મોક્ષોપાય · અધ્યાય 1.11

ઇતિ પૃષ્ટો મુનીન્દ્રેણ સમાશ્વાસ્ય ચ રાઘવઃ ।
ઉવાચ વચનં ચારુ ધીરપૂર્ણાર્થમન્થરમ્ ॥

ભગવન્ ભવતા પૃષ્ટો યથાવદ્ અધુના કિલ ।
કથયામ્ય્ અહમ્ અજ્ઞો ઽપિ કો લઙ્ઘયતિ સદ્વચઃ ॥

અહં તાવદ્ અયં જાતો નિજે ઽસ્મિન્ પિતૃસદ્મનિ ।
ક્રમેણ વૃદ્ધિં સમ્પ્રાપ્તઃ પ્રાપ્તવિદ્યશ્ ચ સંસ્થિતઃ ॥

તતસ્ સદાચારપરો ભૂત્વાહં મુનિનાયક ।
વિહૃતસ્ તીર્થયાત્રાર્થમ્ ઉર્વીમ્ અમ્બુધિમેખલામ્ ॥

એતાવતાથ કાલેન સંસારાસ્થામ્ ઇમાં મમ ।
સ્વવિવેકો જહારાન્તર્ ઓઘસ્ તટલતામ્ ઇવ ॥

વિવેકેન પરીતાત્મા તેનાહં તદનુ સ્વયમ્ ।
ભોગનીરસયા બુદ્ધ્યા પ્રવિચારિતવાન્ ઇદમ્ ॥

કિં નામેદં વત સુખં યો ઽયં સંસારસંસૃતિઃ ।
જાયતે મૃતયે લોકો મ્રિયતે જનનાય ચ ॥

સ્વસ્થિતાસ્ સર્વ એવેમે સચરાચરચેષ્ટિતાઃ ।
આપદાં પતયઃ પાપા ભાવા વિભવભૂમયઃ ॥

અયશ્શલાકાસદૃશાઃ પરસ્પરમ્ અસઙ્ગિનઃ ।
શ્લિષ્યન્તે કેવલં ભાવા મનઃકલ્પનયા સ્વયા ॥

મનસ્સમાયત્તમ્ ઇદં જગદ્ આભોગિ દૃશ્યતે ।
મનશ્ ચાસદ્ ઇહાભાતિ કેન સ્મઃ પરિમોહિતાઃ ॥

અસતૈવ વયં કષ્ટં વિક્રીતા મૂઢબુદ્ધયઃ ।
મૃગતૃષ્ણામ્ભસા દૂરે વને મુગ્ધમૃગા ઇવ ॥

ન કેનચિચ્ ચ વિક્રીતા વિક્રીતા ઇવ સંસ્થિતાઃ ।
વત મૂઢા વયં સર્વે જાનાના અપિ શમ્બરમ્ ॥

કિમ્ એતેષુ પ્રપઞ્ચેષુ ભોગા નામ સુદુર્ભગાઃ ।
મુધૈવ હિ વયં મોહાત્ સંસ્થિતા બદ્ધભાવનાઃ ॥

અજ્ઞાતે બહુકાલેન વ્યર્થ એવ વયં ઘને ।
મોહે નિપતિતા મુગ્ધાશ્ શ્વભ્રે મુગ્ધમૃગા ઇવ ॥

કિં મે રાજ્યેન કિં ભોગૈઃ કો ઽહં કિમ્ ઇદમ્ આગતમ્ ।
યન્ મિથ્યૈવાસ્તુ તન્ મિથ્યા કસ્ય નામ કિમ્ આગતમ્ ॥

એવં વિમૃશતો બ્રહ્મન્ સર્વેષ્વ્ એવ તતો મમ ।
ભાવેષ્વ્ અરતિર્ આયાતા પથિકસ્ય મરુષ્વ્ ઇવ ॥

તદ્ એતદ્ ભગવન્ બ્રૂહિ કિમ્ ઇદં પરિનશ્યતિ ।
કિમ્ ઇદં જાયતે ભૂયઃ કિમ્ ઇદં પરિવર્ધતે ॥

જરામરણમ્ આપચ્ ચ જનનં સમ્પદસ્ તથા ।
આવિર્ભાવતિરોભાવૈર્ વિવર્તન્તે પુનઃ પુનઃ ॥

ભાવૈસ્ તૈર્ એવ તૈર્ એવ તુચ્છૈર્ વયમ્ ઇમે કિલ ।
પશ્ય જર્જરતાં નીતા વાતૈર્ ઇવ ગિરિદ્રુમાઃ ॥

અચેતના ઇવ જનાઃ પવનૈઃ પ્રાણનામભિઃ ।
ધ્વનન્તસ્ સંસ્થિતા વ્યર્થં યથા કીચકવેણવઃ ॥

શામ્યતીદં કથં દુઃખમ્ ઇતિ તપ્તો ઽસ્મિ ચિન્તયા ।
જરદ્દ્રુમ ઇવોગ્રેણ કોટરસ્થેન વહ્નિના ॥

સંસારદુઃખપાષાણનીરન્ધ્રહૃદયો ઽપ્ય્ અહમ્ ।
નિજલોકભયાદ્ એવ ગલદ્બાષ્પૈર્ ન રોદિમિ ॥

શૂન્યમન્મુખવૃત્તીસ્ તુ શુષ્કરોદનનીરસાઃ ।
વિવેક એવ હૃત્સંસ્થો મમૈકાન્તેષુ પશ્યતિ ॥

ભૃશં મુહ્યામિ સંસ્મૃત્ય ભાવાભાવમયીં સ્થિતિમ્ ।
દારિદ્ર્યેણેવ સુભગો દૂરે સંસારચિન્તયા ॥

મોહયન્તિ મનોવૃત્તિં ખણ્ડયન્તિ ગુણાન્ અલમ્ ।
દુઃખજાલં પ્રયચ્છન્તિ વિપ્રલમ્ભપરાશ્ શ્રિયઃ ॥

ચિન્તાનિચયવક્રાણિ નાનન્દાય ધનાનિ મે ।
સમ્પ્રસૂતકલત્રાણિ ગૃહાણ્ય્ ઉગ્રાપદાં યથા ॥

વિવિધદોષદશાપરિચિન્તનૈસ્ સતતભઙ્ગુરકારણકલ્પિતૈઃ ।
મમ ન નિર્વૃતિમ્ એતિ મનો મુને નિગડિતસ્ય યથા વનહસ્તિનઃ ॥

ખલાઃ કાલે કાલે નિશિ નિશિતમોહૈકમિહિકાગતાલોકે લોકે વિષયહઠચૌરાસ્ સુચતુરાઃ ।
પ્રવૃત્તાઃ પ્રોદ્યુક્તા દિશિ દિશિ વિવેકૈકહરણે રણે શક્તાસ્ તેષાં વદત વિબુધાઃ કે ઽદ્ય સુભટાઃ ॥