મોક્ષોપાય · અધ્યાય 4.44

ધીરો વિચારવાઞ્ જન્તુર્ આદાવ્ એવ મહાધિયા ।
શાસ્ત્રાર્થવિદુષા જ્ઞેન સુજનેન સમં વસેત્ ॥

યા યા દુઃખવિનાશિન્યો વરવિજ્ઞાનદૃષ્ટયઃ ।
તાસ્ તા મધાવ્ ઇવ લતા જાયન્તે સુજને સતિ ॥

સુજનેન વિરક્તેન હૃદ્યેન મહતા સહ ।
પ્રવિચાર્ય મહાબાહો પદમ્ આસાદ્યતે પરમ્ ॥

શાસ્ત્રાર્થસુજનાસઙ્ગવૈરાગ્યાભ્યાસસત્કૃતઃ ।
પુરુષસ્ ત્વમ્ ઇવાભાતિ રામ વિજ્ઞાનભાજનમ્ ॥

ત્વં તૂદારનિજાચારો ધીરો ગુણગણાર્ણવઃ ।
અધિતિષ્ઠસિ નિર્દુઃખાં જાતિં રાજસસાત્ત્વિકીમ્ ॥

ભૂયો ઽસ્મિન્ દગ્ધસંસારે નાસિ દુઃખસ્ય ભાજનમ્ ।
પાશ્ચાત્યજન્માસિ મુને સ્વભાવમ્ અનુધાવસિ ॥

સ્વયૈવામલયા દૃષ્ટ્યા તવ પ્રકટતાં ગતમ્ ।
યથાભૂતં જગદ્વસ્તુ રુચા દિનપતેર્ ઇવ ॥

ઇદાનીં મદ્વચોરાશિવહ્નિદગ્ધમલો ઽમલઃ ।
નૂનમ્ ઉત્સારિતાભ્રેણ શરદ્વ્યોમ્ના સમો ભવ ॥

ભવભાવનયા મુક્તં યુક્તમ્ ઉત્તમસંવિદા ।
ચિત્તમુક્તાકલાપં ત્વમ્ અચ્છાચ્છં હૃદયે કુરુ ॥

મમેદમ્ ઇદમ્ અન્યસ્યેત્ય્ એવંકલનયોજ્ઝિતમ્ ।
મનો મુક્તવિભાગં તે મુક્તમ્ એવ ન સંશયઃ ॥

તવોત્તમાનુભાવસ્ય ય ઇદાનીં નરા ભુવિ ।
ચેષ્ટામ્ અનુસરિષ્યન્તિ તે ઽપિ યાસ્યન્ત્ય્ અશોકતામ્ ॥

રાઘવવ્યવહારેણ વિહરિષ્યન્તિ યે નરાઃ ।
ભવાર્ણવાત્ તરિષ્યન્તિ સ્વમનઃપોતકેન તે ॥

ભવત્તુલ્યમતિર્ યસ્ સ્યાત્ સુજનસ્ સમદર્શનઃ ।
યોગ્યો ઽસૌ જ્ઞાનદૃષ્ટીનાં પૂર્ણેન્દુસ્ સુરુચામ્ ઇવ ॥

ત્વમ્ અશોકાં દશાં પ્રાપ્તો યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ ।
યાવદ્દેહં ધિયા તિષ્ઠ રાગદ્વેષવિહીનયા ॥

બહિર્ લોકોચિતાચારસ્ ત્વ્ અન્તસ્ ત્યક્તાખિલૈષણઃ ।
પરાં શીતલતામ્ એત્ય તિષ્ઠ પૂર્ણેન્દુબિમ્બવત્ ॥

ઇતરાસુ તુ યે જાતા જાતિષ્વ્ અગુણશાલિનઃ ।
અવિચાર્યાસ્ ત એતે હિ ગોમાયુશિશુધર્મકાઃ ॥

યે સ્વભાવા મહાબાહો નૃણાં સાત્ત્વિકજન્મનામ્ ।
તાન્ ભજન્ પુરુષો યાતિ પાશ્ચાત્યોદારજન્મતામ્ ॥

યાન્ એવ સેવતે જન્તુર્ ઇહ જાતિગુણાન્ સદા ।
અપ્ય્ અન્યજાતિજાતો ઽપિ યાતિ તજ્જાતિતાં ક્ષણાત્ ॥

પ્રાક્તના અખિલા ભાવા જાતિકર્મવશાનુગાઃ ।
પૌરુષેણાવજીયન્તે ધીરૈર્ ધીરા ઇવારયઃ ॥

પ્રાક્તનાશુભજાતિસ્થકર્મદોષાકુલામ્ અપિ ।
ધૈર્યેણાભ્યુદ્ધરેદ્ બુદ્ધિં પઙ્કાન્ મુગ્ધમૃગીમ્ ઇવ ॥

તામસીં રાજસીં ચૈવ જાતિમ્ અન્યામ્ અપિ શ્રિતાઃ ।
સ્વવિવેકવશાદ્ યાન્તિ સન્તસ્ સાત્ત્વિકજાતિતામ્ ॥

અન્તશ્ ચિત્તમણૌ સ્વચ્છે યદ્ રાઘવ નિયોજ્યતે ।
તન્મયો હિ ભવત્ય્ એષ તસ્માજ્ જયતિ પૌરુષમ્ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન મહાર્હગુણશાલિના ।
મુમુક્ષવો ભવન્તીહ પાશ્ચાત્યશુભજાતયઃ ॥

ન તદ્ અસ્તિ પૃથિવ્યાં વા દિવિ દેવેષુ વા ક્વચિત્ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યન્ નાપ્નોતિ ગુણાન્વિતઃ ॥

ત્વમ્ અજર્યેણ ધૈર્યેણ વરવૈરાગ્યરંહસા ।
યુક્તઃ પ્રજ્ઞાપ્રરૂઢેન કિં નાપ્નોષિ તદીહિતમ્ ॥

હિતં મહાસત્ત્વતયાત્મનસ્ ત્વં વિધાય બુદ્ધ્યા ભવ વીતશોકઃ ।
ભવત્ક્રમેણૈવ તતો જનો ઽયમ્ ઉર્વ્યાં ભવિષ્યત્ય્ અતિવીતશોકઃ ॥

પાશ્ચાત્યજન્મનિ વિવેકમહામહિમ્ના યુક્તે ત્વયિ પ્રસૃતસત્ત્વગુણાભિરામે ।
સત્ત્વસ્થકર્મણિ પદં નનુ રામ રામે મૈષા કરોતુ ભવબન્ધવિમોહચિન્તા ॥