મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.82

ઇતિ રાજમુખાચ્ છ્રુત્વા કર્કટી વનમર્કટી ।
અવબુદ્ધપદાન્તસ્સ્થં જહૌ માત્સર્યચાપલમ્ ॥

અન્તશ્શીતલતાં તોષં વિશ્રાન્તિમ્ અપતાપતામ્ ।
પ્રાપ્તા પ્રાવૃણ્મયૂરીવ સજ્યોત્સ્નેવ કુમુદ્વતી ॥

તયા રાજગિરા તસ્યા આનન્દ ઉદભૂદ્ ભૃશમ્ ।
ગર્ભો ઽન્તઃ ખે બલાકાયા રવેણેવ પયોમુચઃ ॥

અહો બત પવિત્રેયં ભવતોર્ ભાતિ શેમુષી ।
અનસ્તમિતસારેણ પ્રબોધાર્કેણ ભાસિતા ॥

સિતા સમરસા શુદ્ધા જ્યોત્સ્નેવ શશિમણ્ડલાત્ ।
વિવેકકણિકા દૃષ્ટા ભવતોર્ હૃદયાદ્ ઇયમ્ ॥

વિવેકિનો જગત્પૂજ્યાસ્ સેવ્યા મન્યે ભવાદૃશાઃ ।
ત્વત્સઙ્ગાત્ સવિકાસાસ્મિ ચન્દ્રેણેવ કુમુદ્વતી ॥

સૌરભં કુસુમાસઙ્ગાદ્ ઇવ સત્સઙ્ગમાચ્ છુભમ્ ।
પ્રવર્તતે ઽર્કસમ્પર્કાદ્ વિકાસો ઽમ્બુરુહામ્ ઇવ ॥

મહતામ્ એવ સંસર્ગાત્ પુનર્ દુઃખં ન બાધતે ।
કો હિ દીપશિખાહસ્તસ્ તમસા પરિભૂયતે ॥

મયેમૌ જઙ્ગલે પ્રાપ્તૌ ભવન્તૌ ભૂમિભાસ્કરૌ ।
પૂજનીયાવ્ અતશ્ શીઘ્રમ્ ઈહિતં કથ્યતાં શુભમ્ ॥

અસ્મજ્જનપદે રક્ષઃકુલકાનનમઞ્જરિ ।
જનસ્ય બાધતે ઽત્યર્થં સદા હૃદયશૂલનમ્ ॥

યદા સર્વૈવ જનતા સદા દૃઢવિષૂચિકા ।
મન્મણ્ડલે ઽદ્ય તેનાહં નિર્ગતો રાત્રિચર્યયા ॥

શૂલાનિ હૃદયે નૄણાં ન શામ્યન્તિ યદૌષધૈઃ ।
તદાહં ત્વદ્વિધપ્રોક્તમન્ત્રાદ્યર્થેન નિર્ગતઃ ॥

ત્વાદૃશસ્ય ચ લોકસ્ય મુગ્ધલોકાભિઘાતિનઃ ।
નિગ્રહાર્થં પ્રવૃત્તિર્ મે સા ચ સમ્પત્તિમ્ એત્વ્ અલમ્ ॥

એતાવદ્ એવ ચ શુભે નન્વ્ અઙ્ગીક્રિયતાં ત્વયા ।
ભૂયો ભવત્યા યત્ પ્રાણા હિંસનીયા ન કસ્યચિત્ ॥

બાઢમ્ એવં કરોમ્ય્ અદ્યપ્રભૃત્ય્ અવિતથં પ્રભો ।
સત્યમ્ એવં ન કિઞ્ચિદ્ ધિ હિંસનીયં મયાધુના ॥

યદ્ય્ એવં ફુલ્લપદ્માક્ષિ પરદેહૈકભોજને ।
કિં સ્યાચ્ છરીરવૃત્ત્યા તે સ્થિતાયા મત્સમીહિતે ॥

ષડ્ભિર્ વર્ષશતૈ રાજન્ પ્રબુદ્ધાયાસ્ સમાધિતઃ ।
જાતભોજનસઙ્કલ્પા ભોજનેચ્છેયમ્ અદ્ય મે ॥

ઇદાનીં શિખરં ગત્વા તદ્ એવ ધ્યાનનિશ્ચલા ।
યાવદિચ્છં સુખેનાસે સજીવા સાલભઞ્જિકા ॥

આમૃતીં ધારણાં બદ્ધ્વા ધારયામિ શરીરકમ્ ।
યથેચ્છમ્ અથ કાલેન ત્યક્ષ્યામીતિ મતિર્ મમ ॥

આશરીરપરિત્યાગમ્ ઇદાનીં ન મયા નૃપ ।
હિંસનીયાઃ પરપ્રાણાસ્ તેનેદં મદ્વચશ્ શૃણુ ॥

હિમવાન્ નામ શૈલો ઽસ્તિ રુચા ચન્દ્રાંશુનિર્મલઃ ।
ય ઉત્તરાશાહૃદયે સ્પૃષ્ટપૂર્વાપરાર્ણવઃ ॥

