મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 4.1

પ્રકૃતૌ જ્યોતિષ્ટોમે ધાનાદિષ્વ્ અયં પુરોડાશશબ્દો ભાક્તઃ, સંનિહિતે{*3।785*} પ્રયુક્તઃ, ઇહાપિ ભાક્ત એવ પ્રયોક્ષ્યતે. અત્રાપિ હિ સવનીયશબ્દેન તે સંનિહિતાઃ. પ્રકૃતૌ લિઙ્ગસમવાયાચ્ છબ્દપ્રવૃત્તિર્ વિકૃતાવ્ અપિ તથૈવ, યથા - છત્રિણો ગચ્છન્તિ, ધ્વજિનો ગચ્છન્તીતિ. યથા - ઉક્થ્યો વૈરૂપસામા, એકવિંશઃ પોડશી વૈરાજસામા ઇતિ પ્રકૃતિલિઙ્ગેન સામશબ્દેન વૈરૂપપૃષ્ઠો વૈરાજપૃષ્ઠ ઇતિ ગમ્યતે. એવમ્ ઇહાપિ સવનીયાનાં માંસમયતેતિ.
નોતેસ્:
*{3।785: એ2,4: સંનિહિતેષુ}*
============================================================================
અધ્યાય 4:
[435]{*4।1*}
નોતેસ્:
*{4।1: એ2: 5,1; એ6: 2,1}*
અથાતઃ ક્રત્વર્થપુરુષાર્થયોર્ જિજ્ઞાસા

તૃતીયે ઽધ્યાયે શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનૈઃ શેષવિનિયોગલક્ષણમ્ ઉક્તમ્. ઇહેદાનીં ક્રત્વર્થપુરુષાર્થૌ જિજ્ઞાસ્યેતે, કઃ ક્રત્વર્થઃ, કઃ પુરુષાર્થ ઇતિ, યાપિ પ્રયોજકાપ્રયોજકફલવિધ્યર્થવાદાઙ્ગપ્રધાનચિન્તા, સાપિ ક્રત્વર્થપુરુષાર્થજિજ્ઞાસૈવ. કથમ્? અઙ્ગં ક્રત્વર્થઃ, પ્રધાનં પુરુષાર્થઃ. ફલવિધિઃ પુરુષાર્થઃ, અર્થવાદઃ ક્રત્વર્થઃ. પ્રયોજકઃ કશ્ચિત્ પુરુષાર્થો ઽપ્રયોજકઃ ક્રત્વર્થઃ. તસ્માત્ ક્રત્વર્થપુરુષાર્થયોર્ જિજ્ઞાસેતિ સૂત્રિતમ્. તત્રાથાતઃ શબ્દૌ પ્રથમ એવાધ્યાયે પ્રથમસૂત્રે વર્ણિતૌ. અથેતિ પ્રકૃતં{*4।2*} શેષવિનિયોગલક્ષણમ્ અપેક્ષતે. અત ઇતિ ક્રત્વર્થપુરુષાર્થજિજ્ઞાસાવિશેષં પ્રકુરુતે. ક્રતવે યઃ સ ક્રત્વર્થઃ, પુરુષાય યઃ સ પુરુષાર્થઃ. જિજ્ઞાસાશબ્દો ઽપિ તત્રૈવ સમધિગતઃ - જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છા જિજ્ઞાસેતિ. તદ્ એતત્ પ્રતિજ્ઞાસૂત્રમ્, ક્રત્વર્થપુરુષાર્થયોર્ જિજ્ઞાસેતિ.
નોતેસ્:
*{4।2: એ2: પૂર્વપ્રકૃતં}*
યસ્મિન્ પ્રીતિઃ પુરુષસ્ય તસ્ય લિપ્સાર્થલક્ષણાવિભક્તવાત્

