મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.21

પ્રતિભાન્તિ જગન્ત્ય્ આશુ મૃતિમોહાદ્ અનન્તરમ્ ।
જીવસ્યોન્મીલનાદ્ અક્ષ્ણો રૂપાણીવાખિલાન્ય્ અલમ્ ॥

દિક્કાલકલનાકાશધર્મકર્મમયાનિ ચ ।
પરિસ્ફારાણ્ય્ અનન્તાનિ કલ્પાન્તસ્થૈર્યવન્તિ ચ ॥

નાનુભૂતં ન યદ્ દૃષ્ટં તન્ મયા કૃતમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
તત્ ક્ષણાત્ સ્મૃતિતામ્ એતિ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા ॥

ભ્રાન્તિર્ એવમ્ અનન્તેયં ચિદ્વ્યોમવ્યોમ્નિ ભાસુરા ।
અપકુડ્યા જગન્નામ્ની નગરીકલ્પનાત્મિકા ॥

અહં જગદ્ ઇયં સર્ગસ્મૃતિર્ એવેતિ જૃમ્ભતિ ।
દૂરકલ્પક્ષણાભ્યાસવિપર્યાસૈકકારિણી ॥

નાનુભૂતાનુભૂતા ચ જ્ઞપ્તિર્ ઇત્થં દ્વિરૂપિણી ।
પૂર્વં કારણરિક્તેવ ચિદ્રૂપૈવ પ્રવર્તતે ॥

નાનુભૂતે ઽનુભૂતત્વં સંવિદો ઽન્તર્ ઉદેત્ય્ અપિ ।
સ્વપ્નભ્રમાદ્ અનન્યસ્મિન્ પિતરીવ પિતૃસ્મૃતિઃ ॥

કદાચિત્ સ્મૃતિતામ્ ત્યક્ત્વા પ્રતિભામાત્રમ્ એવ સત્ ।
ભાતિ પ્રથમસર્ગેશરૂપેણ તદનુ ક્રમાત્ ॥

દૃશ્યં ત્રિભુવનાદીદમ્ અનુભૂતસ્મૃતૌ સ્થિતમ્ ।
કેષાઞ્ચિત્ તન્વિ કેષાઞ્ચિન્ નાનુભૂતસ્મૃતૌ સ્થિતમ્ ॥

પ્રતિભાસત એવેદં કેષાઞ્ચિત્ સ્મરણં વિના ।
ચિદણૂનાં પ્રજેશત્વં કાકતાલીયવદ્ યતઃ ॥

અત્યન્તવિસ્મૃતં દૃશ્યં મોક્ષ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
ઈપ્સિતાનીપ્સિતે તત્ર ન સ્તઃ કેચન કસ્યચિત્ ॥

અત્યન્તાભાવસમ્પત્તિં વિનાહન્ત્વજગત્સ્થિતેઃ ।
અનુત્પાદમયીમ્ એવ નોદેત્ય્ એવ વિમુક્તતા ॥

રજ્જ્વાં સર્પભ્રમસ્ સર્પશબ્દાર્થાસમ્ભવં વિના ।
અનુત્પાદમયો નિત્યં શાન્તો ઽપિ ન હિ શામ્યતિ ॥

અર્ધશાન્તો ન શાન્તો ઽસૌ સમેત્ય્ અન્યતયા પુનઃ ।
ઉદેત્ય્ એકપિશાચાન્તે પિશાચો ઽન્યો ઽપ્ય્ અધીમતઃ ॥

સંસારશ્ ચાયમ્ આભોગી પરમ્ એવેતિ નિશ્ચયઃ ।
કારણાભાવતો ભાતિ યદ્ ઇહાભાવમ્ એતિ તત્ ॥

બ્રાહ્મણબ્રાહ્મણીરૂપે સર્ગે યા કારણં સ્મૃતિઃ ।
કથમ્ અભ્યુદિતા સા સ્યાત્ સ્મરણીયમ્ ઇદં વિના ॥

પિતામહસ્મૃતિસ્ તત્ર કારણં તસ્ય ચ સ્મૃતિઃ ।
પૂર્વં ન સમ્ભવત્ય્ એવ મુક્તત્વાત્ પૂર્વજન્મનઃ ॥

પૂર્વં ન સમ્ભવત્ય્ એવ સ્મરણીયા ચિતિસ્ સ્વયમ્ ।
પદ્મજાદિત્વમ્ આયાતિ ચેતનસ્ય યથાસ્થિતેઃ ॥

અભૂવમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અન્યઃ પ્રજાનાથઃ પ્રજાયતે ।
કાકતાલીયવત્ કશ્ચિદ્ ભવતિ પ્રતિભામયઃ ॥

