મોક્ષોપાય · અધ્યાય 2.3

પૂર્વમ્ ઉક્તં ભગવતા યજ્ જ્ઞાનં પદ્મજન્મના ।
સર્ગાદૌ લોકશાન્ત્યર્થં તદ્ ઇદં કથયામ્ય્ અહમ્ ॥

કથયિષ્યસિ વિસ્તીર્ણાં ભગવન્ મોક્ષસંહિતાં ।
ઇમં તાવત્ ક્ષણં જાતં સંશયં મે નિવારય ॥

પિતા શુકસ્ય સર્વજ્ઞો ગુરુર્ વ્યાસો મહામુનિઃ ।
વિદેહમુક્તો ન કથં કથં મુક્તસ્ સુતો ઽસ્ય સઃ ॥

પરમાર્કપ્રકાશાન્તસ્ ત્રિજગત્ત્રસરેણવઃ ।
ઉત્પત્યોત્પત્ય લીના યે ન સઙ્ખ્યામ્ ઉપયાન્તિ તે ॥

વર્તમાને ચ યાસ્ સન્તિ ત્રૈલોક્યગણકોટયઃ ।
શક્યન્તે નૈવ સઙ્ખ્યાતું તાશ્ ચ કાશ્ચન કેનચિત્ ॥

ભવિષ્યન્તિ પરામ્ભોધૌ જગત્સર્ગતરઙ્ગકાઃ ।
યે તાંશ્ ચ પરિસઙ્ખ્યાતું સઙ્કથૈવ ન વિદ્યતે ॥

યા ભૂતા યા ભવિષ્યન્ત્યો જગત્સર્ગપરમ્પરાઃ ।
તાસાં વિચારણં યુક્તં વર્તમાનાસુ કા કથા ॥

તિર્યક્પુરુષદેવાદેર્ યો યો રામ વિનશ્યતિ ।
તસ્મિન્ન્ એવ પ્રદેશે ઽસૌ તદૈવેદં પ્રપશ્યતિ ॥

આતિવાહિકનામ્નાન્તસ્ સ્વહૃદ્ય્ એવ જગત્ત્રયમ્ ।
વ્યોમ્નિ ચિત્તશરીરેણ વ્યોમાત્માનુભવત્ય્ અજઃ ॥

એવં મૃતા મ્રિયન્તે ચ મરિષ્યન્તિ ચ કોટયઃ ।
ભૂતાનાં યા જગન્ત્ય્ આસામ્ ઉદિતાનિ પૃથક્ પૃથક્ ॥

દુર્વાતભૂકમ્પ ઇવ પિશાચત્રસ્તબાલવત્ ।
મુક્તાલીવામલે વ્યોમ્નિ નૌસ્પન્દતરુયાનવત્ ॥

સ્વપ્નસંવિત્તિપુરવત્ સ્મૃતિજાતખવૃક્ષવત્ ।
જગત્સંસરણં સ્વાન્તર્ મૃતો ઽનુભવતિ સ્વયમ્ ॥

તત્રાતિપરિણામેન તદ્ એવ ઘનતાં ગતમ્ ।
ઇહ લોકો ઽયમ્ ઇત્ય્ એવ જીવાકાશે વિજૃમ્ભતે ॥

પુનસ્ તત્રૈવ જન્મેહામરણાદ્યનુભૂતિમાન્ ।
પરલોકં કલ્પયતિ મૃતસ્ તત્ર તથા પુનઃ ॥

તદન્તર્ અન્યે પુરુષાસ્ તેષામ્ અન્તસ્ તથા પરે ।
સંસારા ઇતિ ભાન્તીમે કદલીદલપીઠવત્ ॥

ન પૃથ્વ્યાદિમહાભૂતગણા ન ચ જગત્ક્રમાઃ ।
મૃતાનાં સન્તિ તત્રાપિ તથાપ્ય્ એષાં જગદ્ભ્રમાઃ ॥