અથ{*4।3*} કિંલક્ષણઃ ક્રત્વર્થઃ, કિંલક્ષણઃ પુરુષાર્થ ઇતિ લક્ષણં [436]{*4।4*} વાચ્યમ્, તથા હિ લઘીયસી પ્રતિપત્તિઃ, પૃષ્ટાકોટેનોપદેશે ગરીયસી. તદ્ ઉચ્યતે - યસ્મિન્ પ્રીતિઃ પુરુષસ્ય, યસ્મિન્ કૃતે પદાર્થે પુરુષસ્ય પ્રીતિર્ ભવતિ{*4।5*} સ પુરુષાર્થઃ પદાર્થઃ. કુતઃ? તસ્ય લિપ્સાર્થેન ચ ભવતિ{*4।6*}, ન શાસ્ત્રેણ, ક્રત્વર્થો હિ શાસ્ત્રાદ્ અવગમ્યતે, નાન્યથા. અવિભક્તો હિ પુરુષાર્થઃ પ્રીત્યા. યો યઃ પ્રીતિસાધનઃ સ પુરુષાર્થઃ. પુરુષાર્થે લક્ષિતે તદ્વિપરીતઃ ક્રત્વર્થ ઇતિ ક્રત્વર્થસ્ય લક્ષણં સિદ્ધમ્.
એવં વા સૂત્રં વર્ણ્યતે - દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમ્નાયતે - અનતિદૃશ્યં સ્તૃણાતિ, અનતિદૃશ્યમ્ એવૈનં પ્રજયા પશુભિઃ કરોતીતિ{*4।7*}, તથા - આહાર્યપુરીષાં પશુકામસ્ય વેદિં કુર્યાત્, વત્સજાનું પશુકામસ્ય વેદં કુર્યાત્, ગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેદ્ ઇત્યેવમાદીનિ. તત્ર સંશયઃ - કિમ્ એવંજાતીયકાઃ ક્રત્વર્થા ઉત પુરુષાર્થા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ક્રત્વર્થ ઇતિ. કુતઃ? પ્રત્યક્ષ ઉપકારસ્ તેભ્યો દૃશ્યતે ક્રતોઃ, પુરીષહરણં વેદિસ્તરણં ચ, તદ્ ઉક્તમ્ - દ્રવ્યગુણસંસ્કારેષુ બાદરિર્{*4।8*} ઇતિ{*4।9*}. તસ્માત્ ક્રત્વર્થા ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - યસ્મિન્ પ્રીતિઃ પુરુષસ્ય સ પુરુષાર્થ એવેતિ, પ્રીતિસ્ તેભ્યો નિર્વર્તતે, તસ્માદ્ એતે પુરુષાર્થા ઇતિ. નનુ પ્રત્યક્ષ ઉપકારઃ ક્રતોર્ દૃશ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઉચ્યતે - સત્યં દૃશ્યતે, ન તુ ક્રતોર્ ઉપકારાયૈભ્યઃ{*4।10*} સંકીર્તિ તેભ્યઃ, ફલેભ્ય એતે શ્રૂયન્તે. ન ચ, ય ઉપકરોતિ સ શેષઃ. યસ્ તુ યદર્થઃ શ્રૂયતે, સ તસ્ય શેષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્{*4।11*} - શેષઃ પરાર્થત્વાદ્ ઇતિ{*4।12*}.
એવં વા, દ્રવ્યાર્જનમ્ ઉદાહરણમ્. ઇહ દ્રવ્યાર્જનં તૈસ્ તૈર્ નિયમૈઃ [437]{*4।13*} શ્રૂયતે, બ્રાહ્મણસ્ય પ્રતિગ્રહાદિના, રાજન્યસ્ય જયાદિના, વૈશ્યસ્ય કૃષ્યાદિના. તત્ર સંદેહઃ - કિં ક્રત્વર્થો દ્રવ્યપરિગ્રહ ઉત પુરુષાર્થ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ક્રત્વર્થો નિયમાત્. યદ્ય્ એષ પુરુષાર્થઃ સ્યાત્, નિયમો ઽનર્થકો ભવેત્. પ્રત્યક્ષેણૈતદ્ અવગમ્યતે, નિયમાદ્ અનિયમાચ્ ચાર્જિતં દ્રવ્યં પુરુષં પ્રીણયતીતિ. તસ્માત્ ક્રત્વર્થઃ. કામશ્રુતિભિશ્ ચાસ્ય સહૈકવાક્યતા દૃષ્ટા. ઇતરથા, અનુમેયેન ફલવાક્યેન સહૈકવાક્યતાં યાયાત્. લિઙ્ગં ચાપિ ભવતિ - અગ્નયે ક્ષામવતે પુરોડાશમ્ અષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્, યસ્યાહિતાગ્નેઃ સતો ઽગ્નિર્ ગૃહાન્ દહેત્{*4।14*}, યસ્ય હિરણ્યં નશ્યેદ્ આગ્નેયાદીનિ નિર્વપેદ્{*4।15*} ઇત્યેવમાદિ. તદ્ ધિ દ્રવ્યોપઘાતે ચોદ્યતે, યદિ દ્રવ્યપરિગ્રહઃ કર્માર્થઃ, તત એતદ્ અપિ સતિ સંબન્ધે કર્માર્થમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ઇતરર્થાસતિ સંબન્ધે કર્માર્થમ્ ઇત્ય્ અનુમીયતે, ફલં ચાસ્ય કલ્પ્યેત. તસ્માદ્ યજતિશ્રુતિગૃહીતં દ્રવ્યાર્જનં યેન વિના યોગો ન નિર્વર્તતે, સ યાગસ્ય શ્રુત્યા પરિગૃહીત ઇતિ ગમ્યતે. તસ્માત્ ક્રત્વર્થ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પુરુષાર્થ ઇતિ. એતસ્મિન્ કૃતે પદાર્થે પ્રીતિઃ પુરુષસ્ય ભવતિ, તસ્માદ્ અસ્ય લિપ્સાર્થલક્ષણા શરીરધારણાર્થા, યસ્ય શરીરં ધ્રિયતે, વ્યક્તં તસ્યાસ્તિ દ્રવ્યમ્. શરીરિણશ્ ચ
યાગઃ શ્રૂયતે, તસ્માદ્ વિદ્યમાનદ્રવ્યસ્ય વિનિયોગ ઉચ્યતે. ન દ્રવ્યાર્જનં શ્રુતિગૃહીતમ્{*4।16*}, વિનાપિ હિ દ્રવ્યાર્જનવચનત્વેન શબ્દસ્ય, યાગો નિર્વર્તત એવ, તસ્માત્ પુરુષાર્થો દ્રવ્યપરિગ્રહઃ.
અપિ ચ, યદિ શાસ્ત્રાત્ કર્માર્થં દ્રવ્યાર્જનમ્, તન્ નાન્યત્ર વિનિયુજ્યેત તથાર્જિતમ્, તત્ર સર્વતન્ત્રપરિલોપઃ સ્યાત્. અપિ ચ, ઉપક્રાન્તાનિ સર્વકર્માણિ દ્રવ્યાર્જનેન ભવેયુઃ, તત્રૈતન્ નોપપદ્યતે. અપિ વા એષ સુવર્ગાલ્{*4।17*} લોકાચ્છિદ્યતે, યો દર્શપૂર્ણમાસયાજી [438]{*4।18*} સન્ન્ અમાવાસ્યાં વા પૌર્ણમાસીં વાતિપાતયેદ્{*4।19*} ઇતિ. એવં ચ સતિ, પ્રયોગકાલાદ્ વહિર્{*4।20*} એતદ્ અઙ્ગં સદ્ અનુપકારકં સ્યાત્. ન ચ, આધાનવદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ, તત્ર હિ વચનમ્ - વસન્તે ઽગ્નિમ્ આદધીતેતિ, ન ચૈતદ્ અઙ્ગમ્.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - નિયમવચનમ્ અનર્થકમ્, પુરુષાર્થે દ્રવ્યપરિગ્રહે સતીતિ. ઉચ્યતે, નૈતાવતા પુરુષાર્થતા વ્યાવર્તતે. પ્રત્યક્ષા હિ સા, ત્વયા ચ પરોક્ષં યુક્તિબુદ્ધ્યા વ્યપદિશ્યતે, ન ચ, પરોક્ષં પ્રત્યક્ષસ્ય બાધકં ભવતિ. તસ્માન્ નિયમવચનાત્ કામમ્ અપરમ્ અદૃષ્ટં કલ્પ્યેત, ન તુ દૃષ્ટહાનમ્. તસ્માદ્ યત્ પુરુષસ્ય પ્રયોજનં પ્રીતિઃ, તદ્ અર્થં ધનસ્યાર્જનમ્ ઇત્ય્ એવં ચ સતિ, વ્રીહિણા યાગઃ કર્તવ્યઃ, પ્રીત્યર્થમ્ અર્જિતેન વા ક્રત્વર્થમ્ અર્જિતેન વા, નાત્ર કશ્ચિદ્ વિશેષઃ.
પ્રીત્યર્થમ્ ઉપાર્જિતો ઽપિ વ્રીહિઃ, વ્રીહિર્ એવ, કર્માર્થમ્ ઉપાર્જિતો ઽપિ વ્રીહિઃ, વ્રીહિર્ એવ. તસ્માન્{*4।21*} ન પ્રયોગચોદનાગૃહીતં દ્રવ્યાર્જનમ્.
અથ યદ્ ઉક્તમ્, અનુમેયેનાપ્રકૃતેન વા શબ્દેન યુષ્મત્પક્ષે નિયમસ્યૈકવાક્યતા, અસ્મત્પક્ષે તુ દૃષ્ટેન પ્રયોગવચનેનેતિ. નૈષ દોષઃ, અસ્મત્પક્ષે ઽપિ દૃષ્ટેન ભુજિના, ન ફલવચનેન. કથં તર્હિ? નિયમાદ્ અદૃષ્ટં ભવતીતિ ગમ્યતે. યથૈવ ભવદીયે પક્ષે. આહ, અસ્મત્પક્ષે ફલવત એકવાક્યભાવાત્{*4।22*} ફલવત ઉપકરોતીતિ ગમ્યતે. ઉચ્યતે, અસ્મત્પક્ષે ઽપિ ફલવત એવૈકવાક્યભાવઃ{*4।23*}, એતાવાંસ્ તુ વિશેષઃ, તવ શ્રુતં ફલમ્, મમ તુ દૃષ્ટમ્ ઇતિ.
અથ યલ્ લિઙ્ગમ્ ઉક્તમ્ - ગૃહદાહાદિષુ કર્મ શ્રૂયત ઇતિ. તત્રોચ્યતે, યદ્ય્ અપિ ન ક્રત્વર્થં દ્રવ્યાર્જનમ્, તથાપિ દાહે નિમિત્તે ફલાય વા કર્માઙ્ગભાવાય વા જામવત્યાદીનાં{*4।24*} વિધાનમ્ ઉપપદ્યત એવ. તસ્માત્ પુરુષાર્થં દ્રવ્યાર્જનમ્, પ્રીત્યા હિ તદવિભક્તમ્ ઇતિ.
[439]{*4।25*}
નોતેસ્:
*{4।3: એ2: નથ (?)}*
*{4।4: એ2: 5,2; એ6: 2,1}*
*{4।5: એ1 હત્ યસ્મિન્ પ્રીતિઃ પુરુષસ્ય, યસ્મિન્ કૃતે પદાર્થે પુરુષસ્ય પ્રતીતિર્ ભવતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।6: એ2: તસ્ય લિપ્સાર્થલક્ષણા. તસ્ય લિપ્સાર્થેનૈવ ભવતિ}*
*{4।7: તૈત્.સ્. 2.6.5.2}*
*{4।8: એ2,6: બાદરિર્}*
*{4।9: મ્સ્ 3.1.3}*
*{4।10: એ2: ઉપકારાય, યત એભ્યઃ}*
*{4।11: એ2 ઓમ્. શેષ ઇત્ય્ ઉક્તમ્}*
*{4।12: મ્સ્ 3.1.2}*
*{4।13: એ2: 5,3; એ6: 2,2}*
*{4।14: તૈત્.સ્. 2.2.2.4-5}*
*{4।15: તૈત્.સ્. 2.3.2.5}*
*{4।16: એ2: કામશ્રુતિગૃહીતં}*
*{4।17: એ2: સવર્ગાલ્; એ1 (fન્.): સ્વર્ગાલ્}*
*{4।18: એ2: 5,4; એ6: 2,3}*
*{4।19: તૈત્.સ્. 2.2.5.4}*
*{4।20: એ6: બહિર્}*
*{4।21: એ2: એવ, કર્માર્થમ્ ઉપાર્જિતો ઽપિ વ્રીહિવ્રીહિર્ એવ, તસ્માન્}*
*{4।22: એ2: ફલવતૈકવાક્યભાવાત્}*
*{4।23: એ2: ફલવતૈવૈકવાક્યભાવઃ}*
*{4।24: એ2: ક્ષામવત્યાદીનાં}*
*{4।25: એ2: 5,7: એ6: 2,3}*
તદુત્સર્ગે કર્માણિ પુરુષાર્થાય, શાસ્ત્રસ્યાનતિશઙ્ક્યત્વાન્ ન ચ દ્રવ્યં વિકીર્ષ્યતે{*4।26*} તેનાર્થેનાભિસંબન્ધાત્ ક્રિયાયાં પુરુષશ્રુતિઃ