તત્રાહં નિવસામ્ય્ ઉગ્રે હેમશૃઙ્ગદરીગૃહે ।
આયસી સ્તમ્ભલેખેવ કર્કટી નામ રાક્ષસી ॥

તપસા પ્રાર્થિતો બ્રહ્મા જનતામારણેચ્છયા ।
વિષૂચિકા પ્રાણહરા સ્યાં સૂક્ષ્માસ્મીતિ વૈ મયા ॥

તસ્માત્ સમ્પ્રાપ્તવરયા બહૂન્ વર્ષગણાન્ મયા ।
ભુક્તા વિષૂચિકાત્વેન જનતા જીવવેધનૈઃ ॥

ત્વયા ન ગુણિનો હિંસ્યા ઇતિ મે બ્રહ્મણા કૃતઃ ।
નિયમાર્થં મહામન્ત્રસ્ તદાયત્તાસ્મિ સંસ્થિતા ॥

સો ઽયં પ્રગૃહ્યતાં તેન સર્વં હૃદયશૂલનમ્ ।
શમમ્ એષ્યતિ લોકે ઽસ્મિન્ કા કથા મત્કૃતે ભ્રમે ॥

વિરતૈવાસ્મિ હિંસાતો યત્ પુરા હિંસિતં મયા ।
જનસ્ય હૃદયં તેન નાડ્યો વૈધુર્યમ્ આગતાઃ ॥

હિંસિત્વા રક્તમાંસાનિ સન્ત્યક્તા યે મયા જનાઃ ।
તેભ્યો વિધુરનાડિભ્યો યે જાતાસ્ તે ઽપિ તાદૃશાઃ ॥

રાજન્ વિષૂચિકામન્ત્રસ્ સો ઽયં સમ્પન્ન એવ તે ।
ન હિ સત્ત્વવતામ્ અસ્તિ દુસ્સાધ્યમ્ ઇહ કિઞ્ચન ॥

અતો દુર્નાડિકોશેષુ શૂલાનાં પરિશાન્તયે ।
મન્ત્રો યો બ્રાહ્મણા પ્રોક્તો રાજઞ્ શીઘ્રં ગૃહાણ તમ્ ॥

આગચ્છ નિકટં નદ્યા ગચ્છામસ્ તત્ર ભૂપતે ।
સ્વાચાન્તાભ્યાં સંયતાભ્યાં ભવદ્ભ્યાં સુવ્રતા દદે ॥

ઇતિ તસ્યાં તદા રાત્ર્યાં રાક્ષસીમન્ત્રિભૂભૃતઃ ।
જગ્મુસ્ તે સરિતસ્ તીરં મિથસ્સઞ્જાતસૌહૃદાઃ ॥

અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં રાક્ષસ્યાસ્ સૌહૃદં તથા ।
જ્ઞાત્વા સ્થિતૌ તૌ સ્વાચાન્તાવ્ ઉભાવ્ અન્તે નિવાસિનૌ ॥

તયા બ્રહ્મોપદિષ્ટો ઽસૌ તતસ્ તાભ્યાં યથાક્રમમ્ ।
સ્નેહાદ્ વિષૂચિકામન્ત્રઃ પ્રદત્તો જપસિદ્ધિદઃ ॥

તતસ્ સઞ્જાતસૌહાર્દૌ તૌ વિસૃજ્ય નિશાચરી ।
યદા ગન્તું પ્રવૃત્તાસૌ તદા રાજાબ્રવીદ્ વચઃ ॥

ગુરુસ્ ત્વં નૌ મહાદેવિ વયસ્યા ચ સુનિર્વૃતા ।
નિમન્ત્રયાવહે યત્નાત્ ત્વામ્ અમ્ભોરુહસુન્દરિ ॥

ન પ્રાર્થનાં તથાસ્માકં વિતથીકર્તુમ્ અર્હસિ ।
સૌહાર્દં સુજનાનાં હિ દર્શનાદ્ એવ વર્ધતે ॥

લઘુસૌભાગ્યસંયુક્તં કૃત્વાકારં મનોહરમ્ ।
આગચ્છાસ્મદ્ગૃહં ભવ્યા તત્ર તિષ્ઠ યથાસુખમ્ ॥

મુગ્ધસ્ત્રીરૂપધારિણ્યૈ દાતું શક્નોષિ ભોજનમ્ ।
સન્તર્પયસિ માં કેન રાક્ષસીરૂપધારિણીમ્ ॥

રક્ષોઽન્નમ્ એવ મે તુષ્ટ્યૈ ન સામાન્યજનાશનમ્ ।
પૂર્વસિદ્ધસ્ સ્વભાવો ઽયમ્ આ સર્ગાન્તાદ્ વિવર્ધતે ॥

હેમસ્રગ્દામવલિતા દિનાનિ કતિચિદ્ ગૃહે ।
મમ સ્ત્રીરૂપિણી તિષ્ઠ યાવદિચ્છમ્ અનિન્દિતે ॥

