મોક્ષોપાય · અધ્યાય 2.4

સૌમ્યામ્બુત્વે તરઙ્ગત્વે સલિલસ્યામ્બુતા યથા ।
સમૈવાબ્ધૌ તથાદેહસદેહત્વવિમુક્તતા ॥

સદેહા વાસ્ત્વ્ અદેહા વા મુક્તતા વિષયેન વઃ ।
અનાસ્વાદિતભોજ્યસ્ય કુતો ભોજ્યાનુભૂતયઃ ॥

જીવન્મુક્તં મુનિશ્રેષ્ઠ કેવલં હિ પદાર્થવત્ ।
પશ્યામઃ પુરતો નાસ્ય પુનર્ વિદ્મો ઽન્તરાશયમ્ ॥

સદેહાદેહમુક્તાનાં ભેદઃ કો ઽભેદરૂપિણામ્ ।
યદ્ એવામ્બુ તરઙ્ગત્વે સૌમ્યત્વે ઽપિ તદ્ એવ તત્ ॥

ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ સદેહાદેહમુક્તયોઃ ।
સસ્પન્દો ઽસ્ત્વ્ અથ વાસ્પન્દો વાયુર્ એવ કિલાનિલઃ ॥

સદેહા વા વિદેહા વા મુક્તતા ન પ્રમાસ્પદમ્ ।
અસ્માકમ્ અસ્યાસ્ તુ યદા સ્વૈકતાસ્ત્ય્ અવિભાગિની ॥

તસ્માત્ પ્રકૃતમ્ એવેદં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ।
મયોપદિશ્યમાનં ત્વં જ્ઞાનમ્ અજ્ઞાન્ધ્યનાશનમ્ ॥

સર્વમ્ એવેહ હિ સદા સંસારે રઘુનન્દન ।
સમ્યક્પ્રયુક્તાત્ સર્વેણ પૌરુષાત્ સમવાપ્યતે ॥

ઇહ હીન્દોર્ ઇવોદેતિ શીતલાહ્લાદનં હૃદિ ।
પરિસ્પન્દફલપ્રાપ્તૌ પૌરુષાદ્ એવ નાન્યતઃ ॥

પૌરુષસ્પન્દફલવદ્ દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષતો ન યત્ ।
કલ્પિતં મોહિભિર્ મન્દૈર્ દૈવં કિઞ્ચિન્ ન વિદ્યતે ॥

સાધૂપદેશશાસ્ત્રેણ યન્ મનોઽઙ્ગવિચેષ્ટિતમ્ ।
તત્ પૌરુષં તત્ સફલમ્ અન્યદ્ ઉન્મત્તચેષ્ટિતમ્ ॥

યો યમ્ અર્થં કામયતે તદ્ અર્થં ચેહતે ક્રમાત્ ।
અવશ્યં તમ્ અવાપ્નોતિ ન ચેદ્ અર્ધાન્ નિવર્તતે ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યસુન્દરીમ્ ।
કશ્ચિત્ પ્રાણિવિશેષો હિ શક્રતાં સમુપાગતઃ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સહસામ્ભોરુહાસ્પદામ્ ।
કશ્ચિદ્ એવ ચિદુલ્લાસો બ્રહ્મતામ્ અધિગચ્છતિ ॥

સારેણ પુરુષાર્થેન સ્વેનૈવ ગરુડધ્વજામ્ ।
કશ્ચિદ્ એવ પુમાન્ એષ પુરુષોત્તમતાં ગતઃ ॥

પૌરુષેણૈવ યત્નેન લલનાવલનાકૃતિમ્ ।
શરીરી કશ્ચિદ્ એવેહ ગતશ્ ચન્દ્રાર્ધચૂડતામ્ ॥

પ્રાક્તનં ચૈહિકં ચેતિ દ્વિવિધં વિદ્ધિ પૌરુષમ્ ।
પ્રાક્તનો ઽદ્યતનેનાશુ પુરુષાર્થેન જીયતે ॥

યત્નવદ્ભિર્ દૃઢાભ્યાસૈઃ પ્રજ્ઞોત્સાહસમન્વિતૈઃ ।
મેરવો ઽપિ નિગીર્યન્તે કૈવ પ્રાક્પૌરુષે કથા ॥

શાસ્ત્રનિયન્ત્રિતપૌરુષપરમા પુરુષસ્ય પુરુષતા યા સ્યાત્ ।
અભિમતફલભરસિદ્ધ્યૈ ભવતિ હિ સાન્યા ત્વ્ અનર્થાય ॥

કસ્યાઞ્ચિત્ સ્વયમ્ આત્મદુસ્સ્થિતિવશાત્ પુંસો દશાયાં શનૈર્ અઙ્ગુલ્યગ્રનિપીડિતૈકચુલુકાદ્ આચામબિન્દુર્ બહુઃ ।
કસ્યાઞ્ચિજ્ જલરાશિપર્વતપુરદ્વીપાન્તરાલઙ્કૃતા કર્તવ્યોચિતસંવિભાગકરણે પૃથ્વી ન પૃથ્વી ભવેત્ ॥