મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.26

તતો દદૃશતુસ્ સદ્મ સ્વમ્ એવ સિદ્ધયોષિતૌ ।
અદૃશ્યે એવ લોકસ્ય મણ્ડપં બ્રાહ્મણાસ્પદમ્ ॥

ચિન્તાવિધુરદાસીકં બાષ્પક્લિન્નાઙ્ગનામુખમ્ ।
વિધ્વસ્તપ્રાયરચનં શીર્ણપત્ત્રામ્બુજોપમમ્ ॥

નષ્ટોત્સવપુરપ્રાયમ્ અગસ્ત્યાન્તમ્ ઇવાર્ણવમ્ ।
ગ્રીષ્મદગ્ધમ્ ઇવોદ્યાનં વિદ્યુદ્દગ્ધમ્ ઇવ દ્રુમમ્ ॥

વાતચ્છિન્નમ્ ઇવામ્ભોદં હિમદગ્ધમ્ ઇવામ્બુજમ્ ।
સ્વલ્પસ્નેહદશં દીપમ્ ઇવાલોકનખેદદમ્ ॥

આસન્નમૃત્યુતરુણાન્તરવક્ત્રકાન્તિસંશીર્ણજીર્ણતરુપર્ણવનોપમાનમ્ ।
વૃષ્ટિવ્યપાયપરિધૂસરદેશરૂક્ષં જાતં ગૃહેશ્વરવિયોગહતં ગૃહં તત્ ॥

અથ સા નિર્મલજ્ઞાનચિરાભ્યાસેન સુન્દરી ।
સમ્પન્ના સત્યસઙ્કલ્પા સત્યકામા ચ દેવવત્ ॥

ચિન્તયામ્ આસ મામ્ એતે દેવીં ચેમાં સ્વબાન્ધવાઃ ।
પશ્યન્તુ તાવત્ સામાન્યલલનારૂપધારિણીમ્ ॥

તતો ગૃહજનસ્ તત્ર સ દદર્શાઙ્ગનાદ્વયમ્ ।
લક્ષ્મીગૌર્યોર્ યુગમ્ ઇવ સમુદ્ભાસિતમન્દિરમ્ ॥

આપાદં વિવિધામ્લાનમાલાવલનસુન્દરમ્ ।
વસન્તલક્ષ્મ્યોર્ યુગલમ્ ઇવામોદિતકાનનમ્ ॥

સર્વૌષધિવનગ્રામં પૂરયત્ તં રસાયનૈઃ ।
શીતલાહ્લાદસુખદં ચન્દ્રદ્વયમ્ ઇવોદિતમ્ ॥

લમ્બાલકલતાલોલલોચનાલિવિલોકિતૈઃ ।
કિરત્ કુવલયોન્મિશ્રમાલતીકુસુમોત્કરાન્ ॥

દ્રુતહેમરસાપૂર્ણસરિત્સરણહારિણા ।
દેહપ્રભાપ્રભાવેન કનકીકૃતકાનનમ્ ॥

સહજાયા વપુર્ લક્ષ્મ્યા લીલાદોલાવિલાસિના ।
તરતેવ તરઙ્ગાઢ્યનિજલાવણ્યવારિધેઃ ॥

વિલોલબાહુલતિકાયુગેનારુણપાણિના ।
પ્રકિરદ્ વા નવં હૈમકલ્પવૃક્ષલતાવનમ્ ॥

પાદૈર્ અમૃદિતામ્લાનપુષ્પપલ્લવકોમલૈઃ ।
ફુલ્લાબ્જદલમાલાભૈર્ અસ્પૃશદ્ભૂતલં પુનઃ ॥

તાલીતમાલષણ્ડાનાં શુષ્કાનાં શશિરોચિષામ્ ।
આલોકનામૃતાસેકૈર્ જનયદ્ બાલપલ્લવાન્ ॥

નમો ઽસ્તુ વનદેવીભ્યામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કુસુમાઞ્જલિમ્ ।
તત્યાજ જ્યેષ્ઠશર્માથ સાર્ધં ગૃહજનેન સઃ ॥

પપાત પાદયોર્ દેવ્યોસ્ તયોસ્ સકુસુમાઞ્જલિઃ ।
પ્રાલેયશીકરાસારઃ પદ્મિન્યા ઇવ પદ્મયોઃ ॥

