મોક્ષોપાય · અધ્યાય 3.13

પરમે બ્રહ્મણિ સ્ફારે સમે સમસમસ્થિતૌ ।
અનુત્પન્નનભસ્તેજસ્તમસ્સત્તાદિકાત્મનિ ॥

પૂર્વં ચેત્યત્વકલનં સ્વચેત્યાંશસ્ય ચેતનાત્ ।
ઉદેતિ ચિત્ત્વકલનં ચિતિશક્તિત્વચેતનાત્ ॥

તતો જીવત્વકલનં ચેત્યસમ્પોષચેતનાત્ ।
તતો ઽહમ્ભાવકલનં ચેત્યૈકપરતાવશાત્ ॥

તતો બુદ્ધિત્વકલનમ્ અહન્તાપરિણામતઃ ।
એતદ્ એવ મનસ્તાદિશબ્દતન્માત્રકાદિમત્ ॥

ઔચ્છૂન્યાદ્ અન્યતન્માત્રભાવનાદ્ ભૂતરૂપિણઃ ।
અયમ્ ઇત્થં મહાગુલ્મો જગદાદિર્ વિલોક્યતે ॥

ઝગિત્ય્ એવ ક્રમેણેતિ સ્વપ્ને પુરમ્ ઇવાકૃતમ્ ।
મહાકાશમહાટવ્યામ્ ઉદ્ભૂયોદ્ભૂય નશ્યતામ્ ॥

જગત્કરઞ્જકુઞ્જાનાં બીજમ્ એતદ્ અવાપજમ્ ।
નાપેક્ષતે કિઞ્ચિદ્ અપિ ક્ષિતિવાર્યનિલાદિકમ્ ॥

એતચ્ ચિદાત્મકં પશ્ચાત્ કિલોર્વ્યાદિ કરિષ્યતિ ।
સ્વપ્નસંવિત્પુરમ્ ઇવ ચિન્માત્રાત્મકમ્ એવ તત્ ॥

જગદાદ્યઙ્કુરં યત્રતત્રસ્થમ્ અપિ મુઞ્ચતિ ।
જગતઃ પઞ્ચકં બીજં પઞ્ચકસ્ય ચિદ્ અવ્યયા ॥

યદ્ બીજં તત્ ફલં વિદ્ધિ તસ્માદ્ બ્રહ્મમયં જગત્ ।
એવમ્ એષ મહાકાશે સર્ગાદૌ પઞ્ચકો ગણઃ ॥

ચિચ્છક્ત્યાકાશભૂતાત્મા કલ્પિતો ઽસ્તિ ન વાસ્તવઃ ।
અનેનોચ્છૂનતામ્ એત્ય યદ્ અપીદં વિતન્યતે ॥

તદ્ અપ્ય્ આકાશરૂપાત્મ કલનાત્મ ન સન્મયમ્ ।
ન ક્વચિન્ નામ તત્ સિદ્ધં યદ્ અસિદ્ધેન સાધ્યતે ॥

ખરૂપં યદ્ વિકલ્પાત્મ કથં તત્ સત્યતામ્ ઇયાત્ ।
અથ ચેત્ પઞ્ચકં બ્રહ્મ બ્રહ્માત્મકતયા તયા ॥

તત્ પઞ્ચકવિધિપ્રૌઢો બ્રહ્મૈવ ત્રિજગદ્ભ્રમઃ ।
યથા સ્ફુરતિ સર્ગાદાવ્ એષ પઞ્ચકસમ્ભવઃ ॥

તથૈવાદ્યેહ ભૂતત્વે યાતિ કારણતાં સ્વયમ્ ।
એવં ન જાયતે કિઞ્ચિજ્ જગજ્ જાતં ચ લક્ષ્યતે ॥

સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરવદ્ અસત્ સદ્ અનુભૂયતે ।
બ્રહ્માકાશઃ પરાકાશો જીવાકાશત્વમ્ આત્મનિ ॥

ઇતિ વેત્ત્ય્ અવદાતાત્મા પૃથ્વ્યાદીનામ્ અસમ્ભવાત્ ।
ઇત્ય્ એષ જીવઃ કથિતો વ્યોમ્નિ ખાત્મા યથોદિતઃ ॥

જીવાકાશસ્ ત્વ્ ઇમં દેહં યથા વિન્દતિ તચ્ છૃણુ ।
જીવાકાશઃ ખમ્ એવાસૌ તસ્મિંસ્ તુ પરમામ્બરે ॥

અત્ર તેજઃકણો ઽસ્મીતિ સ્વયં ચેતતિ ચિન્તયા ।
તમ્ એવોચ્છૂનમ્ ઇવ સદ્ ભાવયત્ય્ આત્મનામ્બરે ॥