તતો દુષ્કૃતિનશ્ ચૌરાન્ વધ્યાઞ્ શતસહસ્રશઃ ।
મણ્ડલેભ્યસ્ સમાનીય દદે તુભ્યં સુભોજને ॥

કાન્તારૂપં પરિત્યજ્ય ગૃહીત્વા રાક્ષસં વપુઃ ।
આદાય વધ્યાઞ્ શતશઃ પુરુષાંસ્ તાન્ સ્વસઞ્ચિતાન્ ॥

નયસ્વ હિમવચ્છૃઙ્ગં તત્ર ભુઙ્ક્ષ્વ યથાસુખમ્ ।
મહાશનાનામ્ એકાન્તે ભોજનં હિ સુખાયતે ॥

સુપ્તા નિદ્રાં પરિત્યજ્ય ભવ ભૂયસ્ સમાધિભાક્ ।
સમાધિવિરતા ભૂયો ઽપ્ય્ આગત્ય પુનર્ અન્યદા ॥

નેષ્યસ્ય્ અન્યાન્ વધ્યનરાન્ હિંસા નૈષા ચ ધર્મતઃ ।
સ્વધર્મેણ ચ હિંસૈવ મહાકરુણયા સમા ॥

ત્વં સમેષ્યસિ ચાવશ્યં માં સમાધિવિરામિણી ।
અસતામ્ અપિ સંરૂઢં સૌહાર્દં ન નિવર્તતે ॥

યુક્તમ્ ઉક્તં ત્વયા રાજન્ કરોમ્ય્ એવમ્ અહં સખે ।
સૌહાર્દેન પ્રવૃત્તસ્ય કો વાક્યં નાભિનન્દતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા રાક્ષસી તત્ર સમ્પન્ના સા વિલાસિની ।
હારકેયૂરકટકપટ્ટસ્રગ્દામધારિણી ॥

રાજન્ન્ આગચ્છ ગચ્છામ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નૃપમન્ત્રિણૌ ।
અગ્રે ગન્તું પ્રવૃત્તૌ તૌ રાત્રાવ્ અનુસસાર સા ॥

અથ તે પાર્થિવગૃહં પ્રાપ્ય તાં રજનીં મિથઃ ।
કથયૈકગૃહે રમ્યે ક્ષપયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ ॥

પ્રભાતે ઽન્તઃપુરે તસ્થૌ પુરન્ધ્રિજનલીલયા ।
રાક્ષસી મન્ત્રિરાજાનૌ સ્વવ્યાપારૌ બભૂવતુઃ ॥

તતો દિવસષટ્કેન સઞ્ચિતાનિ મહીભૃતા ।
નૃપાન્તરપુરેભ્યો ઽપિ સ્વમણ્ડલગણાત્ તથા ॥

ત્રીણિ વધ્યસહસ્રાણિ તાનિ તસ્યૈ તદાદદૌ ।
સા બભૂવ નિશાકાલે સૈવોગ્રા કૃષ્ણા રાક્ષસી ॥

તાનિ વધ્યસહસ્રાણિ જગ્રાહ ભુજમણ્ડલે ।
ધારાનિકરજાલાનિ મેઘમાલેવ કોટરે ॥

યયૌ રાજાનમ્ આપૃચ્છ્ય તદ્ એવ હિમવચ્છિરઃ ।
દરિદ્રા લબ્ધહેમેવ ગૃહમ્ ઉગ્રશરીરિણી ॥

તત્રા તૃપ્તેર્ ભૃશં ભુક્ત્વા સુખં સુપ્ત્વા દિનદ્વયમ્ ।
આસીત્ પ્રબુદ્ધા સુસ્વચ્છા સા સમાધિવતી પુનઃ ॥

પઞ્ચભિર્ વા ત્રિભિર્ વાપિ વર્ષૈસ્ સા સમ્પ્રબુધ્યતિ ।
તત્ તતો મણ્ડલં યાતિ તેન રાજ્ઞા ચ પૂજ્યતે ॥

તત્ર વિશ્રમ્ભગર્ભાભિઃ કથાભિઃ કઞ્ચિદ્ એવ સા ।
સ્થિત્વા કાલં ગૃહીત્વા તાન્ વધ્યાન્ સ્વાસ્પદમ્ એત્ય્ અથ ॥

જીવન્મુક્તતયૈવમ્ એવ વિપિને સાદ્યાપિ રક્ષોઽઙ્ગના ।
તસ્મિન્ન્ એવ ગિરૌ સ્થિતા વિગલિતધ્યાનૈકતાનાશયા ॥

તસ્મિન્ રાજનિ શાન્તિમ્ આગતવતિ ત્યક્તૈષણેનાત્મના ।
તદ્રાષ્ટ્રાધિપસૌહૃદૈસ્ સ્વકવલાન્ આસ્વાદયન્તી ચિરમ્ ॥