એવમ્ અભ્યુદિતે લોકે ન કિઞ્ચિન્ ન કદાચન ।
ક્વચિદ્ અભ્યુદિતં નામ કેવલં ચિન્નભસ્ સ્થિતમ્ ॥

દ્વિવિધાયાસ્ સ્મૃતેર્ અસ્યાઃ કારણં પરમં પદમ્ ।
કાર્યકારણભાવો ઽસાવ્ એકમ્ એવ ચિદમ્બરમ્ ॥

કાર્યકારણયોસ્ સત્તા કારણૈસ્ સહકારિભિઃ ।
કાર્યકારણયોર્ ઐક્યં તદભાવાન્ ન શામ્યતિ ॥

મહાચિદ્રૂપમ્ એવેદં સ્મરણાદ્ વિદ્ધિ વેદનમ્ ।
કાર્યકારણભાવો ઽત્ર તેન શબ્દો ન વાસ્તવઃ ॥

એવં ન કિઞ્ચિદ્ ઉત્પન્નં દૃશ્યં ત્રિજગદાદ્ય્ અપિ ।
ચિદાકાશં ચિદાકાશે કેવલં સ્વાત્મનિ સ્થિતમ્ ॥

અહો નુ પરમા દૃષ્ટિર્ દર્શિતા દેવિ મે ત્વયા ।
રૂપશ્રીર્ જાગતી પ્રાતઃપ્રભયેવેક્ષણદ્યુતેઃ ॥

ઇદાનીમ્ અહમ્ એતસ્યાં યાવત્ પરિણતા દૃશિ ।
નાભ્યાસેન વિના તાવદ્ ભિન્દ્ધીમં દેવિ કૌતુકમ્ ॥

યત્રાસૌ બ્રાહ્મણો ગેહે બ્રાહ્મણ્યા સહિતો ઽભવત્ ।
તં સર્ગં તં ગિરિગ્રામં નય માં સમવેક્ષિતુમ્ ॥

અચેત્યચિદ્રૂપમયીં પરમાં પાવનીં દૃશમ્ ।
અવલમ્બ્યેમમ્ આકારમ્ અવમુચ્ય ભવામલા ॥

તતઃ પ્રાપ્સ્યસ્ય્ અસન્દેહં વ્યોમાત્માનં નભસ્સ્થિતમ્ ।
ભૂમિષ્ઠનરસઙ્કલ્પો ગગનાન્તઃ પુરં યથા ॥

એવંસ્થિતં તં પશ્યાવસ્ સહ સર્ગમ્ અનન્તરમ્ ।
એવં તદ્દર્શનદ્વારે દેહો હિ પરમાર્ગલા ॥

અમુના દેવિ દેહેન જગદ્ અન્યદ્ અવાપ્યતે ।
ન વા કસ્માદ્ અત્ર યુક્તિં કથયાનુગ્રહગ્રહાત્ ॥

જગન્તીમાન્ય્ અમૂર્તાનિ મૂર્તિમન્તિ મુધાગ્રહાત્ ।
ભવદ્ભિર્ અવબુદ્ધાનિ હેમનીવોર્મિકાધિયા ॥

હેમ્ન્ય્ ઊર્મિકારૂપવને ઽપ્ય્ ઊર્મિકાત્વં ન વિદ્યતે ।
યથા તથા જગદ્રૂપે જગત્ત્વં નાસ્તિ ચિત્પદે ॥

જગદ્ આકાશમ્ એવેદં બ્રહ્મૈવ ન તુ દૃશ્યતા ।
દૃશ્યતે કાચિદ્ અપ્ય્ અત્ર ધૂલિર્ અમ્બુનિધાવ્ ઇવ ॥

બ્રહ્મૈવ પશ્યતિ બ્રહ્મ નાબ્રહ્મ બ્રહ્મ પશ્યતિ ।
સર્ગાદિનામ્ના પ્રથિતસ્ સ્વભાવો ઽસ્યૈવમ્ ઈદૃશઃ ॥

ન બ્રહ્મજગતોર્ અસ્તિ કાર્યકારણતોદયઃ ।
કારણાનામ્ અભાવેન સર્વેષાં સહકારિણામ્ ॥

યાવદ્ અભ્યાસયોગેન ન શાન્તા ભેદધીસ્ તવ ।
નૂનં તાવદ્ અતદ્રૂપા ન બ્રહ્મ પરિપશ્યસિ ॥

તત્ર રૂઢિમ્ ઉપાયાતા ઇમે યે ત્વ્ અસ્મદાદયઃ ।
અભ્યાસાદ્ બ્રહ્મસંવિત્તેઃ પશ્યામસ્ તે હિ તત્ પદમ્ ॥

