મોક્ષોપાય · અધ્યાય 2.1

નારદેનેતિ મહતા વચસ્ય્ ઉક્તે સભાગતઃ ।
રામમ્ અગ્રગતં પ્રીત્યા વિશ્વામિત્રો ઽપ્ય્ ઉવાચ હ ॥

તવ રાઘવ નાસ્ત્ય્ અન્યજ્ જ્ઞેયં જ્ઞાનવતાં વર ।
સ્વયૈવ સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા સર્વં વિજ્ઞાતવાન્ અસિ ॥

કેવલં માર્જનામાત્રં મનાગ્ એવોપયુજ્યતે ।
સ્વભાવવિમલે નિત્યં સુબુદ્ધિમકુરે તવ ॥

ભગવદ્વ્યાસપુત્રસ્ય શુકસ્યેવ મતિસ્ તવ ।
વિશ્રાન્તિમાત્રમ્ એવાન્તર્ જ્ઞાતજ્ઞેયાપ્ય્ અપેક્ષતે ॥

ભગવદ્વ્યાસપુત્રસ્ય શુકસ્ય ભગવન્ કથમ્ ।
ધિયાપ્ય્ આદૌ ન વિશ્રાન્તં વિશ્રાન્તં ચ ધિયા પુનઃ ॥

આત્મોદન્તસમં રામ વર્ણ્યમાનમ્ ઇમં મયા ।
શૃણુ વ્યાસાત્મજોદન્તં જન્મનામ્ અન્તકારણમ્ ॥

યો ઽયમ્ અઞ્જનવર્ણાભો નિવિષ્ટો હેમવિષ્ટરે ।
પાર્શ્વે તવ પિતુર્ વ્યાસો ભગવાન્ ભાસ્કરદ્યુતિઃ ॥

અસ્યાભૂદ્ ઇન્દુવદનસ્ તનયો નયકોવિદઃ ।
શુકો નામ મહાપ્રાજ્ઞો યજ્ઞો મૂર્ત્યેવ સંસ્થિતઃ ॥

પ્રવિચારયતો લોકયાત્રામ્ અલમ્ ઇમાં હૃદિ ।
તવેવ કિલ તસ્યાપિ વિવેક ઉદભૂદ્ ભૃશમ્ ॥

તેનાસૌ સ્વવિવેકેન સ્વયમ્ એવ મહામતે ।
વિચાર્ય સુચિરં ચારુ યત્ સત્યં તદ્ અવાપ્તવાન્ ॥

સ્વયં પ્રાપ્તે પરે વસ્તુન્ય્ અવિશ્રાન્તમનાસ્ તતઃ ।
નેદં વસ્ત્વ્ ઇતિ વિશ્વાસં નાસાવ્ આત્મન્ય્ ઉપાયયૌ ॥

કેવલં વિરરામાસ્ય ચેતો વિગતચાપલમ્ ।
ભોગેભ્યો ભૂરિભઙ્ગેભ્યો ધરાદ્ભ્ય ઇવ ચાતકઃ ॥

એકદા સો ઽમલપ્રજ્ઞો મેરાવ્ એકાન્તસંસ્થિતમ્ ।
પપ્રચ્છ પિતરં ભક્ત્યા કૃષ્ણદ્વૈપાયનં મુનિમ્ ॥

સંસારાડમ્બરમ્ ઇદં કથમ્ અભ્યુત્થિતં મુને ।
કથં ચ પ્રશમં યાતિ કિયત્ કસ્ય કદેતિ ચ ॥

ઇતિ પૃષ્ટેન મુનિના વ્યાસેનાખિલમ્ આત્મજે ।
યથાવદ્ અમલં પ્રોક્તં વક્તવ્યં વિદિતાત્મના ॥

અજ્ઞાસિષં પૂર્વમ્ એતદ્ અહમ્ ઇત્ય્ અથ તત્પિતુઃ ।
સ શુકશ્ શુદ્ધયા બુદ્ધ્યા ન વાક્યં બહ્વ્ અમન્યત ॥

વ્યાસો ઽપિ ભગવાન્ બુદ્ધ્વા પુત્રાભિપ્રાયમ્ ઈદૃશમ્ ।
પ્રત્યુવાચ પુનઃ પુત્રં નાહં જાનામિ તત્ત્વતઃ ॥

જનકો નામ ભૂપાલો વિદ્યતે વસુધાતલે ।
યથાવદ્ વેત્ત્ય્ અસૌ વેદ્યં તસ્માત્ સર્વમ્ અવાપ્સ્યસિ ॥

પિત્રેત્ય્ ઉક્તશ્ શુકઃ પ્રાયાત્ સુમેરોર્ વસુધાતલમ્ ।
વિદેહનગરીં પ્રાપ જનકેનાભિપાલિતામ્ ॥

આવેદિતો ઽસૌ યાષ્ટીકૈર્ જનકાય મહાત્મને ।
દ્વારિ વ્યાસસુતો રાજઞ્ શુકો ઽત્ર સ્થિતવાન્ ઇતિ ॥

જિજ્ઞાસાર્થં શુકસ્યાસાવ્ આસ્તામ્ એવેત્ય્ અવજ્ઞયા ।
ઉક્ત્વા બભૂવ જનકસ્ તૂષ્ણીં સપ્તદિનાન્ય્ અપિ ॥

તતઃ પ્રવેશયામ્ આસ જનકશ્ શુકમ્ અઙ્ગનમ્ ।
તત્રાહાનિ સ સપ્તૈવ તથૈવાવસદ્ ઉન્મનાઃ ॥

અથ પ્રવેશયામ્ આસ જનકો ઽન્તઃપુરં શુકમ્ ।
રાજા ન દૃશ્યતે તાવદ્ ઇતિ સપ્તદિનાનિ તમ્ ॥