ઇહ પ્રજાપતિવ્રતાન્ય્ ઉદાહરણમ્ - નોદ્યન્તમ્ આદિત્યમ્ ઈક્ષેત નાસ્તંયન્તમ્ ઇત્યાદીનિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં ક્રત્વર્થાનિ પ્રજાપતિવ્રતાન્ય્ ઉત પુરુષાર્થાનીતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ક્રત્વર્થાનીતિ. કુતઃ? એવં હિ, ફલં ન કલ્પયિતવ્યં ભવિષ્યતીતિ. નનુ શ્રૂયત એવૈતેષાં ફલમ્, એતાવતા હૈનસાયુક્તો ભવતીતિ. ઉચ્યતે - નૈતત્ ફલપરં વચનમ્, વર્તમાનાપદેશ એવૈષ શબ્દ ઇતિ. તેન યત્રાદિત્ય ઈક્ષિતવ્યઃ પ્રાપ્તઃ, તત્રાયં પ્રતિષેધ ઉદ્યતો ઽસ્તંયતશ્ ચ નિયમો વા સ્યાત્ કશ્ચિત્ કર્માઙ્ગભૂતઃ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તદ્ ઉત્સર્ગે પ્રીત્યુત્સર્ગો ઽપિ{*4।27*}, કર્માણિ પુરુષાર્થાય ભવેયુઃ, એવંજાતીયકાનિ. કર્તુર્ એતાન્ય્ ઉપદિશ્યન્તે, ન કર્મણઃ. અર્થપ્રાપ્તેન કર્ત્રા સંબન્ધો યઃ, સ વિધિત્સિતઃ, ન કર્મસંબન્ધો ઽવિદ્યમાન એવ. શાસ્ત્રં ચાનતિશઙ્ક્યં પિતૃમાતૃવચનાદ્ અપિ પ્રમાણતરમ્, સ્વયં હિ તેન પ્રત્યેતિ, ઇન્દ્રિયસ્થાનીયં હિ તત્. ન ચૈવમ્ આદિભિર્ દ્રવ્યસ્ય કશ્ચિદ્ દૃષ્ટ ઉપકારઃ સાધ્યતે. તસ્માત્ તેન પુરુષાર્થેનાભિસંયોગાત્ ક્રિયાયામ્ એવંજાતીયકાયાં પુરુષઃ શ્રૂયતે.
અપિ ચ, પુરુષપ્રયત્નઃ પદાર્થવિધિમાત્રં લક્ષયિતુમ્ ઉચ્ચાર્યેત, સ્વયમ્ અવિવક્ષિતઃ સ્યાત્.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - યત્રાદિત્યસ્યેક્ષણં પ્રાપ્તમ્, તત્રોદ્યતો ઽસ્તંયતશ્ ચ પર્તિષેધ ઇતિ, સત્યં પ્રતિષેધો ન્યાય્યઃ, તથા શ્રુતિર્ અનુગહ્યેત{*4।28*}, [440]{*4।29*} ઇતરથા નિયમો લક્ષ્યેતેતિ. કિં ત્વ્ ઇહ નિયમઃ શબ્દેન શ્રૂયતે, તસ્ય વ્રતમ્ ઇતિ, તેન નિયમ એષઃ, નોદ્યન્ન્ આદિત્ય ઈક્ષિતવ્ય ઇતિ. અપિ ચ, એતાવતા હૈનસાયુક્તો ભવતીતિ પુરુષસંબદ્ધો દોષઃ કીર્ત્યતે, ન કર્મસંબદ્ધઃ. તસ્માત્ પુરુષાર્થાનિ પ્રજાપતિવ્રતાનીતિ. ગોલક્ષણાન્ય્ અપ્ય્ એવમ્ એવ કર્તરીકર્ણ્યઃ કર્તવ્યા ઇત્યેવમાદીનિ.
નોતેસ્:
*{4।26: એ2,6: ચિકીર્ષ્યતે}*
*{4।27: એ2 હત્ પ્રીત્યુત્સર્ગો ઽપિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।28: એ2,6: અનુગૃહ્યેત}*
*{4।29: એ2: 5,7; એ6: 2,4}*
અવિશેષાત્ તુ શાસ્ત્રસ્ય યથાશ્રુતિફલાનિ સ્યુઃ

ઉચ્યતે - યદ્ય્ એવમ્, ઇમાન્ય્ અપિ પુરુષાર્થાનિ સ્યુઃ - સમિધો યજતિ, તનૂનપાતં યજતિ{*4।30*}, નાનૃતં વદેદ્{*4।31*} ઇત્યેવમાદીનિ. અત્રાપિ પુરુષપ્રયત્નસંકીર્તનમ્, અત્રાપિ ન દ્રવ્યં ચિકીર્ષ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।30: તૈત્.સ્. 2.6.1.1}*
*{4।31: તૈત્.સ્. 2.5.5.6}*
અપિ વા કારણાગ્રહણે તદર્થમ્ અર્થસ્યાનભિસંબન્ધાત્

અપિ વા નૈતદ્{*4।32*} અસ્તિ, સમિદાદીન્ય્ અપિ પુરુષાર્થાનિ પ્રાપ્નુવન્તીતિ, કારણાગ્રહણે પુરુષાર્થાનિ પ્રજાપતિવ્રતાનિ ભવેયુઃ. ન તત્ર શ્રુત્યાદિકં કિંચિત્ કારણં ગૃહ્યતે, યેન કર્મણામ્ અઙ્ગભૂતાનીતિ ગમ્યતે, તસ્માત્ તાનિ પુરુષાર્થાનિ. અર્થસ્ય કર્મણો{*4।33*} નાભિસંબન્ધઃ પ્રજાપતિવ્રતૈઃ. ઇહ તુ સમિદાદીનાં પ્રકરણં નામ કારણં ગૃહ્યતે, યેન કર્માર્થાનીતિ વિજ્ઞાયન્તે{*4।34*}. તસ્માદ્ વિષમ ઉપન્યાસઃ, પુરુષપ્રયત્નશ્ ચૈવં સત્ય્ અનુવાદઃ.
નોતેસ્:
*{4।32: એ2: અપિ વેતિ પક્ષવ્યાવૃત્તિઃ. નૈતદ્}*
*{4।33: એ2 હત્ કર્મણો ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।34: એ2,6: વિજ્ઞાયતે}*
તથા ચ લોકભૂતેષુ

લોકે ઽપિ, નિષ્પન્નકાર્યાદિષુ પ્રયોજનવત્સુ યદ્ અસંયુક્તં ફલેન શ્રૂયતે, તત્ તદઙ્ગં વિજ્ઞાયત ઇતિ મન્યમાના ઉપવાસં જપં વા [441]{*4।35*} ઉપદિશ્યૈવ કૃતિનો મન્યન્તે, ન બ્રુતવે, ઇદમ્ અસ્ય પ્રયોજનવતો ઽઙ્ગમ્ ઇતિ, તથા ચાપરે ઽપિ મન્યમાના ન દુરુક્તં મન્યન્તે. તસ્માત્ સમિદાદીનિ કર્માઙ્ગાનિ, ન પ્રજાપતિવ્રતાનીતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{4।35: એ2: 5,9; એ6: 2,5}*
દ્રવ્યાણિ ત્વ્ અવિશેષેણાનર્થક્યાત્ પ્રદીયેરન્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્રામ્નાયતે - સ્ફ્યશ્ ચ કપાલાનિ ચાગ્નિહોત્રહવણી ચ શૂર્પં ચ કૃષ્ણાજિનં ચ શમ્યા ચોલૂખલં ચ મુસલં ચ દૃષચ્ ચોપલા ચૈતાનિ વૈ દશ યજ્ઞાયુધાનીતિ{*4।36*}. તત્ર સંશયઃ. કિમ્ એતાનિ દ્રવ્યાણિ પ્રદાતવ્યાનિ, ઉત સ્વેન સ્વેનાર્થેન સંબન્ધનીયાનિ? તદ્ એતત્ સિદ્ધ્યર્થમ્ ઇદં ચિન્તનીયમ્, કિમ્ એષ વિધિર્ ઉતાનુવાદ ઇતિ. વિધૌ સતિ પ્રદાનમ્ અનુવાદે સતિ યથાર્થસંબન્ધઃ. કિં પ્રાપ્તમ્? વિધિર્ ઇતિ, તથા હિ પ્રવૃત્તૌ વિશેષઃ, ઇતરથા વાદમાત્રમ્ અનર્થકમ્. પ્રદાને ચૈષાં યજ્ઞાયુધશબ્દો ઽનુગૃહીતઃ, યજ્ઞસ્યાયુધાનિ, યજ્ઞસ્ય સાધનાનીતિ. ઇતરથોદ્ધનનાદીનામ્ આયુધાનિ ભવેયુઃ શ્રવણેન, લક્ષણયા યજ્ઞસ્ય. સંખ્યા ચૈવમ્ અવકલ્પતે, યાગેનૈકેન સંબન્ધાત્, ઇતરથા નાનાર્થસંબન્ધાદ્ દશેતિ સંખ્યા નાવકલ્પતે. તસ્માત્ પ્રદીયેરન્, અવિશેષેણ વિહિતં પ્રકરણેન પ્રધાનસ્ય ભવિતુમ્ અર્હતિ.
નોતેસ્:
*{4।36: તૈત્.સ્. 1.6.8.2}*
સ્વેન ત્વ્ અર્થેન સંબન્ધો દ્રવ્યાણાં પૃથગર્થત્વાત્, તસ્માદ્ યથાશ્રુતિ સ્યુઃ

