મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.64

યો ઽયં સર્વગતો દેવઃ પરમાત્મા મહેશ્વરઃ ।
સ્વચ્છસ્ સ્વાનુભવાનન્દરૂપો ઽન્તાદિવિવર્જિતઃ ॥

એતસ્માત્ પરમાનન્દાચ્ છુદ્ધચિન્માત્રરૂપિણઃ ।
જીવસ્ સઞ્જાયતે પૂર્વં સ ચિત્તં તત્ તતો જગત્ ॥

સ્વાનુભૂતિપ્રમાણે ઽસ્મિન્ બ્રહ્મન્ બ્રહ્મણિ બૃંહિતે ।
કથં સત્તામ્ અવાપ્નોતિ જીવકો દ્વૈતવર્જિતે ॥

અસદાભાસમ્ અધ્યાત્મ બ્રહ્માસ્તીહ પ્રબૃંહિતમ્ ।
બૃંહચ્ચિદ્ભૈરવવપુર્ આનન્દાભિધમ્ અવ્યયમ્ ॥

તસ્ય યત્ સમમ્ આપૂર્ણં શુદ્ધં સત્ત્વમ્ અચિહ્નિતમ્ ।
તદ્વિદામ્ અપ્ય્ અનિર્દેશ્યં તચ્ છાન્તં પરમં પદમ્ ॥

તસ્યૈવોદ્યન્ મહાશાન્તિ યત્ સત્ત્વં સંવિદાત્મકમ્ ।
સ્વભાવાત્ સ્પન્દનં તત્ તજ્ જીવશબ્દેન કથ્યતે ॥

તત્રેમાઃ પરમાદર્શે ચિદ્વ્યોમ્ન્ય્ અનુભવાત્મિકાઃ ।
અસત્યાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ જગજ્જાલપરમ્પરાઃ ॥

બ્રહ્મણસ્ સ્ફુરણં કિઞ્ચિદ્ યદ્ અવાતામ્બુધેર્ ઇવ ।
દીપસ્ય વાપ્ય્ અવાતસ્ય તજ્ જીવં વિદ્ધિ રાઘવ ॥

શાન્તત્વાપગમે ઽચ્છસ્ય મનાક્સંવેદનાત્મકમ્ ।
સ્વાભાવિકં યત્ સ્ફુરણં ચિદ્વ્યોમ્નસ્ સો ઽઙ્ગ જીવકઃ ॥

યથા વાતસ્ય ચલનં કૃશાણોર્ ઉષ્ણતા યથા ।
શીતતા વા તુષારસ્ય તથા જીવત્વમ્ આત્મનઃ ॥

ચિદ્રૂપસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય સ્વભાવવશતસ્ સ્વયમ્ ।
મનાક્સંવેદનં પૂર્વં યત્ તજ્ જીવ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

તદ્ એવ ઘનસંવિત્તિ યાત્ય્ અહન્તામ્ અનુક્રમાત્ ।
વહ્ન્યણુસ્ સ્વેન્ધનાધિક્યાત્ સ્વાં પ્રકાશકતામ્ ઇવ ॥

યથાસ્ય તારકાસર્ગે વ્યોમ્નસ્ સ્ફુરતિ નીલિમા ।
શૂન્યસ્યાપ્ય્ અસ્ય જીવસ્ય તથાહમ્ભાવભાવના ॥

જીવો ઽહઙ્કૃતિમ્ આદત્તે સઙ્કલ્પકલયેદ્ધયા ।
સ્વયૈવ વા ઘનતયા નીલિમાનમ્ ઇવામ્બરમ્ ॥

અહમ્ભાવો હિ દિક્કાલવ્યવચ્છેદાઙ્કિતાકૃતિઃ ।
ખસ્થસ્ સઙ્કલ્પવશતો વાતસ્પન્દ ઇવ સ્ફુરન્ ॥

સઙ્કલ્પોન્મુખતાં યાતસ્ ત્વ્ અહઙ્કારાભિધસ્ સ્થિતઃ ।
ચિત્તં જીવો મનો માયા પ્રકૃતિશ્ ચેતિ નામભિઃ ॥

