મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.20

સ તે ભર્તાદ્ય સમ્પન્નો દ્વિજો ભૂપત્વમ્ આગતઃ ।
યાસાવ્ અરુન્ધતી નામ બ્રાહ્મણી સા ત્વમ્ અઙ્ગને ॥

ઇહેમૌ કુરુતો રાજ્યં તૌ ભવન્તૌ સુદમ્પતી ।
ચક્રવાકાવ્ ઇવ નવૌ ભુવિ જાતૌ શિવાવ્ ઇવ ॥

એષ તે કથિતસ્ સર્વઃ પ્રાક્તનસ્ સંસૃતિભ્રમઃ ।
ભ્રાન્તિમાત્રકમ્ આકાશમ્ એવ જીવસ્વરૂપધૃત્ ॥

ભ્રમાદ્ અસ્માચ્ ચિદાદર્શે ભ્રમો ઽયં પ્રતિબિમ્બિતઃ ।
અસત્ય એવ ચાસત્યાદ્ ભવતોર્ ભવભઙ્ગદઃ ॥

તસ્માદ્ ભ્રાન્તિમયઃ કસ્ સ્યાત્ કો વા ભ્રાન્ત્યુજ્ઝિતો ભવેત્ ।
સર્ગો નિરર્ગલાનલ્પબોધાન્ નાન્યદ્ વિજૃમ્ભતે ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ચિરં ચારુવિસ્મયોત્ફુલ્લલોચના ।
ભૂત્વોવાચ વચો લીલા લીલાલસપદાક્ષરમ્ ॥

દેવિ ત્વદ્વચનં મિથ્યા કથં સમ્પન્નમ્ ઈદૃશમ્ ।
ક્વ વિપ્રજીવસ્ સ્વગૃહે ક્વેમે વયમ્ ઇહ સ્થિતાઃ ॥

તાદૃગ્ લોકાન્તરં સા ભૂસ્ તે શૈલાસ્ તા દિશો દશ ।
કથં માન્તિ ગૃહસ્યાન્તર્ મદ્ભર્તા યેષ્વ્ અવસ્થિતઃ ॥

મત્ત ઐરાવણો બદ્ધસ્ સિદ્ધાર્થકણકોદરે ।
મષકેન કૃતં યુદ્ધં સિંહૌઘૈર્ અણુકોટરે ॥

પદ્માક્ષે સ્થાપિતો મેરુર્ નિગીર્ણો મધુપાયિના ।
સ્વપ્નાભ્રગર્જિતં શ્રુત્વા ચિત્રે નૃત્યન્તિ વર્હિણઃ ॥

અસમઞ્જસમ્ એવૈતદ્ યથા સર્વેશ્વરેશ્વરિ ।
તથા ગૃહાન્તઃ પૃથિવી શૈલાશ્ ચેત્ય્ અસમઞ્જસમ્ ॥

યથાવદ્ એતદ્ દેવેશિ કથયામલયા ધિયા ।
પ્રસાદસુગૃહીતે હિ નોદ્વિજન્તે મહૌજસઃ ॥

નાહં મિથ્યા વદામીદં યથાવચ્ છૃણુ સુન્દરિ ।
ભેદનં નિયતીનાં હિ ક્રિયતે નાસ્મદાદિભિઃ ॥

વિભિદ્યમાનામ્ અન્યેન સ્થાપયામ્ય્ અહમ્ એવ યામ્ ।
મર્યાદાં તાં મયા ભિન્નાં કો ઽપરઃ પાલયિષ્યતિ ॥

સગ્રામં દ્વિજજીવાત્મા તસ્મિન્ન્ એવ સ્વસદ્મનિ ।
વ્યોમ્ન્ય્ એવેદં મહીરાષ્ટ્રં વ્યોમાત્મૈવ પ્રપશ્યતિ ॥

પ્રાક્તની સા સ્મૃતિર્ લુપ્તા યુવયોર્ ઉદિતાન્યથા ।
સ્વપ્ને જાગ્રત્સ્મૃતિર્ યદ્વદ્ એતન્મરણમ્ અઙ્ગને ॥

યથા સ્વપ્ને ત્રિભુવનં સઙ્કલ્પાત્ ત્રિજગદ્ યથા ।
યથા કથાર્થસઙ્ગ્રામો મરુભૂમૌ યથા જલં ॥

તસ્ય બ્રાહ્મણગેહસ્ય સશૈલવનપત્તના ।
ઇયમ્ અન્તસ્સ્થિતા ભૂમિસ્ સઙ્કલ્પાદર્શયોર્ ઇવ ॥