ન ચૈતદ્ અસ્તિ વિધિઃ, પ્રદેયાનીતિ, અનુવાદઃ, પ્રાપ્ત[442]{*4।37*}ત્વાત્. સ્ફ્યેનોદ્ધન્તિ{*4।38*}, કપાલેષુ શ્રપયતિ{*4।39*}{*4।40*}, અગ્નિહોત્રહવન્યાં{*4।41*} નિર્વપતિ, શૂર્પેણ વિવિનક્તિ, કૃષાજિનમ્ ઉલૂખલસ્યાધસ્તાદ્ અવસ્તૃણાતિ, શમ્યાયાં દૃષદમ્ ઉપદધાતિ, પ્રોક્ષિતાભ્યામ્ ઉલૂખલમુસલાભ્યામ્ અવહન્તિ, પ્રોક્ષિતાભ્યાં દૃષદુપલાભ્યાં પિનષ્ટીત્ય્ એવં સ્વેન સ્વેન વાક્યેનોદ્ધનનાદિષુ પ્રાપ્નુવન્તિ, પ્રાપ્તાનાં વચનમ્ અનુવાદઃ. પ્રકરણમ્ અપિ વાક્યેન બાધ્યતે, યજ્ઞાયુધશબ્દશ્ ચાનુવાદપક્ષે ન્યાય્યઃ, ન વિધિપક્ષે, ગૌણો હિ સ આયુધશબ્દઃ સ્ફ્યાદિષુ, સંખ્યાપિ પાઠાભિપ્રાયા ભવિષ્યતિ, વિસ્પષ્ટં ચૈતદ્ ઉદ્ધનનાદિભિઃ સ્ફ્યાદીનિ પ્રયુક્તાનીતિ. ભવતિ હિ તત્ર વિધિઃ - સ્ફ્યેનોદ્ધન્તીત્યેવમાદિઃ, ન તુ યજ્ઞાયુધાનિ કર્તવ્યાનીતિ. તસ્માદ્ ઉદ્ધનનાદિષુ વાક્યેન પ્રાપ્તાનામ્ અનુવાદ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।37: એ2: 5,10; એ6: 2,5}*
*{4।38: તૈત્.સ્. 6.6.4.1}*
*{4।39: એ2: શ્રપયન્તિ}*
*{4।40: તૈત્.સ્. 2.3.6.2}*
*{4।41: એ2: અગ્નિહોત્રહવણ્યા; એ6: અગ્નિહોત્રહવણ્યાં}*
ચોદ્યન્તે ચાર્થકર્મસુ

અર્થકર્મસુ ચોદ્યન્તે પુરોડાશાદીનિ, તાન્ય્ અપિ વિકલ્પેરન્. તત્ર પક્ષે બાધઃ, ન સમુચ્ચયઃ. પુરોડાશાદીનાં નિરપેક્ષાણાં યજિસંબધાત્, સ્ફ્યાદીનાં ચ. એવં વા ચોદ્યન્તે ચાર્થકર્મસુ, ચોદ્યન્તે, પરિધાનીયે કર્મણિ - આહિતાગ્નિમ્ અગ્નિભિર્ દહન્તિ યજ્ઞપાત્રૈશ્ ચેતિ. યદિ પ્રદીયેરંસ્ તત્ર ન ભવેયુઃ, તસ્માદ્ અપિ ન પ્રદાતવ્યાનીતિ.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગદર્શનેન ચ - ચતુર્દશ પૌર્ણમાસ્યામ્ આહુતયો હૂયન્તે, ત્રયોદશામ્ આવાસ્યાયામ્ ઇતિ. તસ્માદ્ અપ્ય્ અનુવાદ ઇતિ.
[443]{*4।42*}
નોતેસ્:
*{4।42: એ2: 5,12; એ6: 2,6}*
તત્રૈકત્વમ્ અયજ્ઞાઙ્ગમ્ અર્થસ્ય ગુણભૂતત્વાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ - યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશું આલભત ઇતિ{*4।43*}. તથા, અનડ્વાહૌ યુનક્તીતિ, તથા, અશ્વમેધે, વસન્તાય કપિઞ્જલાન્ આલભત ઇતિ{*4।44*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં વિવક્ષિતમ્, એકત્વં દ્વિત્વં બહુત્વં ચ, ઉતાવિવક્ષિતમ્ ઇતિ. તત્રૈકત્વમ્ અયજ્ઞાઙ્ગભૂતં ન વિવક્ષિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, અર્થસ્ય ગુણભૂતત્વાત્, નાલમ્ભસ્ય ગુણભૂતા સંખ્યા નિયોજનસ્ય વા. કસ્ય તર્હિ? પશોર્ અનડુહોઃ કપિઞ્જલાનાં ચ. વિભક્તિર્ હિ શ્રુત્યા પ્રાતિપદિકાર્થગતં સંખ્યાર્થં બ્રૂતે, વાક્યેન સા યજ્ઞાઙ્ગં બ્રૂયાત્, વાક્યાચ્ ચ શ્રુતિર્ બલીયસી. તસ્માન્ ન યજ્ઞાઙ્ગં વિવક્ષિતમ્ ઇતિ.
આહ, મા ભૂદ્ યજ્ઞાઙ્ગમ્, પશ્વદીનામ્ અઙ્ગં વિવક્ષિતં તથાપીતિ. ઉચ્યતે, ન, પશ્વાદીનામ્ અઙ્ગેનોક્તેનાનુક્તેન વા કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ, યજ્ઞાઙ્ગેન હ્ય્ અવિપન્નેન પ્રયોજનમ્. વિપન્ને ઽપિ હિ પશ્વાદ્યઙ્ગે ઽવિગુણ એવ ક્રતુર્ ભવતિ, યજ્ઞાચ્ ચ ફલં ન પશ્વાદેઃ. તસ્માત્ પશ્વાદેર્ ગુણેનાજ્ઞાતેન જ્ઞાતેન વા ન કિંચિત્ પ્રયોજનમ્ અસ્તીતિ, ન તદ્ વિવક્ષિતમ્, યદ્ ધિ પ્રયોજનવત્ તદ્ વિવક્ષિતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
નોતેસ્:
*{4।43: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{4।44: શ્પ્બ્ર્ 1.5.1.13}*
એકશ્રુતિત્વાચ્ ચ

ભવતિ ચ કિંચિદ્ વચનમ્, યેન વિજ્ઞાયતે ન તદ્ વિવક્ષિતમ્ ઇતિ, યદિ સોમમ્ અપહરેયુર્ એકાં ગાં દક્ષિણાં દદ્યાદ્ ઇતિ{*4।45*}. યદિ વિવક્ષિતં ભવેત્, નૈકામ્ ઇતિ બ્રૂયાત્, ગામ્ ઇત્ય્ એકવચનસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્. તથા, અવી દ્વે, ધેનૂ દ્વ ઇત્ય્{*4।46*} અત્રાપિ દ્વ ઇતિ વચનં જ્ઞાપકમ્, અવિવક્ષિતમ્ અવીતિ દ્વિત્વમ્ [444]{*4।47*} ઇતિ. ત્રીન્ લલામાન્ ઇત્ય્{*4।48*} અત્રાપિ ત્રીન્ ઇતિ વચનં લિઙ્ગમ્, લલામાન્ ઇતિ બહુવચનમ્ અવિવક્ષિતમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।45: શ્પ્બ્ર્ 4.5.10.6}*
*{4।46: તૈત્.સ્. 5.6.21.1}*
*{4।47: એ2: 5,16; એ6: 2,7}*
*{4।48: કઠ.સ્. 13.7}*
પ્રતીયત ઇતિ ચેત્

એવં ચેત્ પશ્યસિ - અવિવક્ષિતા સંખ્યેતિ, તન્ ન, પ્રતીયતે હિ સંખ્યાખ્યાતવચનસ્યાઙ્ગભૂતા, યથા પશુમ્ આનયેત્ય્ ઉક્તે, એક એવાનીયતે, પશૂ ઇતિ, દ્વૌ. પશૂન્ ઇતિ બહવ આનીયન્તે, યશ્ ચ પ્રતીયતે સ શબ્દાર્થઃ, તસ્માદ્ યજ્ઞસ્યાઙ્ગભૂતા સંખ્યેતિ શબ્દાદ્ ગમ્યતે, ન ચ શબ્દાદ્ ગમ્યમાનમ્ ઋતે કારણાત્, અવિવક્ષિતં ભવતિ.
નાશબ્દં તત્પ્રમાણત્વાત્ પૂર્વવત્

નૈતદ્ એવમ્, સત્યં પ્રતીયતે, ન ત્વ્ અયં શબ્દાર્થો વ્યામોહાદોષા પ્રતીતિઃ. કુત એતત્? વાક્યાદ્ ધિ યજ્ઞાઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે, વાક્યં ચ શ્રુત્યા બાધ્યતે. તસ્માદ્ અશબ્દાર્થો ઽયં યજ્ઞ એકત્વાદ્ ઇતિ. શબ્દાર્થો ઽપિ હિ પ્રતીયતે, યથા, પૂર્વો ધાવતીતિ. સ પૂર્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, યસ્યાપરો ઽસ્તિ, તેન પૂર્વ ઇત્ય્ ઉક્તે, અપરો ગમ્યતે. ન ત્વ્ અપરો ધાવતીતિ શ્રવણાત્ પ્રતીયતે. એવમ્ ઇહાપિ પશુમ્ ઇત્ય્ એકત્વં ગમ્યતે, ન તુ યજ્ઞે. યથૈવ હિ પૂર્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે ઽપરો ગમ્યત એવ કેવલં, ન તુ સ વિધીયતે કસ્મિંશ્ચિદ્ અર્થે. એવમ્ ઇહાપિ સંખ્યા પ્રતીયતે એવ કેવલમ્, ન તુ કર્તવ્યતયા યજ્ઞે વિધીયતે ન પશૌ.
કથં ન પશૌ વિધીયત ઇતિ ચેત્. વિધાયકસ્યાભાવાત્. આખ્યાતશબ્દો વિધાયકો ભવિષ્યતીત્ય્ એતદ્ અપિ નોપપદ્યતે, દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધસ્ય સ વિધાયકઃ સન્ન્ આલભત ઇતિ ન સંખ્યાસંખ્યેયસંબન્ધં વિધાતુમ્ અર્હતીતિ. ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. તસ્માદ્ અવિવક્ષિતા સંખ્યેતિ.
[445]{*4।49*}
નોતેસ્:
*{4।49: એ2: 5,14; એ6: 2,8}*
શબ્દવત્ તૂપલભ્યતે તદાગમે હિ તદ્ દૃશ્યતે તસ્ય જ્ઞાનં યથાન્યેષામ્

