મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.30

પૃથિવ્યપ્તેજસામ્ અત્ર નભસ્વન્નભસોર્ અપિ ।
યથોત્તરં દશગુણાન્ અતીત્યાવરકાન્ ક્ષણાત્ ॥

દદર્શ પરમાકાશં તત્ પ્રમાણવિવર્જિતમ્ ।
તથા તતં જગદ્ ઇદં યથા તત્રાણુમાત્રકમ્ ॥

તાદૃક્ષાવરણાન્ સર્ગાન્ બ્રહ્માણ્ડેષુ દદર્શ સા ।
કોટિશસ્ સ્ફુરિતા વ્યોમ્નિ ત્રસરેણુર્ ઇવાતપે ॥

મહાકાશમહામ્ભોધૌ મહાશૂન્યત્વવારિણિ ।
મહાચિદ્દ્રવભાવોત્થાન્ બુદ્બુદાન્ અર્બુદક્રમાન્ ॥

કાંશ્ચિદ્ આપતતો ઽધસ્તાત્ કાંશ્ચિચ્ ચોપરિ ગચ્છતઃ ।
કાંશ્ચિત્ તિર્યગ્ગતીન્ અન્યાન્ સ્થિતાન્ સ્તબ્ધાન્ સ્વસંવિદા ॥

યત્ર યત્રોદિતા સંવિદ્ યેષાં યેષાં યથા યથા ।
તત્ર તત્રોદિતં રૂપં તેષાં તેષાં તથા તથા ॥

ન ચૈવ તત્ર નામોર્ધ્વં નાધો ન ચ ગમાગમાઃ ।
અન્યદ્ એવ પદં કિઞ્ચિદ્ અસ્મદ્દેહાગમં હિ તત્ ॥

ઉત્પદ્યોત્પદ્યતે તત્ર સ્વયં સંવિત્ સ્વભાવતઃ ।
સ્વસઙ્કલ્પૈશ્ શમં યાતિ બાલસઙ્કલ્પજાલવત્ ॥

કિમ્ અધસ્ સ્યાત્ કિમ્ ઊર્ધ્વં સ્યાત્ કિં તિર્યક્ તત્ર ભાસુરે ।
ઇતિ બ્રૂહિ મમ બ્રહ્મન્ન્ ઇહૈવ યદિ ન સ્થિતિઃ ॥

સસર્વાવરણાન્ય્ અત્ર મહત્ય્ અન્તવિવર્જિતે ।
બ્રહ્મણો ઽણ્ડાનિ ભાસન્તે વ્યોમ્નિ કેશોણ્ડુકો યથા ॥

અસ્વતન્ત્રાઃ પ્રધાવન્તિ પદાર્થાસ્ સર્વ એવ યત્ ।
બ્રહ્માણ્ડં પાર્થિવં ભાગં તદ્ અધશ્ શૂન્યમ્ અન્યથા ॥

પિપીલિકાનામ્ ભ્રમતાં વ્યોમ્નિ વર્તુલલોષ્ટકે ।
દશદિક્કમ્ અધઃપાદાઃ પૃષ્ઠમ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

વૃક્ષવલ્મીકજાલેન કેષાઞ્ચિદ્ ધૃદિ ભૂતલમ્ ।
સેન્દ્વર્કામરદૈત્યેન વેષ્ટિતં વ્યોમ નિર્મલમ્ ॥

સમ્ભૂતં મરુભૂતેન સગ્રામપુરપર્વતમ્ ।
ઇદઙ્કલ્પમ્ અલૂનેન પક્વાક્ષોટમ્ ઇવ ત્વચા ॥

યથા વિન્ધ્યવનાભોગે પ્રસ્ફુરન્તિ કરેણવઃ ।
તથા તસ્મિન્ પરાભોગે બ્રહ્માણ્ડત્રસરેણવઃ ॥

તસ્મિન્ સર્વં તતસ્ સર્વં તત્ સર્વં સર્વતશ્ ચ તત્ ।
તચ્ ચ સર્વમયં નિત્યં તથા તદ્ અણુકં પ્રતિ ॥

શુદ્ધબોધમયે તસ્મિન્ પરમાલોકવારિધૌ ।
અજસ્રમ્ એત્ય ગચ્છન્તિ બ્રહ્માણ્ડાખ્યાસ્ તરઙ્ગકાઃ ॥

