મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.22

યથા સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્ સ્વપ્નદેહો ન વાસ્તવઃ ।
અનુભૂતો ઽપ્ય્ અયં તદ્વજ્ જાગ્રદ્દેહો ન વાસ્તવઃ ॥

યથા સ્વપ્નપરિજ્ઞાનાત્ સ્વપ્નદેહો ઽપિ શામ્યતિ ।
વાસનાતાનવાત્ તદ્વજ્ જાગ્રદ્દેહો ઽપિ શામ્યતિ ॥

સ્વપ્નસઙ્કલ્પદેહાન્તે દેહો ઽયં ચેત્યતે યથા ।
તથા જાગ્રદ્ભાવનાન્તર્ ઉદેત્ય્ એવાતિવાહિકઃ ॥

સ્વપ્ને નિર્વાસનાબીજે યથોદેતિ સુષુપ્તતા ।
જાગ્રત્ય્ અવાસનાબીજે તથોદેતિ વિમુક્તતા ॥

યેયં તુ જીવન્મુક્તાનાં વાસના સા ન વાસના ।
શુદ્ધસત્ત્વાભિધાનં તત્ સત્તાસામાન્યમ્ ઉચ્યતે ॥

યા સુપ્તવાસના નિદ્રા સા સુષુપ્તમ્ ઇતિ સ્મૃતા ।
યત્ સુપ્તવાસનં જાગ્રત્ સ ઘનો મોહ ઉચ્યતે ॥

પ્રક્ષીણવાસના નિદ્રા તુર્યશબ્દેન કથ્યતે ।
જાગ્રત્ય્ અપિ ભવત્ય્ એતદ્ વિદિતે પરમે પદે ॥

પ્રક્ષીણવાસના યેહ જીવતાં જીવિતસ્થિતિઃ ।
અમુક્તૈર્ અપરિજ્ઞાતા સા જીવન્મુક્તિર્ ઉચ્યતે ॥

શુદ્ધસત્ત્વાનુપતિતં ચેતઃ પ્રભિન્નવાસનમ્ ।
આતિવાહિકતામ્ એતિ હિમં તાપાદ્ ઇવાપ્લુતમ્ ॥

આતિવાહિકતાં યાતં બુદ્ધં ચિત્તાન્તરૈર્ મનઃ ।
સર્ગજન્માન્તરગતૈસ્ સિદ્ધૈર્ મિલતિ નેતરત્ ॥

યદા તે ઽયમ્ અહમ્ભાવસ્ સ્વાભ્યાસાચ્ છાન્તિમ્ એષ્યતિ ।
તદોદેષ્યતિ તે સ્ફારા દૃશ્યાન્તે બોધતા સ્વયમ્ ॥

આતિવાહિકતા જ્ઞાતા સ્થિતિં તે યાતિ શાશ્વતીમ્ ।
યદા તદાન્યસઙ્કલ્પાલોકાત્ પ્રકૃતિપાવની ॥

વાસનાતાનવે તસ્માત્ કુરુ યત્નમ્ અનિન્દિતે ।
તસ્મિન્ પ્રૌઢિમ્ ઉપાયાતે જીવન્મુક્તા ભવિષ્યસિ ॥

યાવન્ ન પૂરિતસ્ ત્વ્ એષ નિર્મલો બોધચન્દ્રમાઃ ।
તાવદ્ દેહમ્ ઇહ સ્થાપ્ય લોકાન્તરમ્ અવેક્ષ્યતામ્ ॥

માંસદેહો માંસદેહેનૈવ સંશ્લેષમ્ ઋચ્છતિ ।
ન તુ ચિત્તશરીરેણ વ્યવહારેષુ કર્મસુ ॥

યથાનુભવમ્ એવૈતદ્ યથાસ્થિતમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
આબાલસિદ્ધં સંસિદ્ધં ન નામ વરશાપવત્ ॥

અવબોધઘનાભ્યાસાદ્ દેહસ્યાસ્યૈવ જાયતે ।
સંસારવાસનાકાર્શ્યં નૂનં ચિત્તશરીરતા ॥

ઉદેષ્યન્તી ચ સૈષાત્ર કેનચિન્ નોપલક્ષ્યતે ।
કેવલં તુ જનૈર્ દેહો મ્રિયમાણો ઽવલોક્યતે ॥