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. નૈતદ્ અસ્તિ, ન યજ્ઞે સંખ્યા શબ્દેન શ્રૂયત ઇતિ, આખ્યાતવાચ્યે હ્ય્ અર્થ ઉપલભ્યતે, લોકે પશુમ્ આનયેત્ય્ એકવચને સતિ એકત્વપશુવિશિષ્ટમ્ આનયનં પ્રતીયતે, પશ્વ્ આનયેતિ દ્વિત્વવિશિષ્ટં ગમ્યતે, તત્ર હ્ય્ એકત્વમ્ અપૈતિ, દ્વિત્વમ્ ઉપજાયતે. યસ્ય ચાગમે યદ્ ઉપજાયતે, સ તસ્યાર્થ ઇતિ ગમ્યતે. તસ્ય જ્ઞાનં, યથાન્યેષાં શબ્દાનામ્, અશ્વમ્ આનયેત્ય્ ઉક્તે ઽશ્વાનયનં પ્રતીયતે, ગામ્ આનયેતિ ગવાનયનમ્, તત્રાશ્વો ઽપૈતિ ગૌશ્ ચોપજાયતે, તેન જ્ઞાયતે, અશ્વશબ્દસ્યાશ્વો ઽર્થો ગોશબ્દસ્ય ગૌર્ ઇતિ.
યદ્ ઉક્તમ્ - શ્રુત્યા વાક્યાર્થો બાધ્યત ઇતિ, ઉચ્યતે, ન શ્રુતિર્ બ્રૂતે - વાક્યાર્થો નાસ્તીતિ, કેવલં તુ પ્રાતિપદિકાર્થગતાં સંખ્યામ્ આહ, નાદૃશી સંખ્યા વાક્યેન યજ્ઞે વિધીયતે, પ્રાતિપદિકાર્થો હ્ય્ આખ્યાતવાચ્યેન સંબધ્યતે, વિભક્ત્યર્થો ઽપિ. તથા હિ, તદ્વિશેષણવિશિષ્ટ આલમ્ભો ગમ્યતે, તત્રૈકાર્થત્વાદ્ એકવાક્યમ્ અવકલ્પતે. પશૌ હિ સંખ્યાયાં વિધીયમાનાયામ્ એક આખ્યાતશબ્દો ન શક્નુયાત્, આખ્યાતાર્થં વિધાતુમ્, સંખ્યાસંખ્યેયસંબન્ધં ચ. તસ્માદ્ યજ્ઞે વિવક્ષિતા સંખ્યેતિ.
તદ્વચ્ ચ લિઙ્ગદર્શનમ્

કિમ્ ઇતિ. કર્ણા યામ્યાઃ, અવલિપ્તા રૌદ્રાઃ, નભોરૂપાઃ પાર્જન્યાઃ, તેષામ્ ઐન્દ્રાગ્નો દશમ ઇતિ{*4।50*}. યદિ ત્રિત્વં વિવક્ષિતં તદૈન્દ્રાગ્નો દશમો ભવતિ. તથા કૃષ્ણા ભૌમાઃ, ધૂમ્રા આન્તરિક્ષાઃ, વૃહન્તો{*4।51*} દિવ્યાઃ, શવલા{*4।52*} વૈદ્યુતાઃ, સિદ્ધાસ્ તારકા ઇતિ{*4।53*} પ્રકૃત્ય આહ - અર્ધમાસાનાં વૈતદ્ રૂપં યત્ પઞ્ચ[446]{*4।54*}દશિન ઇતિ{*4।55*}. તસ્માદ્ અપિ પશ્યામઃ, વિવક્ષિતા સંખ્યેતિ. યત્ તૂક્તમ્ - એકાં ગામ્ ઇત્ય્ અવિવક્ષાં દર્શયતીતિ. અત્રોચ્યતે, ગોસંખ્યાસંબન્ધં વિધાતુમ્, એતદ્ ઉચ્યતે, ઇતરથા હિ, ગોદક્ષિણાસંબન્ધો વિહિતો ગમ્યેત. તસ્માદ્ વિવક્ષિતે ઽપિ વાચ્યમ્ એતત્. અવી દ્વે ધેનૂ દ્વે ત્રીન્ લલામાન્ ઇતિ ચાનુવાદાઃ.
નોતેસ્:
*{4।50: વાજ્.સ્. 24.3}*
*{4।51: એ2,6: બૃહન્તો}*
*{4।52: એ2,6: શબલા}*
*{4।53: વાજ્.સ્. 24.3}*
*{4।54: એ2: 5,446; એ6: 2,9}*
*{4।55: શ્પ્બ્ર્ 13.2.5.1}*
તથા ચ લિઙ્ગમ્

એવં ચ કૃત્વા સમાનશ્રુતિકં લિઙ્ગમ્ અપિ વિવક્ષિતં ભવિષ્યતિ, તત્ર ઇદં દર્શનમ્ ઉપપદ્યતે, વસન્તે પ્રાતર્ આગ્નેયીં કૃષ્ણગ્રીવામ્ આલભતે, ગ્રીષ્મે માધ્યંદિને સિંહીમ્ ઐન્દ્રીં શરદ્ય્ અપરાહ્ણે શ્વેતાં બાર્હસ્પત્યામ્ ઇતિ{*4।56*}. તત્ર શ્રૂયતે - ગર્ભિણ્યો ભવ્તીતિ{*4।57*}, ગર્ભઃ સ્ત્રીણાં ગુણઃ, તેન સ્ત્રિયો દર્શયતીતિ ભવિષ્યતિ. તથા અશ્વ ઋષભો વૃષ્ણિર્ વસ્તઃ{*4।58*} પુરુષ ઇતિ તે પ્રાજાપત્યા ઇતિ{*4।59*}. તત્ર શ્રૂયતે - મુષ્કરા{*4।60*} ભવન્તિ સેન્દ્રિયત્વાયેતિ{*4।61*}. મુષ્કરત્વં પુંસાં ગુણઃ, તેન પુંપ્રાપ્તિં દર્શયતીતિ.
અધિકરણાન્તરં વા, તથા ચ લિઙ્ગમ્ ઇતિ, સંખ્યાધિકરણં લિઙ્ગાધિકરણે ઽતિદૃશ્યતે{*4।62*}. લિઙ્ગમ્ અવિવક્ષિતમ્, શ્રુત્યા વાક્યસ્ય બાધિતત્વાત્, ન ચ, વિવક્ષિતમ્ ઇવ શ્રુયત ઇતિ, ભવતિ લિઙ્ગમ્. સ્ત્રી ગૌઃ સોમક્રયણીતિ, સ્ત્રીવચનાત્ સોમક્રયણીત્ય્ અવિવક્ષિતમ્ એવ લિઙ્ગં પ્રતીયતે. નનુ કથં મૃગીમ્ આનયેતિ ન મૃગ આનીયતે? નૈવમ્, અશાબ્દં તુ તત્, પૂર્વો ધાવતીતિ યથા.
લિઙ્ગં વિવક્ષિતં વા{*4।63*} વાક્યાર્થસ્ય શ્રુત્યાપ્રતિષિદ્ધત્વાત્. તથા ચ લિઙ્ગમ્, ગર્ભિણ્યો ભવન્તીતિ, તથા ચ મુષ્કરા ભવન્તિ [447]{*4।64*} ઇતિ. યદ્ ઉક્તમ્ - સ્ત્રી ગૌઃ સોમક્રયણીતિ, તત્ર સ્ત્રીત્ય્ અવિવક્ષિતમ્, તથા પ્રજાપતયે પુરુષાન્ હસ્તિન આલભત ઇતિ પુરુષગ્રહણમ્ અવિવક્ષિતમ્, વિસ્પષ્ટો હિ ન્યાય ઉક્તો લિઙ્ગવિવક્ષાયામ્. તસ્માદ્ વિવક્ષિતં લિઙ્ગમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।56: તૈત્.સ્. 2.1.2.5}*
*{4।57: તૈત્.સ્. 2.1.2.6}*
*{4।58: એ2: બસ્તઃ}*
*{4।59: તૈત્.સ્. 5.6.12.1}*
*{4।60: એ2: મુષ્કરાં}*
*{4।61: તૈત્.બ્ર્. 1.8.2.2}*
*{4।62: એ2,6: ઽતિદિશ્યતે}*
*{4।63: એ2 ઓમ્. વા}*
*{4।64: એ2: 5,16; એ6: 2,9}*
આશ્રયિષ્વ્ અવિશેષેણ ભાવો ઽર્થઃ પ્રતીયેત