અવિદ્યૈવમ્ અનન્તેયં નાનાપ્રસવશાલિની ।
જડાનાં સરિદ્ આદીર્ઘા જગત્સર્ગતરઙ્ગિણી ॥

પરમાર્થામ્બુધૌ સ્ફારે રામ સર્ગતરઙ્ગકાઃ ।
ભૂયો ભૂયો વિવર્તન્તે ત એવાન્યે ચ ભૂરિશઃ ॥

સર્વતસ્ સદૃશાઃ કેચિત્ કુલક્રમમનોગુણૈઃ ।
કેચિદ્ અર્ધેન સદૃશાઃ કેચિચ્ ચાતિવિલક્ષણાઃ ॥

ઇમં વ્યાસમુનિં તત્ર દ્વાત્રિંશં સંસ્મરામ્ય્ અહમ્ ।
યથાસમ્ભવયા જ્ઞાનદૃશા દર્શસમાનયા ॥

દ્વાદશાન્યધિયસ્ તત્ર કુલાકારેહિતૈસ્ સમાઃ ।
દશ સર્વસમાકારાશ્ શિષ્ટાઃ કુલવિલક્ષણાઃ ॥

અદ્યાપ્ય્ અન્યે ભવિષ્યન્તિ વ્યાસવાલ્મીકયસ્ તથા ।
ભૃગ્વઙ્ગિરઃપુલસ્ત્યાશ્ ચ તથૈવાથાન્ય એવ ચ ॥

નાનાસુરર્ષિદેવાનાં ગણાસ્ સમ્ભૂય ભૂરિશઃ ।
ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે કદાચિચ્ ચ પૃથક્ પૃથક્ ॥

બ્રહ્મદ્વાસપ્તતેસ્ ત્રેતા આસીદ્ અસ્તિ ભવિષ્યતિ ।
સ એવાન્યશ્ ચ લોકશ્ ચ ત્વં ચાહં ચેતિ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

ક્રમેણાસ્ય મુનેર્ ઇત્થં વ્યાસસ્યાદ્ભુતકર્મણઃ ।
સંલક્ષ્યતે ઽવતારો ઽયં દશમો દીર્ઘદર્શિનઃ ॥

અભૂમ વ્યાસવાલ્મીકિયુક્તા વયમ્ અનેકશઃ ।
અભૂમ વયમ્ એવેમે નાનાકારાસ્ સમાશયાઃ ॥

ભાવ્યમ્ અદ્યાપ્ય્ અનેનેહ નનુ વારાષ્ટકં પુનઃ ।
ભૂયો ઽપિ ભારતં નામ સ્વેતિહાસં કરિષ્યતિ ॥

કૃત્વા વેદવિભાગં ચ નીત્વાનેન કુલં પ્રથામ્ ।
બ્રહ્મત્વં ચ તતો ગત્વા ભાવ્યં વૈદેહમોક્ષિણા ॥

વીતશોકભયશ્ શાન્તો નિર્વાણો ગતકલ્પનઃ ।
જીવન્મુક્તો જિતમના વ્યાસો ઽયમ્ ઇતિ વર્ણિતઃ ॥

વિત્તબન્ધુવયઃકર્મવિદ્યાવિજ્ઞાનચેષ્ટિતૈઃ ।
સમાનિ સન્તિ ભૂતાનિ સર્ગે સર્ગે પુનઃ પુનઃ ॥

ક્વચિત્ સર્ગશતૈસ્ તાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ વા ।
કદાચિદ્ અપિ માયેયમ્ ઇત્થમ્ અન્તવિવર્જિતા ॥

ગચ્છતીયં વિપર્યાસં ભૂરિભૂતપરમ્પરા ।
બીજરાશિર્ ઇવાજસ્રમ્ ઉપ્યમાનઃ પુનઃ પુનઃ ॥

તેનૈવ સન્નિવેશેન તથાન્યેન પુનઃ પુનઃ ।
સર્ગાકારાઃ પ્રવર્તન્તે તરઙ્ગાઃ કાલવારિધેઃ ॥

આશ્વસ્તાન્તઃકરણઃ ક્ષીણવિકલ્પસ્ સ્વરૂપસારમયઃ ।
પરમશમામૃતતૃપ્તસ્ તિષ્ઠતિ વિદ્વાન્ નિરાવરણઃ ॥