મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.11

ઇત્થંરૂપમ્ ઇદં દૃશ્યં જગન્ નામાસ્તિ ભાસુરમ્ ।
મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ ભો બ્રહ્મન્ ક્વ નુ ગચ્છતિ ॥

કુત આયાતિ કીદૃગ્ વા વન્ધ્યાપુત્રઃ ક્વ ગચ્છતિ ।
ક્વ યાતિ કુત આયાતિ વદ વા વ્યોમકાનનમ્ ॥

વન્ધ્યાપુત્રો વ્યોમવનં નૈવાસ્તિ ન ભવિષ્યતિ ।
કીદૃશી દૃશ્યતા તસ્ય કીદૃશી તસ્ય નાસ્તિતા ॥

વન્ધ્યાપુત્રવ્યોમવને યથા ન સ્તઃ કદાચન ।
જગદાદ્ય્ અખિલં દૃશ્યં તથા નાસ્તિ કદાચન ॥

ન ચોત્પન્નં ન ચ ધ્વંસિ યત્ કિલાદૌ ન વિદ્યતે ।
ઉત્પત્તિઃ કીદૃશી તસ્ય નાશશબ્દસ્ય કા કથા ॥

વન્ધ્યાપુત્રનભોવૃક્ષકલ્પના તાવદ્ અસ્તિ હિ ।
સા યથા નાશજન્માદ્યા તથૈવેદં ન કિં ભવેત્ ॥

ફુલ્લસ્યાતુલભુસ્ સમ્યગ્ આલકૈઃ કુરુ કોલનમ્ ।
નિરન્વયા યથૈવોક્તિર્ જગત્સત્તા તથૈવ હિ ॥

યથા સૌવર્ણકટકે દૃશ્યમાનમ્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
કટકત્વં તુ નાસ્ત્ય્ એવ જગત્ત્વં તુ તથા પરે ॥

આકાશે ચ યથા નાસ્તિ શૂન્યત્વં વ્યતિરેકવત્ ।
જગત્ત્વં બ્રહ્મણિ તથા નાસ્ત્ય્ એવાપ્ય્ ઉપલબ્ધિમત્ ॥

કજ્જલાન્ ન યથા કાર્ષ્ણ્યં શૈત્યં ચ ન યથા હિમાત્ ।
પૃથગ્ એવ ભવેદ્ બુદ્ધં જગન્ નાસ્તિ પરે પદે ॥

યથા ચ શૈત્યં શશિનો ન હિમાદ્ વ્યતિરિચ્યતે ।
બ્રહ્મણો ન તથા સર્ગો વિદ્યતે વ્યતિરેકવાન્ ॥

મરુનદ્યાં યથા તોયં દ્વિતીયેન્દૌ યથેન્દુતા ।
નાસ્ત્ય્ એવૈવં જગન્ નાસ્તિ દૃષ્ટમ્ અપ્ય્ અમલાત્મનિ ॥

સંવિદ્વિલોચનાલોકો ભાત્ય્ અયં સંવિદમ્બરે ।
જગદાખ્યે ઽમલે વ્યોમ્નિ દૃષ્ટિમુક્તાવલી યથા ॥

ચિદાકાશે ચિદાકાશશ્ ચિત્ત્વાદ્ યઃ કચતિ સ્વયમ્ ।
તદ્ એવ તેન રૂપં સ્વં જગદ્ ઇત્ય્ અવબુધ્યતે ॥

આદાવ્ એવ હિ યન્ નાસ્તિ કારણાસમ્ભવાત્ સ્વયમ્ ।
વર્તમાને ઽપિ તન્ નાસ્તિ નાશસ્ સ્યાત્ તત્ર કીદૃશઃ ॥

ક્વાસમ્ભવદ્ભૂતજાડ્યં પૃઠ્વ્યાદેર્ જડવસ્તુનઃ ।
કારણં ભવિતું શક્તં છાયાયા આતપો યથા ॥

કારણાભાવતઃ કાર્યં નેદં તત્ કિઞ્ચનોદિતમ્ ।
યત્ તત્કારણમ્ એવાસ્તિ તદ્ એવેત્થમ્ અવસ્થિતમ્ ॥

અજાતમ્ એવ યદ્ ભાતિ સંવિદો ભાનમ્ એવ તત્ ।
યજ્ જગદ્ દૃશ્યતે સ્વપ્ને સંવિત્કચનમ્ એવ તત્ ॥