અત્રાશ્રયિણઃ પદાર્થા ઉદાહરણમ્ ઉત્તમઃ પ્રયાજઃ પશુપુરોડાશઃ સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇત્ય્ એતે યાગા ઉદાહરણમ્{*4।65*}. એષુ સંદેહઃ. કિં યજિમાત્રં સંસ્કારો દેવતાયાઃ, ઉત યજિનાદૃષ્ટં દેવતાયાં ક્રિયત ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? આશ્રયિષ્વ્ અવિશેષેણ ભાવો ઽર્થઃ પ્રતીયત{*4।66*} ઇત્ય્{*4।67*} આશ્રયિષ્વ્ એવંજાતીયકેષ્વ્ અપૂર્વસ્ય ભાવો ઽર્થઃ પ્રત્યેતવ્યો ઽવિશેષાદ્ અન્યૈર્ આખ્યાતશબ્દૈઃ, યજતિ દદાતિ જુહોતીતિ, ઉક્તમ્ એતદ્ ભૂતં ભવ્યાવોપદિશ્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।65: એ1 હત્ ઉત્તમઃ પ્રયાજઃ પશુપુરોડાશઃ સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇત્ય્ એતે યાગા ઉદાહરણમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।66: એ2: પ્રતીયેત}*
*{4।67: એ2 ઓમ્. ઇતિ}*
ચોદનાયાં ત્વ્ અનારમ્ભો વિભક્તત્વાન્ ન હ્ય્ અન્યેન વિધીયતે

અસ્યાં તુ ચોદનાયામ્ અનારમ્ભો ઽપૂર્વસ્ય, વિભક્તો ઽયમ્ આખ્યાતશબ્દઃ, યો દૃષ્ટાર્થઃ, તતો નાપૂર્વમ્, યઃ ખલ્વ્ અદૃષ્ટાર્થઃ, તતો ઽપૂર્વમ્ ઇતિ, દૃષ્ટાર્થશ્ ચાયમ્. અસ્મિન્ હિ યાગે ક્રિયમાણે દેવતા [448]{*4।68*} સ્મર્યતે, સ્વિષ્ટકૃત્ય્ અપિ દ્રવ્યં પ્રતિપાદ્યતે. ન ચાન્યેન શબ્દેનાત્રાપૂર્વં વિધીયતે. તસ્માદ્ યજિમાત્રં સંસ્કાર ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।68: એ2: 5,18; એ6: 2,9}*
સ્યાદ્ વા દ્રવ્યચિકીર્ષાયાં ભાવો ઽર્થે ચ ગુણભૂતતાશ્રયાદ્ ધિ ગુણીભાવઃ

સ્યાદ્ વાપૂર્વમતઃ સત્યામ્ અપિ દેવતાચિકીર્ષાયામ્, તસ્મિન્ દેવતાસંસ્કારાર્થે ગુણભૂતતા યાગસ્ય, દ્રવ્યપ્રતિપાદનેન ચ, મન્ત્રેણ તત્ર દેવતા સ્મર્યતે. તસ્મિન્ મન્ત્રેણ દૃષ્ટે ઽર્થે ક્રિયમાણે ત્યાગો ઽપરો ઽદૃષ્ટાર્થઃ શ્રૂયતે, તસ્ય ન કિંચિદ્ દૃષ્ટમ્ અસ્તિ, દેવતાશ્રયાત્ તુ દેવતાગતં તદ્ અપૂર્વમ્ ઇતિ ગમ્યતે.
અર્થે સમવૈષમ્યમ્ અતો દ્રવ્યકર્મણામ્

અતિક્રાન્તસ્ તૃતીયવિષયઃ, અતઃ પ્રભૃતિ દ્રવ્યાણાં કર્મણાં ચાર્થે પ્રયોજને{*4।69*} સમવૈષમ્યં વક્ષ્યતે. ક્વચિત્ સામ્યમ્, ક્વચિદ્ વૈષમ્યમ્, આમિક્ષાવાજિનયોર્ વૈષમ્યમ્, ક્રયપાંસૂનાં વૈષમ્યમ્, દણ્ડસ્ય મૈત્રાવરુણધારણે યજમાનધારણે ચ સામ્યમ્, એવં તત્ર તત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્, સામ્યં વૈષમ્યં ચેતિ.
[449]{*4।70*}
નોતેસ્:
*{4।69: એ1 હત્ પ્રયોજને ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।70: એ2: 5,18; એ6: 2,10}*
એકનિષ્પત્તેઃ સર્વં સમં સ્યાત્

ચાતુર્માસ્યેષુ વૈશ્વદેવે શ્રૂયતે - તપ્તે પયસિ દધ્ય્ આનયતિ, સા વૈશ્વદેવ્ય્ આમિક્ષા વાચિભ્યો{*4।71*} વાજિનમ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં તપ્તે પયસિ દધ્યાનયનમ્ આમિક્ષા પ્રયોજયતિ, ન વાજિનમ્, ઉતોભયમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઉભયમ્ ઇતિ. કુતઃ? યસ્મિન્ કૃતે, યન્ નિષ્પદ્યતે પ્રયોજનવત્, તત્ તસ્ય પ્રયોજકમ્ ઇતિ ગમ્યતે, દધ્યાનયને ચ કૃત ઉભયં નિષ્પદ્યતે. આમિક્ષાપિ, તત એવ યાજિનમ્ અપિ{*4।72*} તત્રાન્યતરાર્થં ક્રિયેત, યદિ વિનિગમનાયાં હેતુર્ ભવેત્. અગમ્યમાને વિશેષ ઉભયાર્થમ્ આનયનમ્ ઇતિ ગમ્યતે. તસ્માદ્ એકાસાવ્ ઉભાભ્યામ્ અપિ પ્રયોજિતા નિષ્પત્તિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।71: એ2,6: વાજિભ્યો}*
*{4।72: એ2 ઓમ્. અપિ}*
સંસર્ગરસનિષ્પત્તેર્ આમિક્ષા વા પ્રધાનં સ્યાત્

નૈતદ્ અસ્તિ, ઉભયં પ્રયોજકમ્ ઇતિ, આમિક્ષા પ્રયોક્ત્રી. કુતઃ? નાત્ર યદ્ દધિપયોભ્યઃ નિર્વર્ત્યતે, તદ્ ધવિઃ. યદિ તદ્ ધવિઃ સ્યાત્, ઉભયં તાભ્યામ્ એવ નિષ્પદ્યત ઇતિ ગમ્યત{*4।73*} વિશેષઃ. કિં તર્હિ હવિર્ ઇતિ. પયો દધિસંસૃષ્ટમ્. કુત એતત્? સા વૈશ્વદેવીત્ય્ ઉચ્યતે, ન તતો યન્ નિષ્પદ્યત ઇતિ.
નનુ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશાત્, આમિક્ષા હવિઃ, સા ચ તતો નિષ્પદ્યતે, વાજિનં ચ હવિઃ, તદ્ અપિ નિષ્પદ્યત ઇતિ. ન, ઇત્ય્ ઉચ્યતે - તદ્ એવ હિ પયસ્ તપ્તં દધિસંયુક્તમ્, આમિક્ષા ભવતિ. તસ્માત્ સ્ત્રીલિઙ્ગમ્ અદોષઃ. આહ - યદિ પયો દધિસંસૃષ્ટં હવિઃ, કિં તર્હ્ય્ ઉચ્યતે, આમિક્ષા પ્રયોજિકેતિ. ઉચ્યતે [450]{*4।74*} - આમિક્ષાયાં દધિપયસી વિદ્યેતે, ન વાર્જિને. કથમ્ અવગમ્યતે? સંસર્ગસનિષ્પત્તેઃ, તત્ર હિ દધિપયસોઃ સંસૃષ્ટયો રસ ઉપલભ્યતે, તેન તત્ર દધિપયસી ઇત્ય્ અનુમાનં ભવતિ, વાજિને તિક્તકટુકો રસઃ.
આહ, તપ્તે પયસિ દધન્ય્ આનીયમાન ઉભયં ભવતિ, દધ્ના ચ પયઃ સંસૃજ્યતે વાજિનાચ્ ચ વિવિચ્યતે. તત્ર સંસર્ગશ્ ચિકીર્ષિતઃ, ન વિવેક ઇતિ. કુત એતત્? ઉચ્યતે - શાબ્દઃ સંસર્ગો દધ્ના, અશાબ્દો વાજિનેન વિવેકઃ પયસ ઇતિ, સર્વનામ ચ પૂર્વોક્તેન શબ્દેનૈકવાક્યતાં યાતિ. ઇતરસ્મિન્ પક્ષે પયસિ દધ્યાનયનં વાજિનવિવેકલક્ષણાર્થં સ્યાત્, શ્રુતિલક્ષણાવિશયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા. તસ્માદ્ આમિક્ષાર્થં દધ્યાનયનમ્, આમિક્ષાશબ્દશ્ ચાત્રાનુવાદઃ, આમિક્ષૈવ સા ભવતિ, યત્ર તપ્તે પયસિ દધ્યાનીયતે. તસ્માદ્ આમિક્ષિકા પ્રયોક્ત્રી, વાજિનમ્ અપ્રયોજકમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।73: એ2: ન ગમ્યત}*
*{4।74: એ2: 5,20; એ6: 2,11}*
મુખ્યશબ્દાભિસંસ્તવાચ્ ચ