અસદ્ એવ સદાકારં સઙ્કલ્પેન્દુર્ યથા શશમ્ ।
તમ્ એવ ભાવયન્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યરૂપતયા સ્થિતઃ ।
એક એવ દ્વિતામ્ એતિ સ્વપ્ને સ્વમૃતિબોદ્ધૃવત્ ॥

કિઞ્ચિત્ સ્થૌલ્યમ્ ઇવાદત્તે તતસ્ તારકતાં વિદન્ ।
યથાભાવિત્વમ્ અત્રાર્થભાવિતાચ્ ચિત્સ્વરૂપતઃ ॥

ખ એવ ખાત્મા સતતો ઽપ્ય્ અયં સો ઽહમ્ ઇતિ સ્વયમ્ ।
ચિત્ત્વાત્ પ્રત્યયમ્ આદત્તે સ્વપ્ને ત્વમ્ ઇવ પાન્થતામ્ ॥

તારકાકારમ્ આકારં ભાવિદેહાભિધં તતઃ ।
ભાવયન્ યાતિ તદ્ભાવં ચિત્તં ચેત્યાર્થતામ્ ઇવ ॥

પરિત્યજ્યેવ તદ્ બાહ્યં તતસ્ તારકકોટરે ।
અન્તર્ ભાતિ બહિસ્સ્થો ઽપિ પર્વતો મકુરે યથા ॥

કૂપસંસ્થં યથા દેહં સમુદ્ગકગતં ચ વા ।
સ્વપ્નસઙ્કલ્પયોસ્ સંવિદ્ વેત્ત્ય્ એવં જીવકો ઽણુકે ॥

ખરૂપતારકાન્તસ્સ્થો જીવો યચ્ ચેતતિ સ્વયમ્ ।
તદ્ એતદ્ બુદ્ધિચિત્તાદિ જ્ઞાનસન્તાનરૂપકમ્ ॥

જીવાકાશસ્ તતસ્ તત્ર તારકાકાશકોશગઃ ।
પ્રેક્ષે ઽહમ્ ઇતિ ભાવેન દ્રષ્ટું પ્રસરતીવ ખે ॥

તતો રન્ધ્રદ્વયેનેવ ભાવિબાહ્યાભિધં પુનઃ ।
યેન પશ્યતિ તન્ નેત્રયુગ્મં નામ્ના ભવિષ્યતિ ॥

યેન સ્પૃશતિ સાસ્ય ત્વગ્ યચ્ છૃણોતિ શ્રુતિસ્ તુ સા ।
યેન જિઘ્રતિ તદ્ ઘ્રાણં સ સ્વમ્ આત્મનિ પશ્યતિ ॥

તત્ તસ્ય સ્વદનં પશ્ચાદ્ રસનામ્નોલ્લસિષ્યતિ ।
યત્ સ્પન્દતિ સ તદ્ વાયુચેષ્ટાઃ કર્મેન્દ્રિયવ્રજમ્ ॥

રૂપાલોકમનસ્કારજાતમ્ ઇત્ય્ એવ ભાવયન્ ।
આતિવાહિકદેહાત્મા તિષ્ઠત્ય્ અમ્બરમ્ અમ્બરે ॥

એવમ્ ઉચ્છૂનતાં તસ્મિન્ ભાવયંસ્ તેજસઃ કણે ।
અસત્યં સત્યસઙ્કાશં બ્રહ્માસ્તે જીવશબ્દધૃત્ ॥

ઇત્થં સ જીવશબ્દાર્થકલનાકુલતાં ગતઃ ।
આતિવાહિકદેહાત્મા ચિત્તદેહામ્બરાકૃતિઃ ॥

સ્વકલ્પનાત આકારમ્ અણ્ડસંસ્થં પ્રપશ્યતિ ।
કશ્ચિજ્ જલગતં વેત્તિ કશ્ચિત્ સમ્રાટ્સ્વરૂપિણમ્ ॥

ભાવિબ્રહ્માણ્ડકલનં પશ્યત્ય્ અનુભવત્ય્ અપિ ।
આત્મગર્ભગૃહં ચિત્તાદ્ યથા સઙ્કલ્પિતાત્મકઃ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યકલનાવેદનં સ તત્ ।
ભાવયઞ્ શબ્દનિર્માતા શબ્દૈર્ બધ્નાતિ કલ્પિતૈઃ ॥

