારકરાલારાવવન્તિ ખે ।
કલ્પાભ્રાણિ ન ગર્જન્તિ તનું ત્યજસિ કિં મુધા ॥

અહં ભૂતાવકીર્ણાસુ સાલોકાસુ ખગધ્વજઃ ।
વિહરામિ દશાશાસુ મા દેહમ્ અવધીરય ॥

ઇમે વયમ્ ઇમે શૈલા ભૂતાનીમાન્ય્ અયં ભવાન્ ।
ઇદં જગદ્ ઇદં વ્યોમ મા દેહમ્ અવધીરય ॥

પીવરાજ્ઞાનયોગેન યસ્ય પર્યાકુલં મનઃ ।
દુઃખાનિ વિનિકૃન્તન્તિ મરણં તસ્ય રાજતે ॥

કૃશો ઽતિદુઃખી મૂઢો ઽહમ્ એતાશ્ ચાન્યાશ્ ચ ભાવનાઃ ।
મતિં યસ્યાવલુમ્પન્તિ મરણં તસ્ય રાજતે ॥

આશાપાશનિબદ્ધો ઽન્તર્ ઇતશ્ ચેતશ્ ચ નીયતે ।
યો વિલોલમનોવૃત્ત્યા મરણં તસ્ય રાજતે ॥

યસ્ય તૃષ્ણાઃ પ્રભઞ્જન્તિ હૃદયં હૃતભાવનાઃ ।
કુગેહમ્ ઇવ ગર્ગટ્યો મરણં તસ્ય રાજતે ॥

ચિત્તવૃત્તિલતા યસ્ય તાલોત્તાલમનોવને ।
ફલિતા સુખદુઃખાભ્યાં મરણં તસ્ય રાજતે ॥

રોમરાજિલતાજાલં યસ્યેમં દેહદુર્દ્રુમમ્ ।
અનર્થૌઘો હરત્ય્ ઉચ્ચૈર્ મરણં તસ્ય રાજતે ॥

યસ્ય સ્વદેહવિપિનમ્ આધિવ્યાધિદવાગ્નયઃ ।
દહન્તિ લોલાઙ્ગલતં મરણં તસ્ય રાજતે ॥

કામકોપાત્મકો યસ્ય સ્ફુરત્ય્ અજગરસ્ તનૌ ।
અન્તશ્ શુષ્કદ્રુમસ્યેવ મરણં તસ્ય રાજતે ॥

યો ઽયં દેહપરિત્યાગસ્ તલ્ લોકે મરણં સ્મૃતમ્ ।
ન સતા નાસતા તેન કારણં વેદ્યવેદિનામ્ ॥

યસ્ય નોત્ક્રામતિ મતિસ્ સ્વાત્મતત્ત્વાવલોકનાત્ ।
યથાર્થદર્શિનો જ્ઞસ્ય જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

યસ્ય નાહઙ્કૃતો ભાવો બુદ્ધિર્ યસ્ય ન લિપ્યતે ।
યસ્ સમસ્ સર્વભાવેષુ જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

યો ઽન્તશ્શીતલયા બુદ્ધ્યા રાગદ્વેષવિમુક્તયા ।
સાક્ષિવત્ પશ્યતીદં હિ જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

યેન સમ્યક્ પરિજ્ઞાય હેયોપાદેયમ્ ઉજ્ઝતા ।
ચિત્તસ્યાન્તે ઽર્પિતં ચિત્તં જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

અવસ્તુસદૃશે વસ્તુન્ય્ અસ્તસઙ્કલ્પનામલે ।
યેનાલીનં કૃતં ચેતો જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

સત્યાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય લીલયેયં જગત્ક્રિયા ।
ક્રિયતે ઽવાસનં યેન જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

નાન્તસ્ તુષ્યતિ નોદ્વેગમ્ એતિ યો વિહરન્ન્ અપિ ।
હેયોપાદેયસમ્પ્રાપ્તૌ જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

શુદ્ધપક્ષશ્ ચ શુદ્ધશ્ ચ હંસૌઘસ્ સરસો યથા ।
યસ્માદ્ ગુણૌઘો નિર્યાતિ જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

યસ્મિઞ્ શ્રુતિપથં યાતે દૃષ્ટે સ્મૃતિમ્ ઉપાગતે ।
આનન્દં યાન્તિ ભૂતાનિ જીવિતં તસ્ય શોભતે ॥

યસ્યોદયેન હૃદયેષુ જનામ્બુજાનિ જીવાલિમન્તિ સકલાનિ વિકાસવન્તિ ।
તસ્યાવભાતિ ચિરજીવિતમ્ અક્ષયેન્દોર્ આપૂર્ણતેવ દનુજેશ્વર નેતરસ્ય ॥