ન ચ, ઉભયં પ્રયોજકં ન્યાય્યમ્, નાત્ર વચનમ્ અસ્તિ, ઇદં પ્રયોજકમ્ ઇદં નેતિ, અસતિ પ્રયોજકે ઽનર્થકં ભવતીતિ પ્રયોજકં કલ્પ્યતે. તત્રૈકસ્મિન્ન્ અપિ પ્રયોજકે સિદ્ધે ઽર્થવત્ય્ ઉપદેશે નાન્યદ્ અપિ પ્રયોજકં ભવિતુમ્ અર્હતિ. ન ચ, ન ગમ્યતે વિશેષઃ. કથં ગમ્યતે? મુખ્યશબ્દાભિસંસ્તવાત્, મુખ્યશબ્દઃ સંસ્તોતું ન્યાય્ય ઇતિ, પ્રાથમ્યાત્ તુ તસ્ય તાવત્ પ્રયોજકત્વજ્ઞાનમ્{*4।75*}, તસ્મિન્ સતિ પ્રયોજકે, પરિક્ષતત્વાદ્{*4।76*} આનર્થક્યસ્ય, ન દ્વિતીયમ્ અપિ પ્રયોજકમ્, પ્રથમા ચામિક્ષા, દ્વિતીયં વાજિનમ્, તસ્માદ્ આમિક્ષા પ્રયોક્ત્રી.
અપિ ચ મુખ્યશબ્દેન ચ, આમિક્ષા સ્તૂયતે - મિથુનં વૈ દધિ ચ શૃતં ચ, અથ યત્ સંસૃષ્ટં મણ્ડમ્ ઇવ મસ્ત્વ્{*4।77*} ઇવ પરિ ચ દદૃશે{*4।78*} [451]{*4।79*} ગર્ભ એવ સ ઇતિ, ગર્ભસ્તુતામિક્ષા{*4।80*}, મિથુનસ્ય ચ ગર્ભઃ પ્રયોજકઃ, ન ગર્ભોદકમ્. તસ્માદ્ અપ્ય્ આમિક્ષા પ્રયોજિકેતિ મન્યામહે. કિં ભવતિ પ્રયોજનમ્? યદ્ય્ ઉભયં પ્રયોજકમ્, વાજિને નષ્ટે, પુનસ્ તપ્તે પયસિ દધ્ય્ આનેતવ્યમ્, અથ વાજિનમ્ અપ્રયોજકમ્, નષ્ટે વાજિને લોપો દધ્યાનયનસ્ય.
નોતેસ્:
*{4।75: એ2: પ્રયોજકત્વં જ્ઞાનમ્}*
*{4।76: એ2: પરિહૃતત્વાદ્}*
*{4।77: એ2 ઓમ્. મસ્ત્વ્}*
*{4।78: એ2: પરિદૃશ્યતે}*
*{4।79: એ2: 5,21; એ6: 2,11}*
*{4।80: એ2: ગર્ભસંસ્તુતામિક્ષા}*
પદકર્માપ્રયોજકં નયનસ્ય પરાર્થત્વાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - અરુણયા પિઙ્ગાક્ષ્યૈકહાયન્યા સોમં ક્રીણાતીતિ{*4।81*}. તત્રેદમ્ અપરં શ્રૂયતે - ષટ્ પદાન્ય્ અનુનિષ્ક્રામતીતિ{*4।82*}, તથા, સપ્તમં પદં ગૃહ્ણાતીતિ. ઇદમ્ અપરમ્ - યર્હિ હવિર્ધાને પ્રાચી પ્રવર્તયેયુસ્ તર્હિ તેનાક્ષમ્ અઞ્જ્યાદ્{*4।83*} ઇતિ{*4।84*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં સોમક્રયણ્યાનયનં પદપાંસ્વર્થમ્, ઉત ક્રયપ્રયુક્તમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? નયનાદ્ ઉભયં નિષ્પદ્યતે, ક્રયઃ પદં ચ, તસ્માદ્ ઉભયં પ્રયોજકમ્. ન હિ ગમ્યતે વિશેષ ઇતિ, તદ્ ઉક્તમ્ - એકનિષ્પત્તેઃ સર્વં સમં સ્યાદ્ ઇતિ{*4।85*}.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પદકર્માપ્રયોજકમ્ ઇતિ. કુતઃ? યસ્માન્ નયનં ક્રયાર્થમ્, ન હિ નયનમ્ અન્તરેણ વિશિષ્ટે દેશે ક્રય ઉપપદ્યતે. તસ્માત્ ક્રયેણ તાવન્ નયનં પ્રયુક્તમ્ ઇતિ ગમ્યતે. ક્રયપ્રયુક્તં ચેત્, ન પદપ્રયુક્તમ્ અપિ ભવિતુમ્ અર્હતિ.
અપિ ચ, એકહાયન્યાઃ પદપાંસવો ગ્રહીતવ્યા ઇતિ નાસ્તિ શબ્દઃ. નનુ પ્રકૃતૈકહાયની પદપાંસુગ્રહણવાક્યેન{*4।86*} [452]{*4।87*} સંભન્ત્સ્યતે. નેતિ બ્રૂમઃ - એકહાયન્યા ક્રીણાતીતિ વિશિષ્ટેન વાક્યેન ક્રયે, ઉપદિષ્ટૈકહાયની પ્રકૃતત્વાત્ પદપાંસુવાક્યેન સંબધ્યતે, પ્રકરણાચ્ ચ વાક્યં બલીયઃ. અથેદાનીમ્, એકહાયની ક્રયણાર્થં સંકીર્તિતા સતી સંનિહિતત્વાત્ પ્રસઙ્ગમ્ ઉપજીવતા પદપાંસુવાક્યેન સંબધ્યેત, યાસૌ પરાર્થા, એતસ્યાઃ પદં ગ્રાહ્યમ્ ઇતિ. તસ્માત્ ક્રયપયુક્તં નયનમ્, અપ્રયોજકં પદમ્ ઇતિ.
કિં પુનશ્ ચિન્તાયાઃ પ્રયોજનમ્? યદ્ય્ ઉભયમ્ એકહાયનીનયનસ્ય પ્રયોજકમ્, યદૈકહાયન્યાઃ સપ્તં પદં ગ્રાવણિ નિધીયતે, તદા પુનર્ એકહાયની નીયેત સપ્તમાય પદાય, યદા પદં ન પ્રયોજકમ્, તદા નૈકહાયની પુનઃ ષટ્ પદાન્ય્ અનુનિષ્ક્રામયયિતવ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{4।81: તૈત્.સ્. 6.1.6.7}*
*{4।82: તૈત્.સ્. 6.1.8.1}*
*{4।83: એ2: ઉપાઞ્જાત્}*
*{4।84: તૈત્.સ્. 3.1.3.1}*
*{4।85: મ્સ્ 4.1.22}*
*{4।86: એ2: પદપાંસુગ્રહણવાક્યે}*
*{4।87: એ2: 5,22; એ6: 2,12}*
અર્થાભિધાનકર્મ ચ ભવિષ્યતા સંયોગસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્ તદર્થો હિ વિધીયતે