અસત્યૈવેયમ્ આભાતિ સત્યેવ ઘનસર્ગતા ।
તસ્યાસત્યાવભાસસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નઃ કોશકોટરે ॥

અસત્યાદ્ યત્ સમુત્પન્નં સ્મૃત્યા નામ તદ્ અપ્ય્ અસત્ ।
મૃગતૃષ્ણાતરઙ્ગિણ્યાસ્ તરઙ્ગો ઽપિ ન સત્યતઃ ॥

ઇદં ત્વદીયં સદનં તદ્ગેહાકાશકોશગમ્ ।
વિદ્ધિ માં ત્વાં ચ સર્વં વા તચ્ ચ વ્યોમૈવ કેવલમ્ ॥

સ્વપ્નસઙ્ગમસઙ્કલ્પસ્વાનુભૂતિપરમ્પરાઃ ।
પ્રમાણાન્ય્ અત્ર મુખ્યાનિ સમ્બોધાય પ્રદીપવત્ ॥

સ્થિતો બ્રાહ્મણગેહે ઽન્તર્ દ્વિજજીવસ્ તદન્તરે ।
સસમુદ્રવના પૃથ્વી સ્થિતાબ્જ ઇવ ષટ્પદી ॥

તસ્યાઃ કસ્મિંશ્ચિદ્ એકસ્મિન્ પેલવે કોટરોદરે ।
ઇદં પત્તનમ્ આભાતિ કેશોણ્ડુક ઇવામ્બરે ॥

તસ્મિન્ન્ અસ્મિન્ પુરે તન્વિ તવેદં સદનં સ્થિતમ્ ।
તસ્માત્ કિમ્ અણુમાત્રે ઽન્તર્ ગજવૃન્દમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

પરમાણૌ પરમાણૌ સન્તિ વત્સે ચિદાત્મનિ ।
અન્તર્ અન્તર્ જગન્તીતિ કેનૈતન્ નામ સઙ્ખ્યતે ॥

અષ્ટમં દિવસં વિપ્રસ્ સ મૃતઃ પરમેશ્વરિ ।
ગતો વર્ષગણો ઽસ્માકમ્ અતઃ કથમ્ ઇદં ભવેત્ ॥

દેશદૈર્ઘ્યં યથા નાસ્તિ કાલદૈર્ઘ્યં તથૈવ ચ ।
નાસ્ત્ય્ એવેતિ યથાન્યાયં કથ્યમાનં મયા શૃણુ ॥

યથૈતત્ પ્રતિભામાત્રં જગત્સર્ગાવભાસનમ્ ।
તથૈતત્ પ્રતિભામાત્રં ક્ષણકલ્પાવભાસનં ॥

ક્ષણકલ્પજગત્સર્ગત્વત્તામત્તાત્મજન્મનામ્ ।
યથાવત્ પ્રતિભાસસ્ય વત્સે ક્રમમ્ ઇમં શૃણુ ॥

અનુભૂય ક્ષણં જીવો મિથ્યામરણમૂર્છનામ્ ।
તદૈવોન્મેષમાત્રેણ વ્યોમ્ન્ય્ એવ વ્યોમરૂપ્ય્ અપિ ॥

આધેયો ઽહમ્ ઇહાધારે સ્થિતો ઽહમ્ ઇતિ ચેતતિ ।
હસ્તપાદાદિમાન્ દેહો મમાયમ્ ઇતિ પશ્યતિ ॥

યદૈવ ચેતતિ વપુસ્ તદૈવેદં સ ચેતતિ ।
એતસ્યાહં પિતુઃ પુત્રો વર્ષાણીમાનિ સન્તિ મે ॥

ઇમે મે બાન્ધવા રમ્યા મમેદં રમ્યમ્ આસ્પદમ્ ।
જાતો ઽહમ્ અભવં બાલો વૃદ્ધિં યાતો ઽહમ્ ઈદૃશઃ ॥

બાન્ધવાશ્ ચાસ્ય તે સર્વે તથૈવ વિહરન્ત્ય્ અપિ ।
ચિદાકાશઘનૈક્યત્વાત્ સ્વાત્મન્ય્ અપિ ભવન્તિ તે ॥

એવં નામોદિતે ઽપ્ય્ અસ્યાશ્ ચિતેસ્ સંસારષણ્ડકે ।
ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અભ્યુદિતં સ્થિતં વ્યોમૈવ નિર્મલમ્ ॥