જયતં વનદેવ્યૌ નો દુઃખનાશાર્થમ્ આગતે ।
પ્રાયઃ પરપરિત્રાણમ્ એવ કર્મ નિજં સતામ્ ॥

દેવ્યાવ્ અભવતાં સ્નિગ્ધાવ્ ઇહ બ્રાહ્મણદમ્પતી ।
સર્વાતિથી કુલકરૌ સ્તમ્ભભૂતૌ દ્વિજસ્થિતેઃ ॥

તાવ્ અદ્ય ગૃહમ્ ઉત્સૃજ્ય સપુત્રપશુબાન્ધવમ્ ।
સ્વર્ગં ગતૌ નઃ પિતરૌ તેન શૂન્યં જગત્ત્રયમ્ ॥

પક્ષિણો વૃક્ષમ્ આરુહ્ય વિક્ષિપન્તઃ પ્રતિક્ષણમ્ ।
ગૃહે શૂન્યે મૃતાવ્ ઉત્કાશ્ શોચન્તિ મધુરસ્વનૈઃ ॥

ગુહા ઘુરઘુરારાવપ્રલાપકલનાકુલા ।
સરિત્સ્થૂલાશ્રુધારાભિઃ પરિરોદિતિ પર્વતઃ ॥

નિર્ઝરાક્રન્દહારિણ્યો મુક્તામ્બરપયોધરાઃ ।
તપ્તનિશ્શ્વાસવિધ્વસ્તાઃ પરં કાર્શ્યમ્ ઇતા દિશઃ ॥

ક્ષતવિક્ષતસર્વાઙ્ગઃ કરુણાક્રન્દકર્કશઃ ।
ઉપવાસપરો ગ્રામો દીનો મૃતિપરસ્ સ્થિતઃ ॥

દિવસં પ્રતિ વૃક્ષાણામ્ અવશ્યાયાસ્રુબિન્દવઃ ।
ગુચ્છલોચનકોશેભ્યસ્ તાપોષ્ણા નિપતન્ત્ય્ અધઃ ॥

પ્રશાન્તજનસઞ્ચારા રથ્યાઃ ક્ષારવિધૂસરાઃ ।
વિધવા વિગતાનન્દાસ્ સંશૂન્યહૃદયં ગતાઃ ॥

કોકિલાલિપ્રલાપિન્યો વૃષ્ટિબાષ્પહતા લતાઃ ।
ઉષ્ણોષ્ણશ્વસના દેહં ઘ્નન્તિ પલ્લવપાણિભિઃ ॥

આત્માનં શતધા કર્તું બૃહચ્છ્વભ્રાચ્ છિલાતલે ।
નિર્ઝરા નિપતન્ત્ય્ એતે તાપતપ્તશરીરકાઃ ॥

નિસ્સઙ્કથા ગતશ્રીકા મૂકા વિલુલિતાશયાઃ ।
અન્ધેન તમસા પૂર્ણા ગૃહા ગહનતાં ગતાઃ ॥

ઉદ્યાનપુષ્પષણ્ડેભ્યો રુદદ્ભ્યો ભ્રમરારવૈઃ ।
પૂતિગન્ધો વિનિર્યાતિ સ્વામોદાપરનામકઃ ॥

ચૂતદ્રુમવિલાસિન્યો વિરસાઃ પ્રતિવાસરમ્ ।
લતાઃ કૃશા વિલીયન્તે સઙ્કુચદ્ગુચ્છલોચનાઃ ॥

પ્રક્ષેપ્તુમ્ અમ્બુધૌ દેહં પ્રવૃત્તા ગન્તુમ્ આકુલાઃ ।
કુલ્યાઃ કલકલાલોલા લોલયન્ત્યસ્ તનું ભુવિ ॥

અશઙ્કમષકાપાતસ્પન્દમ્ અપ્ય્ અતિચાપલમ્ ।
કલયન્ત્યસ્ સ્થિતા વાપ્યો નિસ્સ્પન્દાનન્દમ્ આત્મનિ ॥

ગાયત્કિન્નરગન્ધર્વવિદ્યાધરસુરાઙ્ગનમ્ ।
નૂનમ્ અદ્ય નભો જાતમ્ અસ્મત્તાતાભ્યલઙ્કૃતમ્ ॥

તદ્ દેવ્યૌ ક્રિયતાં તાવદ્ અસ્માકં શોકનાશનમ્ ।
મહતાં દર્શનં નામ ન કદાચન નિષ્ફલમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં સા પુત્રં મૂર્ધ્નિ પસ્પર્શ પાણિના ।
પલ્લવેનાનતા નમ્રં મૂલગ્રન્થિમ્ ઇવાબ્જિની ॥