દેહસ્ ત્વ્ અયં ન મ્રિયતે ન ચ જીવતિ કિઞ્ચન ।
કે કિલ સ્વપ્નસઙ્કલ્પભ્રાન્તેર્ મરણજીવિતે ॥

જીવિતં મરણં ચૈતત્ સઙ્કલ્પપુરુષે યથા ।
અસત્યમ્ એવ ભાત્ય્ એતદ્ અસ્મિન્ પુત્રિ શરીરકે ॥

તદ્ એતદ્ ઉપદિષ્ટં મે જ્ઞાનં દેવિ ત્વયામલમ્ ।
યસ્મિઞ્ શ્રુતિં ગતે શાન્તિમ્ એતિ વિશ્વવિષૂચિકા ॥

અત્રોપકુરુતે કો હિ કો ઽભ્યાસઃ કીદૃશો ઽથવા ।
સ કથં પોષમ્ આયાતિ પુષ્ટે તસ્મિંશ્ ચ કિં ભવેત્ ॥

યદ્ એવ ક્રિયતે કિઞ્ચિદ્ યેન યેન યદા યદા ।
વિનાભ્યાસેન તન્ નેહ સિદ્ધિમ્ એતિ કદાચન ॥

તચ્ચિન્તનં તત્કથનમ્ અન્યોઽન્યં તત્પ્રબોધનમ્ ।
તદ્ગતપ્રાણમનનં બ્રહ્માભ્યાસં વિદુર્ બુધાઃ ॥

યેષાં ત્વ્ અન્તં ગતં પાપં જનાનાં પુણ્યકર્મણામ્ ।
તે દ્વન્દ્વમોહનિર્મુક્તા વિજ્ઞેયા બ્રહ્મસેવકાઃ ॥

અધ્યાત્મશાસ્ત્રચિન્તાભિર્ યેષાં ગચ્છન્તિ રાત્રયઃ ।
વાસનાતાનવોત્કાભિસ્ તે બ્રહ્માભ્યાસિનસ્ સ્થિતાઃ ॥

યે વિરક્તા મહાત્માનો ભોગભાવનતાનવમ્ ।
ભાવયન્ત્ય્ અભવાયાન્તર્ ભવ્યા ભુવિ જયન્તિ તે ॥

ઉદિતૌદાર્યસૌન્દર્યા વૈરાગ્યરસરઞ્જિતા ।
આનન્દસ્યન્દિની યેષાં મતિસ્ તે ઽભ્યાસિનઃ પરે ॥

અત્યન્તાભાવસમ્પત્તિં જ્ઞાતું જ્ઞેયસ્ય વસ્તુનઃ ।
યુક્ત્યા શાસ્ત્રે યતન્તે યે તે બ્રહ્માભ્યાસિનસ્ સ્થિતાઃ ॥

સર્ગાદાવ્ એવ નોત્પન્નં દૃશ્યં નાસ્ત્ય્ એવ તત્ સદા ।
ઇદં જગદ્ અહં ચેતિ બોધાભ્યાસં વિદુઃ પરે ॥

દૃશ્યાસમ્ભવબોધેન રાગદ્વેષાદિતાનવે ।
રતિર્ બલોદિતા યાસૌ બ્રહ્માભ્યાસ ઉદાહૃતઃ ॥

દૃશ્યાસમ્ભવબોધેન રાગદ્વેષાદિતાનવમ્ ।
તપ ઇત્ય્ ઉચ્યતે લોકે દૃશ્યદોષસ્ તુ દુઃખકૃત્ ॥

દૃશ્યાસમ્ભવબોધે હિ જ્ઞાનં જ્ઞેયસ્ય કથ્યતે ।
તદભ્યાસેન નિર્વાણમ્ ઇત્ય્ અભ્યાસો મહોદયઃ ॥

ભવબહુલનિશાનિતાન્તનિદ્રા સતતવિવેકવિબોધવારિસેકૈઃ ।
પ્રગલતિ હિમશીતલૈર્ ઇવોચ્ચૈઃ શરદિ મહામિહિકેવ ચેતસીતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