તત્રોન્મદાભિઃ કાન્તાભિર્ ભોજનૈર્ ભોગસઞ્ચયૈઃ ।
જનકો લાલયામ્ આસ શુકં શશિસમાનનમ્ ॥

તે ભોગાસ્ તાનિ દુઃખાનિ વ્યાસપુત્રસ્ય તન્ મનઃ ।
ન જહ્રુર્ મન્દપવનો બદ્ધપીઠમ્ યથાચલમ્ ॥

કેવલં સશમસ્ સ્વચ્છો મૌની મુદિતમાનસઃ ।
અતિષ્ઠદ્ અત્ર સ શુકસ્ સમ્પૂર્ણ ઇવ ચન્દ્રમાઃ ॥

પરિજ્ઞાતસ્વભાવં તં શુકં સ જનકો નૃપઃ ।
આનીય મુદિતાત્માનમ્ અવલોક્ય નનામ હ ॥

નિશ્શેષિતજગત્કાર્ય પ્રાપ્તાખિલમનોરથ ।
કિમ્ ઈપ્સિતં તવેત્ય્ આશુ કૃતસ્વાગતમ્ આહ તમ્ ॥

સંસારાડમ્બરમ્ ઇદં કથમ્ અભ્યુત્થિતં ગુરો ।
કથં પ્રશમમ્ આયાતિ યથાવત્ કથયાશુ મે ॥

જનકેનેતિ પૃષ્ટેન શુકસ્ય કથિતં તથા ।
તદ્ એવ યત્ પુરા પ્રોક્તં તસ્ય પિત્રા મહાત્મના ॥

સ્વયમ્ એવ મયા પૂર્વમ્ એતજ્ જ્ઞાતં વિવેકતઃ ।
એતાવદ્ એવ પૃષ્ટેન પિત્રા મે સમુદાહૃતમ્ ॥

ભવતાપ્ય્ એષ એવાર્થઃ કથિતો વાગ્વિદાં વર ।
એષ એવ ચ વાક્યાર્થશ્ શાસ્ત્રેષુ પરિદૃશ્યતે ॥

યથાયં સ્વવિકલ્પોત્થસ્ સ્વવિકલ્પપરિક્ષયાત્ ।
ક્ષીયતે દગ્ધસંસારો નિસ્સાર ઇતિ નિશ્ચયઃ ॥

તત્ કિમ્ એતન્ મહાબાહો સત્યં બ્રૂહિ મમામલમ્ ।
ત્વત્તો વિશ્રામમ્ આપ્નોતિ ચેતો મા ભ્રમતાજ્ જગત્ ॥

નાતઃ પરતરઃ કશ્ચિન્ નિશ્ચયો ઽસ્ત્ય્ અપરો મુને ।
સ્વયમ્ એતત્ ત્વયા જ્ઞાતં ગુરુતશ્ ચ પુનશ્ શ્રુતમ્ ॥

અવ્યુચ્છિન્નશ્ ચિદાત્મૈકઃ પુમાન્ અસ્તીહ નેતરત્ ।
સ સઙ્કલ્પવશાદ્ બદ્ધો નિસ્સઙ્કલ્પશ્ ચ મુચ્યતે ॥

યેન ત્વ્ એતત્ સ્ફુટં જ્ઞાતં જ્ઞેયં તસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભોગેભ્યો વિરતિર્ જાતા દૃશ્યાદ્ વા સકલાદ્ ઇહ ॥

તવ ચાલં મહાવીર મતિર્ વિરતિમ્ આગતા ।
ભોગેભ્યો દીર્ઘરોગેભ્યઃ કિમ્ અન્યત્ પરિપૃચ્છસિ ॥

ન તથા પૂર્ણતા જાતા સર્વજ્ઞાનમહાનિધેઃ ।
તિષ્ઠતસ્ તપસિ સ્ફારે પિતુસ્ તવ યથા તવ ॥

વ્યાસાદ્ અધિક એવાહં વ્યાસશિષ્યો ઽપિ તત્સુતઃ ।
ભોગેચ્છાતાનવેનેહ મત્તો ઽપ્ય્ અભ્યધિકો ભવાન્ ॥

પ્રાપ્તં પ્રાપ્તવ્યમ્ અખિલં ભવતા પૂર્ણચેતસા ।
ન દૃશ્યે પતસિ બ્રહ્મન્ મુક્તસ્ ત્વં ભ્રાન્તિમ્ ઉત્સૃજ ॥

અનુશિષ્ટસ્ સ ઇત્ય્ એવં જનકેન મહાત્મના ।
વિશશ્રામ શુકસ્ તૂષ્ણીં સ્વચ્છે પરમવસ્તુનિ ॥

વીતશોકભયાયાસો નિરીહશ્ છિન્નસંશયઃ ।
જગામ શિખરં મેરોસ્ સમાધ્યર્થમ્ અનિન્દિતમ્ ॥

તત્ર વર્ષસહસ્રાણિ નિર્વિકલ્પસમાધિના ।
દશ સ્થિત્વા શશામાસાવ્ આત્મન્ય્ અસ્નેહદીપવત્ ॥

વ્યપગતકલનાકલઙ્કશુદ્ધસ્ સ્વયમ્ અમલાત્મનિ પાવને પદે ઽસૌ ।
સલિલકણ ઇવામ્બુધૌ મહાત્મા વિગલિતભેદમ્ અથૈકતાં જગામ ॥