તસ્યાસ્ સ્પર્શેન તેનાસૌ દુઃખદૌર્ભાગ્યસઙ્કટમ્ ।
જહૌ પ્રાવૃડ્ઘનાસઙ્ગાદ્ ગ્રીષ્મતાપમ્ ઇવાચલઃ ॥

સર્વો ગૃહજનસ્ સો ઽથ તયોર્ દેવ્યોર્ વિલોકનાત્ ।
લક્ષ્મીવાન્ દુઃખનિર્મુક્તો બભૂવામૃતપો યથા ॥

તયાસ્ય લીલયા માત્રા પુત્રસ્ય જ્યેષ્ઠશર્મણઃ ।
કસ્માન્ ન દર્શનં દત્તં નો દત્તઃ કથિતો ઽથવા ॥

બુદ્ધઃ પૃથ્વ્યાદિબોધેન યેન પૃથ્વ્યાદિસઙ્ઘકઃ ।
તસ્ય પિણ્ડાત્મતાં ધત્તે વ્યોમૈવાન્યસ્ય કેવલમ્ ॥

અસદ્ એવાઙ્ગ સદ્ ઇવ ભાતિ પૃથ્વ્યાદિવેદનાત્ ।
યથા બાલસ્ય વેતાલો ન ભાતિ તદવેદનાત્ ॥

યથા પૃથ્વ્યાદિતા ભાતા ન પૃથ્વ્યાદિ ભવેત્ ક્ષણાત્ ।
સ્વપ્ને સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્ તથા જાગ્રત્ય્ અપિ સ્ફુટમ્ ॥

પૃથ્વ્યાદિ ખતયા બુદ્ધં ખમ્ ઇત્ય્ એવાનુભૂયતે ।
તથા હિ ક્ષુબ્ધધાતૂનાં કુડ્યે ઽપિ ખ ઇવોદ્યમઃ ॥

સ્વપ્ને નગરમ્ ઉર્વી વા શૂન્યં ખાતં ચ બુધ્યતે ।
સ્વપ્નાઙ્ગના ચ કુરુતે શૂન્યાપ્ય્ અર્થક્રિયા નૃણામ્ ॥

ખં પૃથ્વ્યાદિતયા બુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
મૂર્છયા પરલોકો ઽપિ પ્રત્યક્ષમ્ અનુભૂયતે ॥

બાલો વ્યોમૈવ વેતાલં મ્રિયમાનો ઽમ્બરં વનમ્ ।
કેશોણ્ડુકં ખમ્ અન્યસ્ તુ ખમ્ અન્યો વેત્તિ મૌક્તિકમ્ ॥

ત્રસ્તક્ષીવાર્ધનિદ્રાશ્ ચ નૌયાનાશ્ ચ સદૈવ ખે ।
વેતાલવચ્ ચ વૃક્ષાદિ પશ્યન્ત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ ॥

પ્રથાભાવિતમ્ એતેષાં પદાર્થાનામ્ અદો વપુઃ ।
અભ્યાસજનિતં ભાવિ નાસ્ત્ય્ એકં પરમાર્થતઃ ॥

લીલયા તુ યથાવસ્તુ બુદ્ધં પૃથ્વ્યાદિ નાસ્તિ તત્ ।
આકાશમ્ એવ સંવિત્ત્યા ભાવિત્વાદિતયોદિતમ્ ॥

બ્રહ્માત્મૈકચિદાકાશમાત્રબોધવતો મુનેઃ ।
પુત્રમિત્રકલત્રાણિ કથં કાનિ કદા કુતઃ ॥

હસ્તશ્ શિરસિ યદ્ દત્તો લીલયા જ્યેષ્ઠશર્મણઃ ।
તત્ પ્રવાહસ્થિતારમ્ભસમ્બોધાયાશ્ ચિતેઃ ફલમ્ ॥

બોધો હિ ચેતતિ યથૈવ તથા વિભાતિ સૂક્ષ્મસ્ તુ ખાદ્ અતિતરાં ચ તથા વિશુદ્ધઃ ।
સર્વત્ર રાઘવ સ એવ પદાર્થજાલં સ્વપ્નેષુ કલ્પિતપુરેષ્વ્ અનુભૂતમ્ એવ ॥