સંવિત્કચનમ્ એવાન્તર્ યથા સ્વપ્નજગદ્ભ્રમઃ ।
સર્ગાદૌ બ્રહ્મણિ તથા જગત્કચનમ્ આતતમ્ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિત્ તત્ સદ્ એવાત્મનિ સ્થિતમ્ ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ જગત્ કિઞ્ચિત્ કદાચન ॥

યથા દ્રવત્વં સલિલં સ્પન્દત્વં પવનો યથા ।
યથા પ્રકાશ આભાસો બ્રહ્મૈવ ત્રિજગત્ તથા ॥

યથા પુરમ્ ઇવાસ્તે ઽન્તર્ વિદ્ એવ સ્વપ્નસંવિદિ ।
તથા જગદ્ ઇવાભાતિ સ્વાત્મૈવ પરમાત્મનિ ॥

એવં ચેત્ તત્ કથં બ્રહ્મન્ સુઘનપ્રત્યયં વદ ।
ઇદં દૃશ્યવિષં જાતમ્ અસત્સ્વપ્નાનુભૂતિવત્ ॥

સતિ દૃશ્યે કિલ દ્રષ્ટા સતિ દ્રષ્ટરિ દૃશ્યતા ।
એકસત્ત્વે દ્વયોર્ બન્ધો મુક્તિર્ એકક્ષયે દ્વયોઃ ॥

અત્યન્તાસમ્ભવો યાવદ્ બુદ્ધો દૃશ્યસ્ય નાક્ષયઃ ।
તાવદ્ દ્રષ્ટુર્ અદ્રષ્ટૃત્વં ન સમ્ભવતિ મોક્ષદમ્ ॥

દૃશ્યં ચેત્ સમ્ભવત્ય્ આદૌ પશ્ચાત્ ક્ષયમ્ ઉપાગતમ્ ।
તદ્ દૃશ્યસ્મરણાનર્થરૂપો બન્ધો ન શામ્યતિ ॥

યત્ર ક્વચન સંસ્થસ્ય સ્વાદર્શસ્યેવ ચિદ્ગતેઃ ।
પ્રતિબિમ્બો લગત્ય્ એવ સર્ગસ્મૃતિમયો હ્ય્ અયમ્ ॥

આદાવ્ એવ હિ નોત્પન્નં દૃશ્યં નાસ્ત્ય્ એવ ચેત્ સ્વયમ્ ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યભ્રમાભાવાત્ તત્ સમ્ભવતિ મુક્તતા ॥

તસ્માદ્ અસમ્ભવન્મુક્તેર્ મમ પ્રોત્સાર્ય યુક્તિતઃ ।
અત્યન્તાસમ્ભવં દૃશ્યે કથયાત્મવિદાં વર ॥

અસદ્ એવ યથા ભાતિ જગત્સર્ગાત્મકં તથા ।
શૃણ્વ્ અહં કથયા રામ દીર્ઘયા કથયામિ તે ॥

વ્યવસાયકથાવાક્યૈર્ યાવત્ તન્ નાનુવર્ણિતમ્ ।
ન વિશ્રામ્યતિ તે તાવદ્ ધૃદિ પાંસુર્ યથા હ્રદે ॥

અત્યન્તાભાવમ્ અસ્યાસ્ ત્વં જગત્સર્ગભ્રમસ્થિતેઃ ।
બુદ્ધ્વૈકધ્યાનનિષ્ઠાત્મા વ્યવહારં કરિષ્યસિ ॥

ભાવાભાવગ્રહોત્સર્ગસ્થૂલસૂક્ષ્મચલાચલાઃ ।
દૃશસ્ ત્વા વેધયિષ્યન્તિ ન મહાદ્રિમ્ ઇવેષવઃ ॥

સ એષો ઽસ્ત્ય્ એક એવાત્મા ન દ્વિતીયાસ્તિ કલ્પના ।
જગદ્ અત્ર યથોત્પન્નં તત્ તે વક્ષ્યામિ રાઘવ ॥

તસ્માદ્ ઇમાનિ સકલાનિ વિજૃમ્ભિતાનિ યો હીદમ્ અઙ્ગ સકલે સકલં મહાત્મા ।
રૂપાવલોકનમનોમનનપ્રકાશકોશાસ્પદં સ્વયમ્ ઉદેતિ ચ લીયતે ચ ॥