મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.18

ઇત્થં વિનોદયામીદં દુઃખિતં ચિત્તમ્ ઇત્ય્ અલમ્ ।
બોધયિત્વેઙ્ગિતૈર્ ભૂપાન્ આસ્થાનાદ્ ઉત્થિતાથ સા ॥

પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં ભર્તુઃ પાર્શ્વે ઽન્તઃપુરમણ્ડપે ।
વિવેશ પુષ્પગુપ્તસ્ય ચિન્તયામ્ આસ ચેતિ સા ॥

અહો વિચિત્રા માયેયમ્ એતે ઽસ્મત્પુરમાનવાઃ ।
બહિર્ અન્તશ્ ચિદાદર્શે તત્ર ચેહ ચ સંસ્થિતાઃ ॥

તાલીતમાલહિન્તાલમાલિતા ગિરયો ઽપ્ય્ અમી ।
યથા તત્ર તથેહાપિ બત માયેયમ્ આતતા ॥

આદર્શે બહિર્ અન્તશ્ ચ યથા શૈલો ઽનુભૂયતે ।
બહિર્ અન્તશ્ ચિદાદર્શે તથા સર્ગો ઽનુભૂયતે ॥

અત્ર ભ્રાન્તિમયસ્ સર્ગઃ કસ્ સ્યાત્ કઃ પારમાર્થિકઃ ।
ઇતિ પૃચ્છામિ વાગીશીમ્ અભ્યર્ચ્યોત્તમસંશયમ્ ॥

ઇતિ નિશ્ચિત્ય તાં દેવીં પૂજયામ્ આસ સા તદા ।
દદર્શ ચ પુરઃ પ્રાપ્તાં કુમારીરૂપધારિણીમ્ ॥

ભદ્રાસનગતાં દેવીમ્ ઉપવિશ્ય પુરોગતા ।
પરમાર્થમહાશક્તિં લીલાપૃચ્છદ્ ભુવિ સ્થિતા ॥

અનુકમ્પ્યસ્ય નો દેવિ ભજન્ત્ય્ ઉદ્વેગમ્ ઉત્તમાઃ ।
ત્વયૈવ કિલ સર્ગાદૌ સ્થાપિતેતિ પુરાસ્થિતિઃ ॥

તદ્ ઇયં યત્ પુરા પ્રહ્વા પૃચ્છામિ પરમેશ્વરિ ।
ત્વં બ્રૂહિ ત્વત્કૃતો નૂનં સફલો મે ઽસ્ત્ય્ અનુગ્રહઃ ॥

અસ્ત્ય્ આદર્શો જગન્નામ્નઃ ખાદ્ અપ્ય્ અધિકનિર્મલઃ ।
યસ્ય યોજનકોટીનાં કોટયો ઽવયવો મનાક્ ॥

નિસ્સન્ધિબન્ધો ઽભિઘનો મૃદુર્ મસૃણશીતલઃ ।
અચેત્યચિદ્ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના નિર્ભિત્તિર્ અગ્રહઃ ॥

દિક્કાલકલનાકાશપ્રકાશનિયતિક્રમાઃ ।
યત્રેમે પ્રતિબિમ્બન્તિ પરાં પરિમિતિં ગતાઃ ॥

ત્રિજગત્પ્રતિબિમ્બશ્રીર્ બહિર્ અન્તશ્ ચ સંસ્થિતા ।
તત્રામ્બ કૃત્રિમા કા સ્યાત્ કાસૌ વા સ્યાદ્ અકૃત્રિમા ॥

અકૃત્રિમત્વં સર્ગસ્ય કીદૃશં વદ સુન્દરિ ।
કીદૃશં કૃત્રિમત્વં સ્યાદ્ યથાવત્ કથયેતિ મે ॥

યથાહમ્ ઇહ તિષ્ઠામિ ત્વં ચ દેવિ સ્થિતામ્બિકે ।
અસાવ્ અકૃત્રિમસ્ સર્ગ ઇતિ દેવેશિ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

યત્રાધુના સ ભર્તા મે સ્થિતસ્ સર્ગસ્ સ કૃત્રિમઃ ।
અહં મન્યે યતશ્ શૂન્યો દેશકાલાદ્યપૂરકઃ ॥

કૃત્રિમો ઽકૃત્રિમાત્ સર્ગો ન કદાચન જાયતે ।
ન હિ કારણતઃ કાર્યમ્ ઉદેત્ય્ અસદૃશં ક્વચિત્ ॥

દૃશ્યતે કારણાત્ કાર્યં સુવિલક્ષણમ્ અમ્બિકે ।
અમ્બ્વ્ આદાતુમ્ અશક્તા મૃદ્ ઘટસ્ તજ્જસ્ તદાસ્પદમ્ ॥