સઙ્કલ્પનગરસ્યેવ મમાકશમયં વપુઃ ।
બ્રહ્મૈવ વાતઃ પશ્યામિ દેહેનાનેન તત્ પદમ્ ॥

વિશુદ્ધજ્ઞાનદેહાહં યથૈતે પદ્મજાદયઃ ।
બ્રહ્માત્મજગદાદીદમ્ અઙ્ગમ્ અસ્માકમ્ અઙ્ગને ॥

તવાભ્યાસં વિના બાલો નાકારો બ્રહ્મતાં ગતઃ ।
સ્થિતઃ કલનરૂપાત્મા તેન તન્ નાનુપશ્યસિ ॥

યત્ર સ્વસઙ્કલ્પપુરં સ્વદેહે નાનુલભ્યતે ।
તત્રાન્યસઙ્કલ્પપુરં સ્વદેહે નાનુલભ્યતે ॥

તસ્માદ્ એનં પરિત્યજ્ય દેહં ચિદ્વ્યોમરૂપિણી ।
તત્ પશ્યસ્ય્ એતદ્ એવાશુ કુરુ કાર્યવિદાં વરે ॥

સઙ્કલ્પનગરં સત્યં યથા સઙ્કલ્પિનં પ્રતિ ।
સદેહં વા વિદેહં વા નેતરં પ્રતિ કિઞ્ચન ॥

આદિસર્ગે જગદ્ભ્રાન્તિર્ યથેયં સ્થિતિમ્ આગતા ।
તથા તદાપ્રભૃત્ય્ એવ નિયતિઃ પ્રૌઢિમ્ આગતા ॥

ત્વયોક્તં દેવિ ગચ્છાવો બ્રાહ્મણબ્રાહ્મણીગૃહમ્ ।
સહેતીદમ્ અહં વચ્મિ કથં ગન્તવ્યમ્ અમ્બ હે ॥

ઇહ દેહં ઇમં ન્યસ્ય શુદ્ધસત્ત્વાનુપાતિના ।
ચેતસા તત્ પરં યામિ લોકં ત્વં કથયેતિ તુ ॥

સઙ્કલ્પવ્યોમવૃક્ષસ્ તે યથા સન્ન્ અપિ ખાત્મકઃ ।
ન કુડ્યાત્મા ન કુડ્યેન રોધ્યતે નાપિ કુડ્યહા ॥

શુદ્ધૈકસત્ત્વનિર્માણચિત્તરૂપસ્ય તત્ કિલ ।
પ્રતિભાનમ્ અતસ્ તસ્માદ્ પરમાદ્ ભિદ્યતે મનાક્ ॥

સો ઽયમ્ એતાદૃશો દેહો નૈનં સન્ત્યજ્ય યામ્ય્ અહમ્ ।
અનેનૈવ તમ્ આપ્નોમિ દેશં ગન્ધમ્ ઇવાનિલઃ ॥

યથા જલં જલૈર્ વાગ્નિર્ અગ્નિના વાયુનાનિલઃ ।
મિલત્ય્ એવં મનોદેહો દેહૈર્ અન્યૈર્ મનોમયૈઃ ॥

ન હિ પાર્થિવતાં સંવિદ્ એત્ય્ અપાર્થિવસંવિદા ।
એકત્વં કલ્પનાશૈલશૈલયોઃ ક્વાહતિર્ મિથઃ ॥

આતિવાહિક એવાયં ત્વાદૃશશ્ ચિત્તદેહકઃ ।
આધિભૌતિકબુદ્ધ્યા તુ ગૃહીતશ્ ચિરભાવનાત્ ॥

યથા સ્વપ્ને યથા દીર્ઘકાલધ્યાને યથા ભ્રમૈઃ ।
યથા વ્યસનિસઙ્કલ્પે યથા ગન્ધર્વપત્તને ॥

વાસનાતાનવં નૂનં યદા તે સ્થિતિમ્ એષ્યતિ ।
તદાધિભૌતિકીભાવં પુનર્ એતિ ન દેહકઃ ॥

આતિવાહિકદેહત્વપ્રત્યયે ઘનતાં ગતે ।
તમ્ અવાપ્નોત્ય્ અયં દેહો દશામોહે વિનશ્યતિ ॥

યદ્ અસ્તિ નામ તત્રૈષ નાશાનાશક્રમો ભવેત્ ।
વસ્તુતો નાસ્તિ યત્ ત્વ્ એવ નાશસ્ સ્યાત્ તત્ર કીદૃશઃ ॥

રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે નષ્ટે સત્યબોધવશાત્ સુતે ।
સર્પો ન નષ્ટસ્ તન્ નષ્ટો વેત્ય્ એવં કેવ સઙ્કથા ॥