સ્વપ્ને દ્રષ્ટરિ યદ્વચ્ ચિત્ તદ્વદ્ દૃશ્યે ચિદ્ એવ સા ।
સર્વદૈકતયા તસ્માત્ સા સ્વપ્ને દ્રષ્ટૃદર્શનમ્ ॥

યથા સ્વપ્ને તથોદેતિ પરલોકદૃશા ચિતિઃ ।
પરલોકે યથોદેતિ તથૈવેહાપ્ય્ ઉદેતિ સા ॥

તત્ સ્વપ્નપરલોકેહલોકાનામ્ અસતાં સતાં ।
ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ વીચીનામ્ ઇવ વારિણિ ॥

અતો ઽજાતમ્ ઇદં વિશ્વમ્ અજાતત્વાદ્ અનાશિ ચ ।
ખરૂપત્વાચ્ ચ નાસ્ત્ય્ એવ યચ્ ચ ભાતિ ચિદ્ એવ સા ॥

યથૈષા ચેત્યનિર્હીના પરમવ્યોમરૂપિણી ।
સચેત્યાપિ તથૈવૈષા પરમવ્યોમરૂપિણી ॥

યસ્માચ્ ચેત્યમ્ અતો નાન્યદ્ વીચિત્વાદ્ ઇવ વારિતા ।
વીચિત્વં ચ ન ચૈવાસ્તિ શશશૃઙ્ગવદ્ એવ હિ ॥

સૈવ ચેત્યમ્ ઇવાપન્ના સ્વભાવાદ્ અચ્યુતાપ્ય્ અલમ્ ।
તસ્માન્ નાસ્ત્ય્ એવ દૃશ્યો ઽર્થઃ કુતો ઽતો દ્રષ્ટૃદૃશ્યધીઃ ॥

નિમેષેણૈવ જીવસ્ય મૃતિમોહાદ્ અનન્તરમ્ ।
ત્રિજગત્સર્ગદૃશ્યશ્રીઃ પ્રતિભામ્ ઉપગચ્છતિ ॥

યથાદેશં યથાકાલં યથારમ્ભં યથાક્રમમ્ ।
યથોત્પાદં યથામાતૃ યથાપિતૃ યથૌરસમ્ ॥

યથાવયો યથાસંવિદ્ યથાસ્થાનં યથેહિતમ્ ।
યથાબન્ધુ યથાભૃત્યં યથેહાસ્તમયોદયમ્ ॥

અજાતમ્ એવ જાતો ઽહમ્ ઇતિ પશ્યતિ ચિદ્વપુઃ ।
દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યમનોબુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

ઝગિત્ય્ એવ મૃતેર્ અન્તે વપુઃ પશ્યતિ યૌવનમ્ ।
એષા માતા પિતા ત્વ્ એષ બાલો ઽભૂવમ્ અહં ત્વ્ ઇતિ ॥

નાનુભૂતો ઽનુભૂતો વા યસ્ સ્યાત્ સ્મૃતિમયઃ ક્રમઃ ।
પશ્ચાદ્ ઉદેત્ય્ અસૌ તસ્ય પુષ્પસ્યેવ ફલોદયઃ ॥

નિમેષેણૈવ સકલો ગત ઇત્ય્ અનુભૂયતે ।
રાત્રિર્ દ્વાદશવર્ષાણિ હરિશ્ચન્દ્રે તથાપ્ય્ અભૂત્ ॥

કાન્તાવિરહિણામ્ એકં વાસરં વત્સરાયતે ।
મૃતો જાતો ઽહમ્ અન્યો મે પિતેતિ સ્વપ્નધામ્નિ ચ ॥

અભુક્તસ્યૈવ ભોગ્યસ્ય ભુક્તધીર્ ઉપજાયતે ।
ભુક્તે ચાભુક્તધીર્ દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ અલં કિતવાદિષુ ॥

શૂન્યમ્ આકીર્ણતામ્ એતિ તુલ્યં વ્યસનમ્ ઉત્સવૈઃ ।
વિપ્રલમ્ભો ઽપિ લાભશ્ ચ મદસ્વપ્નાદિસંવિદિ ॥

તૈક્ષ્ણ્યં યથા મરિચબીજકણે સ્થિતં સ્વં સ્તમ્ભે ઽથવા રચિતપુત્રકજાલમ્ અન્તઃ ।
દૃશ્યં ત્વ્ અનન્યદ્ ઇદમ્ એવમ્ અજે ઽસ્તિ શાન્તં કસ્યાસ્તિ બન્ધનવિમોક્ષદૃશઃ કુતઃ કાઃ ॥