સમ્પદ્યતે હિ યત્ કાર્યં કારણૈસ્ સહકારિભિઃ ।
મુખ્યકારણવૈચિત્ર્યં કિઞ્ચિત્ તસ્યાવલોક્યતે ॥

ન ચ ત્વદ્ભર્તૃસર્ગસ્ય કિઞ્ચિત્ પૃથ્વ્યાદિ કારણમ્ ।
ન ભૂમણ્ડલતો ભૂમિર્ જાતા તત્ર વરાનને ॥

ગતા ચિદ્ ઇત ઉડ્ડીય કુતસ્ સ્યાદ્ ઇહભૂતલમ્ ।
સહકારીણિ કાન્ય્ એવ કારણાન્ય્ અત્ર કારણમ્ ॥

કારણાનામ્ અભાવે ઽપિ યદ્ એતિ સહકારિણામ્ ।
તત્ પૂર્વકારણાન્ નાન્યત્ સર્વેણેત્ય્ અનુભૂયતે ॥

સ્મૃતિસ્ સા દેવિ મદ્ભર્તુસ્ તથા સ્ફારત્વમ્ આગતા ।
સ્મૃતેશ્ ચ કારણં વેદ્મિ સર્ગો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

સ્મૃતિર્ આકાશરૂપૈવ યથા તજ્જસ્ તથૈવ તે ।
ભર્તૃસર્ગો ઽનુભૂતો હિ સ ખમ્ એવ તથાબલે ॥

સ્મૃત્યાકાશમયસ્ સર્ગો યથા ભર્તુર્ મમોદિતઃ ।
તથૈવેમમ્ અહં મન્યે સ સર્ગો ઽત્ર નિદર્શનમ્ ॥

એવમ્ એતદ્ અસત્સર્ગો ભર્તુસ્ તે ભાતિ ભાસુરઃ ।
તથૈવાયમ્ ઇહાભાતિ પશ્યામ્ય્ એતદ્ અહં સુતે ॥

યથા પત્યુર્ અમૂર્તો ઽસ્માત્ સર્ગાત્ સર્ગો ભ્રમાત્મકઃ ।
જાતસ્ તથાયં વદ મે જગત્કુડ્યનિવૃત્તયે ॥

પ્રાક્સ્મૃતિર્ ભ્રાન્તિમાત્રાત્મા સર્ગો ઽયમ્ ઉદિતો યથા ।
સ્વપ્નભ્રમાત્મકો ભાતિ તથેદં કથ્યતે શૃણુ ॥

અસ્તિ કશ્ચિચ્ ચિદાકાશે ક્વચિત્ સંસારમણ્ડપઃ ।
આકાશકાચદલવચ્ છાદનાચ્છાદનાકૃતિઃ ॥

મેરુસ્તમ્ભસ્થલોકેશપુરશ્રીસાલભઞ્જિકઃ ।
ચતુર્દશાપવરકસ્ ત્રિગર્તો ભાનુદીપકઃ ॥

કોણસ્થભૂતવલ્મીકવ્યાપ્તપર્વતલોષ્ટકઃ ।
અનેકપુત્રજરઢપ્રજેશબ્રાહ્મણાસ્પદમ્ ॥

ઋક્ષૌઘકોશકારાઢ્યવ્યોમોર્ધ્વતલકાલિમા ।
નભોનિવાસિસિદ્ધૌઘમષકાહિતઘુઙ્ઘુમઃ ॥

પયોદગૃહધૂમોગ્રજાલાવલિતકોણકઃ ।
વાતમાર્ગમહાવંશસ્થિતવૈમાનિકક્રિમિઃ ॥

સુરાસુરાદિદુર્બાલલીલાકલકલાકુલઃ ।
લોકાન્તરપુરગ્રામભાણ્ડોપસ્કરનિર્ભરઃ ॥

સરિત્સ્રોતોઽબ્ધિસરસીજલોક્ષિતમહીતલઃ ।
પાતાલભૂતલસ્વર્ગાભોગભાસુરકોટરઃ ॥

તત્ર કસ્મિંશ્ચિદ્ એકસ્મિન્ કોણાપવરકોદરે ।
શૈલલોષ્ટતલે ઽસ્ત્ય્ એકો ગિરિગ્રામકગર્તકઃ ॥

અસ્મિન્ નદીશૈલવનોપગૂઢે સાગ્નિસ્ સદારસ્ સુતવાન્ અરોગઃ ।
ગોક્ષીરવાન્ રાજભયાદ્ વિમુક્તઃ સર્વાતિથિર્ ધર્મપરો દ્વિજો ઽભૂત્ ॥