યથા સત્યપરિજ્ઞાનાદ્ દૃશ્યતે નાધિભૌતિકઃ ।
તથાતિવાહિકજ્ઞાનાદ્ દૃશ્યતે નાધિભૌતિકઃ ॥

કલ્પના વિનિવર્તેત કલ્પિતા યદિ કેનચિત્ ।
સા શિલા સમપાસ્તૈવ યા નેહાસ્તિ કદાચન ॥

પરસ્પરં પરાપૂર્ણમ્ ઇદં દેહાદિકં સ્થિતમ્ ।
ઇતિ સત્યં વયં ભદ્રે પશ્યામો નાસિ પશ્યસિ ॥

આદિસર્ગે ભવેચ્ ચિત્ત્વં કલ્પનાકલિતં યદા ।
તદા તતઃપ્રભૃત્ય્ એકં સ્વત્વં દૃશ્યમ્ ઇવેક્ષ્યતે ॥

એકસ્મિન્ન્ એવ સંશાન્તે દિક્કાલાદ્યવિભાગિનિ ।
વિદ્યમાને પરે તત્ત્વે કલ્પનાવસરઃ કુતઃ ॥

કટકત્વં યથા હેમ્નિ તરઙ્ગત્વં યથામ્ભસિ ।
સત્યત્વં ચ યથા સ્વપ્નસઙ્કલ્પનગરાદિષુ ॥

નાસ્ત્ય્ એવ સત્યાનુભવે તથા નાસ્ત્ય્ એવ ચિત્પદે ।
કલ્પનં વ્યતિરિક્તાત્મ તત્સ્વભાવાદ્ અનામયાત્ ॥

યથા નાસ્ત્ય્ અમ્બરે પાંસુઃ પરે નાસ્તિ તથા કલા ।
અકલાકલનં શાન્તમ્ ઇદમ્ એકમ્ અજં તતઃ ॥

યદ્ વેદં ભાસતે કિઞ્ચિત્ તત્ તસ્યૈવ નિરામયમ્ ।
કચનં કાઞ્ચનાખ્યાનકાન્તસ્યાતિમણેર્ ઇવ ॥

એતાવન્તં ચિરં કાલમ્ એવં દેવિ વયં વદ ।
ભ્રામિતાઃ કે ચ નામેમે દ્વૈતાદ્વૈતવિકલ્પનૈઃ ॥

અવિચારેણ તરલે ભ્રાન્તાસિ ચિરમ્ આકુલા ।
અવિચારસ્ સ્વભાવોત્થસ્ સ વિચારાદ્ વિનશ્યતિ ॥

અવિચારો વિચારેણ નિમેષાદ્ એવ નશ્યતિ ।
એષો ઽસન્ન્ એવ તેનાન્તર્ અવિદ્યૈષા ન વિદ્યતે ॥

તસ્માન્ નૈવાવિચારો ઽસ્તિ નાવિદ્યા નૈવ બન્ધનમ્ ।
ન મોક્ષો ઽસ્તિ નિરાબાધં શુદ્ધબોધસ્ ત્વ્ ઇદં જગત્ ॥

એતાવન્તં યદા કાલં ત્વયૈતન્ ન વિચારિતમ્ ।
તદા ન સમ્પ્રબુદ્ધા ત્વં ભ્રાન્તૈવાર્ણવ આકુલા ॥

અદ્યપ્રભૃતિ બુદ્ધાસિ વિમુક્તાસિ વિવેકિની ।
વાસનાતાનવે બીજં પતિતં તવ ચેતસિ ॥

આદાવ્ એવ હિ નોત્પન્નં દૃશ્યં સંસારનાટકમ્ ।
યદા તદા કથં કેન વાસ્યતે વાસનાપિ કા ॥

અત્યન્તાભાવસમ્પત્તૌ દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃશામ્ અતઃ ।
એકધ્યાને પરં રૂઢે નિર્વિકલ્પસમાધિનિ ॥

વાસનાક્ષયબીજે ઽસ્મિન્ કિઞ્ચિદ્ અઙ્કુરિતે હૃદિ ।
ક્રમાન્ નોદયમ્ એષ્યન્તિ રાગદ્વેષાદિકા દૃશઃ ॥

સંસારસમ્ભવશ્ ચાયં નિર્મૂલત્વમ્ ઉપૈષ્યતિ ।
નિર્વિકલ્પસમાધાનં પ્રતિષ્ઠામ્ અલમ્ એષ્યતિ ॥

વિગતકલનકાલિમાકલઙ્કા ગગનકલાન્તરનિર્મલા બલેન ।
સકલકરણકાર્યકારણાન્તઃ કતિપયકાર્યવશાદ્ ભવિષ્યસીતિ ॥