તત્સઙ્કલ્પાત્મકં ચેતો ભૂતમાત્રાત્મકલ્પનમ્ ।
કુર્વંસ્ તત્તાં વ્રજત્ય્ એવ સઙ્કલ્પાદ્ યાતિ પઞ્ચતામ્ ॥

તન્માત્રપઞ્ચકાકારં ચિત્તં તેજઃકણો ભવેત્ ।
અજાતજગતિ વ્યોમ્નિ તારકા પેલવા યથા ॥

તેજઃકણત્વમ્ આદત્તે ચિત્તં તન્માત્રકલ્પનાત્ ।
શનૈસ્ સ્વસ્માત્ પરિસ્પન્દાદ્ બીજમ્ અઙ્કુરતામ્ ઇવ ॥

અસૌ તેજઃકણો ઽણ્ડાખ્યાત્ કલ્પનાત્ કશ્ચિદ્ અણ્ડતામ્ ।
પ્રયાત્ય્ અન્તસ્સ્ફુરદ્બ્રહ્મા જલમ્ આપીડતામ્ ઇવ ॥

કશ્ચિદ્ દ્રાગિતિ દેહાદિકલ્પનાદ્ યાતિ દેહતામ્ ।
ભ્રાન્ત્યુત્થાં તદતદ્રૂપાં ગન્ધર્વેચ્છેવ પૂશ્શ્રિયમ્ ॥

કશ્ચિત્ સ્થાવરતામ્ એતિ કશ્ચિજ્ જઙ્ગમતામ્ અપિ ।
કશ્ચિદ્ યાતિ ખવાર્યાદિરૂપં સઙ્કલ્પતસ્ સ્વજાત્ ॥

સર્ગાદાવ્ આદિજો દેહો જીવસઙ્કલ્પસમ્ભવઃ ।
ક્રમેણ પદમ્ આસાદ્ય વૈરિઞ્ચં કુરુતે જગત્ ॥

આત્મભૂઃ કલનાત્માભો યત્ સઙ્કલ્પયતિ ક્ષણાત્ ।
તત્ સ્વભાવવશાદ્ એવ જાતમ્ એવ પ્રપશ્યતિ ॥

ચિત્સ્વભાવાત્ સ્વમ્ આયાતં બ્રહ્મત્વં સર્વકારણમ્ ।
સંસૃતૌ કારણં પશ્ચાત્ કર્મ નિર્માય સંસ્થિતમ્ ॥

ચિત્ત્વં સ્વભાવાત્ સ્ફુરતિ ચિતઃ ફેન ઇવામ્ભસઃ ।
કર્મભિર્ બધ્યતે પશ્ચાદ્ દિણ્ડીરમ્ ઇવ રજ્જુભિઃ ॥

સઙ્કલ્પઃ કર્મણો બીજં તદાત્મૈવ હિ જીવકઃ ।
કર્મ પશ્ચાત્ તનોત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ઉત્થાયાકર્મકક્રમમ્ ॥

ક્રોડીકૃતાઙ્કુરાં પૂર્વં બીજં ધત્તે સ્વબીજતામ્ ।
પશ્ચાન્ નાનાત્વમ્ આયાતિ પત્ત્રાઙ્કુરફલભ્રમૈઃ ॥

અન્યે ખ એવ યે જીવા એવમ્ એવાકૃતિં ગતાઃ ।
પૂર્વોત્પન્ને જગતિ તે યાન્તિ ભૂતાશ્રિતાસ્ સ્થિતિમ્ ॥

સ્વકર્મભિસ્ તતો જન્મમૃતિકારણતાં ગતૈઃ ।
પ્રયાન્ત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાદ્ વા કર્મ ચિત્સ્પન્દ ઉચ્યતે ॥

ચિત્સ્પન્દનં ભવતિ કર્મ તદ્ એવ દૈવં ચિત્તં તદ્ એવ ચ તદ્ એવ શુભાશુભાદિ ।
તસ્માદ્ ભવન્તિ ભુવનાનિ જગન્તિ પૂર્વં ભૂતાનિ ચાશુ કુસુમાનિ તરોર્ ઇવાદ્યાત્ ॥