મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.12

એતસ્માત્ પરમાચ્ છાન્તાત્ પદાત્ પરમપાવનાત્ ।
યથેદમ્ ઉત્થિતં વિશ્વં તચ્ છૃણૂત્તમયા ધિયા ॥

સુષુપ્તં સ્વપ્નવદ્ ભાતિ ભાતિ બ્રહ્મૈવ સર્ગવત્ ।
સર્વમ્ એકં ચ તચ્ છાન્તં તત્ર તાવત્ ક્રમં શૃણુ ॥

તસ્યાનન્તપ્રકાશાત્મરૂપસ્યાતતચિન્મણેઃ ।
સત્તામાત્રાત્મ કચનં યદ્ અજસ્રં સ્વભાવતઃ ॥

તદ્ આત્મનિ સ્વયં કિઞ્ચિચ્ ચેત્યતામ્ ઇવ ગચ્છતિ ।
અગૃહીતાર્થકં સંવિદીહામર્શનસૂચકમ્ ॥

ભાવિનામાર્થકલનૈઃ કિઞ્ચિદૂહિતરૂપકમ્ ।
આકાશાદ્ અણુ શુદ્ધં ચ સર્વસ્મિન્ ભાવિબોધનમ્ ॥

તતસ્ સા પરમા સત્તા સતીતશ્ ચેતનોન્મુખી ।
ચિન્નામયોગ્યા ભવતિ કિઞ્ચિલ્લભ્યતયા તયા ॥

ઘનસંવેદનાત્ પશ્ચાદ્ ભાવિજીવાદિનામિકા ।
સા ભવત્ય્ આત્મકલના યદા યાન્તી પરાત્ પદાત્ ॥

સ્વતૈકભાવનામાત્રસારા સંસરણોન્મુખી ।
તદા વસ્તુસ્વભાવેન તન્વસ્ તિષ્ઠન્તિ તામ્ ઇમાઃ ॥

સમનન્તરમ્ એતસ્યાઃ ખસત્તોદેતિ શૂન્યતા ।
શબ્દાદિગુણબીજં સા ભવિષ્યદભિધાર્થદા ॥

અહન્તોદેતિ તદનુ સહ વૈ કાલસત્તયા ।
ભવિષ્યદભિધાર્થે તે બીજં મુખ્યં જગત્સ્થિતેઃ ॥

તસ્યાશ્ શક્તેઃ પરાયાસ્ તુ સ્વસંવેદનમાત્રકમ્ ।
એતજ્ જાલમ્ અસદ્રૂપં સદ્ ઇવોદેતિ વિસ્ફુરત્ ॥

એવમ્પ્રાયાત્મિકા સા ચિદ્ બીજં સઙ્કલ્પશાખિનઃ ।
તત્રાપ્ય્ અહઙ્કારકરસ્ સ તત્સ્પન્દતયા મરુત્ ॥

ચિદ્ અહન્તાવતી વ્યોમશબ્દતન્માત્રભાવનાત્ ।
સ્વતો ઘનીભૂય શનૈઃ ખતન્માત્રં ભવત્ય્ અલમ્ ॥

ભાવિનામાર્થરૂપં તદ્ બીજં શબ્દૌઘશાખિનઃ ।
પદવાક્યપ્રમાણાઢ્યવેદવૃન્દવિકારિ તત્ ॥

તસ્માદ્ ઉદેષ્યત્ય્ અખિલા જગચ્છ્રીશ્ શબ્દરૂપિણઃ ।
શબ્દૌઘનિર્મિતાર્થૌઘપરિણામવિસારિણી ॥

ચિદ્ એવમ્પરિવારા સા જીવશબ્દેન કથ્યતે ।
ભાવિશબ્દાર્થજાલેન બીજં ભૂતૌઘશાખિનઃ ॥

ચતુર્દશવિધં ભૂતજાતમ્ આવલિતામ્બરમ્ ।
જગજ્જઠરયન્ત્રૌઘં પ્રસરિષ્યતિ વૈ તતઃ ॥

અસમ્પ્રાપ્તાભિધાસારા ચિજ્ જીવત્વાત્ સ્ફુરદ્વપુઃ ।
યા સૈવ સ્પર્શતન્માત્રં ભાવનાદ્ ભવતિ ક્ષણાત્ ॥

પવનસ્કન્ધવિસ્તારં બીજં સ્પર્શૈકશાખિનઃ ।
સર્વભૂતક્રિયાસ્પન્દસ્ તસ્માત્ સમ્પ્રસરિષ્યતિ ॥

તત્ર યશ્ ચિદ્વિલાસેન પ્રકાશો ઽનુભવાદ્ ભવેત્ ।
તેજસ્તન્માત્રકં તત્તદ્ભવિષ્યદભિધાર્થદમ્ ॥

તત્ સૂર્યાદિવિજૃમ્ભાભિર્ બીજમ્ આલોકશાખિનઃ ।
તસ્માદ્ રૂપવિભેદેન સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ ॥

ભવચ્ ચતુર્ણામ્ અવતસ્ તતસ્ સત ઇવાસતઃ ।
સ્વદનં તસ્ય સઙ્ઘસ્ય રસતન્માત્રમ્ ઉચ્યતે ॥

ભાવિવારિવિલાસાત્મ તદ્ બીજં રસશાખિનઃ ।
અન્યોઽન્યાસ્વદનેનાસ્માત્ સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ ॥

ભવિષ્યદ્ગન્ધસઙ્કલ્પનામાસૌ કલનાત્મકા ।
સઙ્કલ્પાત્મા સસૌગન્ધતન્માત્રત્વં પ્રયચ્છતિ ॥

ભાવિભૂગોલકત્વેન બીજમ્ આકૃતિશાખિનઃ ।
સર્વાધારાત્મનસ્ તસ્માત્ સંસારઃ પ્રસરિષ્યતિ ॥

ચિતા વિભાવ્યમાનાનિ તન્માત્રાણિ પરસ્પરમ્ ।
સ્વયં પરિણતાન્ય્ અન્તર્ અમ્બુનીવ નિરન્તરમ્ ॥

તથૈતાનિ વિમિશ્રાણિ વિવિક્તાનિ પુનર્ યથા ।
ન શુદ્ધાન્ય્ ઉપલભ્યન્તે સર્વનાશાન્તમ્ એવ હિ ॥

સંવિત્તિમાત્રરૂપાણિ સ્થિતાનિ ગગનોદરે ।
ભવન્તિ વટજાલાનિ યથા બીજકણાન્તરે ॥

પ્રસવં પરિપશ્યન્તિ શતશાખં સ્ફુરન્તિ ચ ।
પરમાણ્વન્તરે માન્તિ ક્ષણાત્ કલ્પીભવન્તિ ચ ॥

વિવર્તમ્ એવ ધાવન્તિ નિર્વિવર્તાનિ સન્તિ ચ ।
ચિદ્વેદિતાનિ સર્વાણિ ક્ષણાત્ પિણ્ડીભવન્તિ હિ ॥

તન્માત્રગણમ્ એતત્ સા સ્વસઙ્કલ્પાત્મકં ચિતિઃ ।
વેદનાવસરે ઽણ્વૌઘમ્ અનાકારૈવ પશ્યતિ ॥

બીજં જગત્સુ નનુ પઞ્ચકમાત્રમ્ અસ્ય બીજં પરા વ્યવહિતા ચિતિશક્તિર્ આદ્યા ।
તજ્જં તદ્ એવ ભવતીતિ સદાનુભૂતં ચિન્માત્રમ્ એકમ્ અજમ્ આદ્યમ્ અતો જગચ્છ્રીઃ ॥