મોક્ષોપાય · અધ્યાય 2.2

તસ્ય વ્યાસતનૂજસ્ય મતિમાત્રાપમાર્જનમ્ ।
યથોપયુક્તં તે રામ તાવદ્ એવોપયુજ્યતે ॥

જ્ઞેયમ્ એતેન વિજ્ઞાતમ્ અશેષેણાવનીશ્વર ।
સ્વદન્તે ઽસ્મૈ ન યદ્ ભોગા રોગા ઇવ સુમેધસે ॥

જ્ઞાતજ્ઞેયસ્ય મનસો નૂનમ્ એતદ્ ધિ લક્ષણમ્ ।
ન સ્વદન્તે સમગ્રાણિ ભોગવૃન્દાનિ યત્ પુનઃ ॥

ભોગભાવનયા યાતિ બન્ધો દાર્ઢ્યમ્ અવસ્તુજઃ ।
તયૈવ શાન્તયા યાતિ બન્ધો જગતિ તાનવમ્ ॥

વાસનાતાનવં રામ મોક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે બુધૈઃ ।
પદાર્થવાસનાદાર્ઢ્યં બન્ધ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

આત્મતત્ત્વાભિગમનં ભવતિ પ્રાયશો નૃણામ્ ।
પુનર્ વિષયવૈરસ્યં કદર્થાદ્ ઉપજાયતે ॥

સમ્યક્ પશ્યતિ યસ્ તજ્જ્ઞો જ્ઞાતજ્ઞેયસ્ તુ પણ્ડિતઃ ।
ન સ્વદન્તે બલાદ્ એવ તસ્મૈ ભોગા મહાત્મને ॥

યશઃપ્રભૃતિના યસ્મૈ હેતુનૈવ વિના પુનઃ ।
ભુવિ ભોગા ન રોચન્તે સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ॥

જ્ઞેયં યાવન્ ન વિજ્ઞાતં તાવત્ તાત ન જાયતે ।
વિષયેષ્વ્ અરતિર્ જન્તોર્ મરુભૂમૌ લતા યથા ॥

અત એવ હિ વિજ્ઞાતજ્ઞેયં વિદ્ધિ રઘૂદ્વહ ।
યદ્ એનં રઞ્જયન્ત્ય્ એતા ન રમ્યા ભોગભૂમયઃ ॥

રામો યદ્ એતજ્ જાનાતિ તદ્ વસ્ત્વ્ ઇત્ય્ એવ સન્મુખાત્ ।
આકર્ણ્ય ચિત્તવિશ્રામો રાઘવસ્યોપજાયતે ॥

કેવલં કેવલીભાવવિશ્રાન્તિં સમપેક્ષતે ।
રામબુદ્ધિશ્ શરલ્લક્ષ્મીર્ જલવિશ્રમણં યથા ॥

અત્રાસ્ય ચિત્તવિશ્રાન્ત્યૈ રાઘવસ્ય મહાત્મનઃ ।
યુક્તિં કથયતુ શ્રીમાન્ વસિષ્ઠો ભગવાન્ અયમ્ ॥

રઘૂણામ્ એષ સર્વેષાં પ્રભુઃ કુલગુરુસ્ સદા ।
સર્વજ્ઞસ્ સર્વદર્શી ચ ત્રિકાલામલદર્શનઃ ॥

વસિષ્ઠ ભગવન્ પૂર્વં કચ્ચિત્ સ્મરસિ યત્ સ્વયં ।
આવયોર્ વૈરશાન્ત્યર્થં શ્રેયસે ચ મહાત્મનામ્ ॥

નિષધાદ્રેર્ મુનીનાં ચ સાનૌ સરલસઙ્કુલે ।
ઉપદિષ્ટં ભગવતા જ્ઞાનં પદ્મભુવા બહુ ॥

યેન યુક્તિમતા બ્રહ્મઞ્ જ્ઞાનેનેયં હિ વાસના ।
સંસારી નૂનમ્ આયાતિ શમં શ્યામેવ ભાસ્વતા ॥

તદ્ એવ યુક્તિમજ્ જ્ઞેયં રામાયાન્તેનિવાસિને ।
બ્રહ્મન્ન્ ઉપદિશાશુ ત્વં યેન વિશ્રાન્તિમ્ એષ્યતિ ॥

કદર્થના ચ નૈવૈષા રામો હિ ગતકિલ્બિષઃ ।
નિર્મલે મકુરે વક્ત્રમ્ અયત્નેનૈવ બિમ્બતિ ॥

તજ્ જ્ઞાનં સ ચ શાસ્ત્રાર્થસ્ તદ્ વૈદગ્ધ્યમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
સચ્છિષ્યાય વિરક્તાય સાધો યદ્ ઉપદિશ્યતે ॥

અશિષ્યાયાવિરક્તાય યત્ કિઞ્ચિદ્ ઉપદિશ્યતે ।
તત્ પ્રયાત્ય્ અપવિત્રત્વં ગોક્ષીરં શ્વદૃતાવ્ ઇવ ॥

વીતરાગભયક્રોધા નિર્મમા ગલિતૈનસઃ ।
વદન્તિ ત્વાદૃશા યત્ તુ તત્ર વિશ્રામ્યતીહ ધીઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે ગાધિપુત્રેણ વ્યાસનારદપૂર્વકાઃ ।
મુનયસ્ તે તમ્ એવાર્થં સાધુ સાધ્વ્ ઇત્ય્ અપૂજયન્ ॥

અથોવાચ મહાતેજા રાજ્ઞઃ પાર્શ્વે વ્યવસ્થિતઃ ।
બ્રહ્મેવ બ્રહ્મણઃ પુત્રો વસિષ્ઠો ભગવાન્ મુનિઃ ॥

મુને યદ્ આદિશસિ મે તદ્ અવિઘ્નં કરોમ્ય્ અહમ્ ।
કસ્ સમર્થસ્ સમર્થો ઽપિ સતાં લઙ્ઘયિતું વચઃ ॥

અહં હિ રાજપુત્રાણાં રામાદીનાં મનસ્તમઃ ।
જ્ઞાનેનાપનયામ્ય્ અદ્ય દીપેનેવ નિશાતમઃ ॥

સ્મરામ્ય્ અખણ્ડિતં સર્વં સંસારભ્રમશાન્તયે ।
નિષધાદ્રૌ પુરા પ્રોક્તં યજ્ જ્ઞાનં પદ્મજન્મના ॥

ઇતિ નિગદિતવાન્ અસૌ મહાત્મા પરિકરબન્ધગૃહીતવન્દ્યતેજાઃ ।
અકથયદ્ ઇદમ્ અજ્ઞતોપશાન્ત્યૈ પરમપદૈકવિબોધનં વસિષ્ઠઃ ॥