આતિવાહિકદેહો ઽસાવ્ ઇત્ય્ અસત્યે જગદ્ભ્રમે ।
અસત્ય એવ કચતિ સ્વપ્નેષૂડ્ડયનં યથા ॥

ઇત્ય્ અનુદ્ભૂત એવાસૌ સ્વયમ્ભૂસ્ સ્વયમ્ ઉત્થિતઃ ।
આતિવાહિકદેહાત્મા પ્રભુર્ આદ્યઃ પ્રજાપતિઃ ॥

એતસ્મિન્ન્ અપિ સમ્પન્ને બ્રહ્માણ્ડાકારિણિ ભ્રમે ।
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ સમ્પન્નં ન ચ જાતં ન દૃશ્યતે ॥

તદ્ બ્રહ્માકાશમ્ આકાશમ્ એવ સ્થિતમ્ અશઙ્કિતમ્ ।
સઙ્કલ્પનગરાકારમ્ એતત્ સદ્ અપિ નૈવ સત્ ॥

અનિર્મિતમ્ અનઙ્ગં ચ એતદ્ ખે ચિત્રમ્ ઉત્થિતમ્ ।
અકૃતં ચાનુભૂતં ચ ન સત્યં સત્યવત્ સ્થિતમ્ ॥

મહાકલ્પે વિમુક્તત્વાદ્ બ્રહ્માદીનામ્ અસંશયમ્ ।
સ્મૃતિર્ ન પ્રાક્તની કાચિત્ કારણં સા સ્વયમ્ભુવઃ ॥

તેન યાદૃક્ સ્વયમ્ભૂસ્ સ્યાત્ તાદૃક્ તજ્જમ્ ઇદં સ્મૃતમ્ ।
અનાદ્યનુભવસ્ ત્વ્ ઇત્થં ય એવાવનિતાદિભિઃ ॥

સ્વપ્નાનુભૂતં પૃથ્વ્યાદિ પ્રબોધે યાદૃશં ભવેત્ ।
સ્મૃતં સદ્ વ્યોમમાત્રાત્મ સર્વદૈવેદૃશં જગત્ ॥

યત્ર યત્ર યથા તોયે દ્રવત્વં નામ વિદ્યતે ।
તત્ર તત્ર તથા નાન્યસ્ સર્ગો ઽસ્તિ પરમાત્મનિ ॥

સૃષ્ટિર્ એવમ્ ઇયં પ્રૌઢા સર્ગ એવમ્ અયં સ્થિતઃ ।
બ્રહ્માણ્ડં નામ ભાત્ય્ એવ વ્યોમાત્મૈવાપનિર્મિતિઃ ॥

દૃશ્યમ્ એવમ્ ઇદં શાન્તં ખાત્મ નિર્ભિત્તિ નિર્ભ્રમમ્ ।
નિરાધારં નિરાધેયમ્ અદ્વૈતં ચૈક્યવર્જિતમ્ ॥

જગત્સંવિદિ જાતાયામ્ અપિ જાતં ન કિઞ્ચન ।
પરમાકાશમ્ આશૂન્યમ્ અચ્છમ્ એવ વ્યવસ્થિતમ્ ॥

સર્વસંહારખે ત્વ્ આસીદ્ યદ્ એવ તદ્ અવસ્થિતમ્ ।
નાધેયં તત્ર નાધારો ન ચ દૃશ્યં ન દ્રષ્ટૃતા ॥

બ્રહ્માણ્ડં નાસ્તિ ન બ્રહ્મા ન ચ બ્રહ્માણ્ડિકા ક્વચિત્ ।
ન જગન્ નાસ્તિ જગતી શાન્તમ્ એવાખિલં સ્થિતમ્ ॥

બ્રહ્મૈવ કચતિ સ્વચ્છમ્ ઇત્થમ્ આત્માત્મનાત્મનિ ।
ચિત્ત્વાદ્ દ્રવત્વાત્ સલિલમ્ ઇવાવર્તતયાત્મનિ ॥

અસદ્ એવેદમ્ આભાતિ સદ્ ઇવેહાનુભૂયતે ।
વિનશ્યત્ય્ અસદ્ એવાન્તે સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા ॥

અથ વાજસ્વરૂપત્વાત્ સદ્ એવેદમ્ અનામયમ્ ।
અખણ્ડિતમ્ અનાદ્યન્તં જ્ઞાનમાત્રામ્બરોદરમ્ ॥

આકાશ એવ પરમે પ્રથમઃ પ્રજેશો નિત્યં સ્વયં કચતિ શૂન્યતયા સમાનઃ ।
સ હ્ય્ આતિવાહિકવપુર્ ન તુ ભૂતરૂપી પૃથ્વ્યાદિ તેન ન સદ્ અસ્તિ યદા ન જાતમ્ ॥