અન્તશ્શૂન્યાસ્ સ્થિતાઃ કેચિત્ સકલ્પક્ષયરાત્રયઃ ।
તરઙ્ગા ઇવ તોયાબ્ધૌ પ્રોહ્યન્તે શૂન્યતાર્ણવે ॥

કેષાઞ્ચિદ્ અન્તઃ કલ્પાન્તઃ પ્રવૃત્તો ઘર્ઘરારવઃ ।
ન શ્રુતો ઽન્યૈર્ ન ચ જ્ઞાતસ્ સ્વભાવરસનાકુલૈઃ ॥

અન્યેષાં પ્રથમારમ્ભેષૂદ્બુભૂષા વિજૃમ્ભતે ।
સર્ગસંસિક્તબીજાનાં કોશે ઽઙ્કુરલતા યથા ॥

મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ સૂર્યાર્ચિર્વિદ્રુતાશ્રયાઃ ।
પ્રવૃત્તા ગલિતું કેચિત્ તાપે હિમકણા યથા ॥

આકલ્પં નિપતન્ત્ય્ એવ કેચિદ્ અપ્રાપ્તભૂમયઃ ।
યાવદ્ વિશીર્ય જાયન્તે તથાસંવિન્મયાઃ કિલ ॥

સ્તબ્ધા એવ સ્થિતાઃ કેચિત્ કેષોણ્ડુકમ્ ઇવામ્બરે ।
વાયોસ્ સ્પન્દા ઇવાભાન્તિ તથાપ્રોદિતસમ્પદઃ ॥

આચારાદ્ વેદશાસ્ત્રાણામ્ અન્ય એવાન્યથોદિતઃ ।
આરમ્ભો વિતતો ઽન્યેષામ્ અનિત્થં સંસ્થિતક્રમઃ ॥

કેચિદ્ બ્રહ્માદિપુરુષાઃ કેચિદ્ વિષ્ણ્વાદિસર્ગપાઃ ।
કેચિચ્ ચાન્યે પ્રજાનાથાઃ કેચિન્ નિર્નાથજન્તવઃ ॥

કેચિદ્ વિચિત્રસર્ગેશાઃ કેચિત્ તિર્યઙ્મયાન્તરાઃ ।
કેચિદ્ એકાર્ણવાપૂર્ણા જલેતરવિવર્જિતાઃ ॥

કેચિચ્ છિલાઙ્ગનિષ્પિણ્ડાઃ કેચિત્ ક્રિમિપથાન્તરાઃ ।
કેચિદ્ દેવમયા એવ કેચિન્ નરમયાન્તરાઃ ॥

કેચિન્ નિત્યાન્ધકારાઢ્યાસ્ તથાશીલિતજન્તવઃ ।
કેચિન્ મષકસમ્પૂર્ણા ઉડુમ્બરફલશ્રિયઃ ॥

નિત્યં શૂન્યાન્તરાઃ કેચિચ્ છૂન્યસ્પન્દાત્મજન્તવઃ ।
સર્ગેણ તાદૃશેનાન્યે પૂર્ણા યે ઽસ્મદ્ધિયામ્ ઇહ ।
કલ્પનામ્ અપિ નાયાન્તિ વ્યોમમૂકાચલા ઇવ ॥

તાદૃગન્તરમ્ એતેષાં મહાકાશં તતસ્ સ્થિતમ્ ।
આજીવિતં પ્રયચ્છદ્ભિર્ વિષ્ણ્વાદ્યૈર્ યન્ ન દીયતે ॥

પ્રત્યેકમ્ અણ્ડગોલસ્ય સ્થિતઃ કડ્ઢકરત્નવત્ ।
ભૂતાકૃષ્ટિકરો ભાગઃ પાર્થિવસ્ સ સ્વભાવતઃ ॥

યસ્ સર્ગવિભવો ઽસ્માકં ધિયામ્ અવિષયસ્ તતઃ ।
તજ્જગત્કથને શક્તિર્ ન મમાસ્તિ મહામતે ॥

ભીમાન્ધકારગહને સુમહત્ય્ અરણ્યે નૃત્યન્ત્ય્ અદર્શિતપરસ્પરમ્ એવ મત્તાઃ ।
યક્ષા યથા પ્રવિતતે પરમામ્બરે ઽન્તર્ એવં સ્ફુરન્તિ સુબહૂનિ મહાજગન્તિ ॥