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - કપાલેષુ પુરોડાશં શ્રપયતીતિ{*4।88*}, તથા - પુરોડાશકપાલેન તુષાન્ ઉપવપતીતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ ઉભયં કપાલાનિ પ્રયોજયતિ, પુરોડાશશ્રપણં તુષોપવાપશ્ ચ, ઉત શ્રપણં પ્રયોજકમ્, ન તુષોપવાપ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? વિનિગમનાયાં હેતોર્ અભાવાદ્ ઉભયમ્.
ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે, અર્થાભિધાનં પ્રયોજનસંબદ્ધમ્ અભિધાનં યસ્ય, યથા પુરોડાશકપાલમ્ ઇતિ, પુરોડાશાર્થં કપાલં પુરોડાશકપાલમ્. કથમ્ એતદ્ અવગમ્યતે? પુરોડાશસ્ તાવત્ તસ્મિન્ કાલે નાસ્તિ, યેન વર્તમાનઃ સંબન્ધઃ કપાલેન સ્યાત્. તેનૈવ હેતુના ન ભૂતઃ, સ એષ કપાલસ્ય પુરોડાશેણ ભવિષ્યતા [453]{*4।89*} સંબન્ધઃ, ભવિષ્યતા સંબન્ધશ્ ચ તન્ નિમિત્તસ્ય ભવતિ. તસ્માત્ પુરોડાશેન પ્રયુક્તં યત્ કપાલમ્, તેન તુષા ઉપવપ્તવ્યા ઇતિ. એવં ચ સતિ ચરૌ પુરોડાશાભાવે યદા તુષાનુપવપ્તું કપાલમ્ ઉપાદીયતે, ન તત્ પુરોડાશકપાલં સ્યાત્. ન ચેન્ ન તેન તુષા ઉપવપ્તવ્યા ભવન્તિ. તસ્માન્ ન તુષોપવાપઃ કપાલાનાં પ્રયોજકઃ, પ્રયોજલ્કં તુ શ્રપણમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।88: તૈત્.સ્. 2.3.6.2}*
*{4।89: એ2: 5,23; એ6: 2,13}*
પશાવ્ અનાલમ્ભાલ્ લોહિતશકૃતોર્ અકર્મત્વમ્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નિષોમીયઃ. તત્ર શ્રૂયતે - હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યત્ય્ અથ જિહ્વાયા ઇત્યેવમાદિ{*4।90*}. તથા, લોહિતં નિરસ્યતિ, શકૃત્ સંપ્રવિધ્યતિ, સ્થવિમતો વર્હિરંલ્ક્તાપાસ્યતીતિ{*4।91*}{*4।92*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં હૃદયાદિભિર્ અવદાનૈર્ ઇજ્યા પશોઃ પ્રયોક્ત્રી, ઉત શકૃત્ સંપ્રવ્યાધો લોહિતનિરસનં ચ તદ્ અપિ પ્રયોજકમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? એકનિષ્પત્તેઃ સર્વં સમં સ્યાદ્{*4।93*}, ઉભયં પ્રયોજકમ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ, પશૌ{*4।94*} શકૃલ્લોહિતયોર્ અપ્રયોજકત્વમ્, ન હિ તદર્થઃ પશોર્ આલમ્ભઃ{*4।95*}, સકૃત્ સંપ્રવિધ્યતિ લોહિતમ્ અપાસ્યતીત્ય્ ઉચ્યતે, ન પશોર્ અન્યસ્ય વેતિ, પશુર્ અગ્નીષોમીયો વાક્યેન, યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*4।96*}. શકૃલ્લોહિતે પશોઃ પ્રકરણેન ભવેતામ્, પ્રકરણં ચ વાક્યેન બાધ્યતે. નન્વ્ એતે શકૃલ્લોહિતે પ્રતિપાદ્યેતે, તેન યાગાર્થસ્ય પશોર્ નાન્યસ્યેતિ નિશ્ચયઃ. એવં ચેત્, અપ્રયોજકે શકૃલ્લોહિત ઇતિ. કિં ભવતિ પ્રયોજનમ્? સામ્યે સતિ શકૃલ્લોહિતાભાવે ઽન્યઃ પશુર્ આલમ્ભનીયઃ, શકૃલ્લોહિતયોર્ અપ્રયોજકત્વે લોપઃ.
[454]{*4।97*}
નોતેસ્:
*{4।90: તૈત્.સ્. 6.3.10.4}*
*{4।91: એ2: બર્હિરઙ્ક્ત્વાપાસ્યતીતિ; એ6: બર્હિરલઙ્ક્તાપાસ્યતીતિ}*
*{4।92: તૈત્.સ્. 6.3.9.2}*
*{4।93: મ્સ્ 4.1.22}*
*{4।94: એ2 ઓમ્. પશૌ}*
*{4।95: એ2 ઓમ્. શકૃલ્ લોહિતયોર્ અપ્રયોજકત્વમ્, ન હિ તદર્થઃ પશોર્ આલમ્ભઃ}*
*{4।96: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{4।97: એ2: 5,24; એ6: 2,13}*
એકદેશદ્રવ્યશ્{*4।98*} ચોત્પત્તૌ વિદ્યમાનસંયોગાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ{*4।99*} શ્રૂયતે - ઉત્તરાર્ધાત્ સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતીતિ{*4।100*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં પુરોડાશસ્યાગ્નેયયાગઃ પ્રયોજકઃ, સ્વિષ્ટકૃદ્ અપ્રયોજક ઉતોભયમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? એકનિષ્પત્તેઃ સર્વં સમં સ્યાદ્ ઇતિ{*4।101*}. એવં પ્રાપ્તે બ્રુમઃ, એકદેશદ્રવ્યશ્{*4।102*} ચૈવંજાતીયકો ઽપ્રયોજકો ભવેત્. કુતઃ? વિદ્યમાનસંયોગાત્, ન, એકદેશકર્માવયવિનં પ્રયુઙ્ક્તે, વિદ્યમાનસ્યાવયવિન એકદેશ ઉપાદાતવ્ય ઇતિ, તત્રાર્થો ભવતિ, નાવયવિનમ્ ઉપાદદીતેતિ, યથેક્ષુખણ્ડમ્ અસ્મૈ પ્રયચ્છ, મોદકશકલમ્ અસ્મૈ પ્રયચ્છેતિ, નેક્ષુમ્ ઉપાદદીતેતિ ગમ્યતે, સત ઇક્ષોઃ ખણ્ડમ્ ઉપાદદીત, સતો મોદકાચ્ છકલમ્ ઉપાદદીતેતિ. તસ્માદ્ અન્યાર્થં દ્રવ્યં તસ્યોત્તરાર્ધાદ્ અવદેયમ્, અસ્તિ ચાગ્ન્યર્થઃ પુરોડાશઃ. તસ્માદ્ વિષ્ટકૃદ્ અપ્રયોજક ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।98: એ2: એકદેશદ્રવ્યં}*
*{4।99: એ2: એકદેશદ્રવ્યં}*
*{4।100: તૈત્.સ્. 2.6.6.5}*
*{4।101: મ્સ્ 4.1.22}*
*{4।102: એ2: એકદેશદ્રવ્યં}*
નિર્દેશાત્ તસ્યાન્યદ્ અર્થાદ્ ઇતિ

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ, અપ્રયોજકઃ પુરોડાશસ્ય સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇતિ, નૈતદ્ એવમ્, અગ્નિં પ્રતિ નિર્દેશાત્ તસ્ય પુરોડાશસ્ય{*4।103*} સ્વિષ્ટકૃદ્ અર્થમ્ અન્યઃ પુરોડાશ ઉત્પાદયિતવ્યઃ, યસ્યોત્તરાર્ધાત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇજ્યતે, તસ્યાગ્નયે સંકલ્પિતસ્ય નેષ્ટે યજમાનઃ. કથમ્ અસૌ તદ્ અન્યસ્યૈ દેવતાયૈ દદ્યાત્. કથમ્ અગ્નિં પ્રતિ નિર્દેશ ઇતિ. ઇદં શ્રૂયતે - અઙ્ગિરસો વા ઇત ઉત્તમાઃ સુવર્ગં લોક[455]{*4।104*}માયંસ્ તે યજ્ઞવાસ્ત્વ્ અભ્યાયંસ્ તે પુરોડાશં કૂર્મં ભૂત્વા સર્પન્તમ્ અપશ્યંસ્ તમ્ અબ્રુવન્ન્ ઇન્દ્રાય ધ્રિયસ્વ બૃહસ્પતયે ધ્રિયસ્વાદિત્યાય ધ્રિયસ્વ સ નાધ્રિયત તમ્ અબ્રુવન્ અગ્નયે ધ્રિયસ્વેતિ સો ઽધ્રિયત યદાગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો{*4।105*} ઽમાવાસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતીતિ{*4।106*}. તસ્માત્ તેન સ્વિષ્ટકૃતો ન સંબન્ધઃ. એવં ચેત્ તસ્માદ્ અન્યદ્ દ્રવ્યમ્ અર્થાદ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્, ન હ્ય્ અનુત્પન્નસ્ય દ્રવ્યસ્યોત્તરાર્ધો ભવતીતિ.
નોતેસ્:
*{4।103: એ1 હત્ પુરોડાશસ્ય ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।104: એ2: 5,25; એ6: 2,14}*
*{4।105: એ2: ઽષ્ટકપાલો}*
*{4।106: તૈત્.સ્. 2.6.3.2}*
ન શેષસંનિધાનાત્

નૈતદ્ એવં સંનિહિતો હિ શેષઃ, યસ્મિન્ન્ અનુત્પાદ્યમાને ઽર્થો ન સિધ્યતિ, સો ઽર્થાદ્ ઉપાદ્યતે. સંનિહિતે ચ શેષે સતિ સિધ્યત્ય્ ઉત્તરાર્ધાદ્ ગ્રહણમ્. તસ્માન્ નાર્થાદ્ દ્રવ્યમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્, યદ્ એવાન્યાર્થં દ્રવ્યં સંનિહિતમ્, તસ્યૈવોત્તરાર્ધાદ્ ગ્રહીતવ્યમ્. ઉત્તરાર્ધમાત્રં હિ સ્વિષ્ટકૃતે શ્રૂયતે નામુષ્ય દ્રવ્યસ્યેતિ. ન ચૈતાવતા વ્યવહારો ભવતિ, સર્વો હિ કસ્યચિદ્ ઉત્તરાર્ધઃ, સ એષ સંનિહિતમ્ અપેક્ષતે, સંનિહિતં ચ પરાર્થમ્. તસ્માત્ પરાર્થાદ્ દ્રવ્યાત્ સ્વિષ્ટકૃદ્ ઇજ્યા. અતશ્ ચાપ્રયોજિકેતિ. યદ્ ઉક્તમ્, અનીશાનેન ન શક્યં દાતુમ્ ઇતિ, તદ્ ઉચ્યતે, વાચનિક એષ શેષપ્રતિપાદનાર્થ ઉત્સર્ગઃ, સ શક્યઃ કર્તુમ્. દાનં હ્ય્ ઉત્સર્ગપૂર્વકઃ પરસ્ય સ્વત્વસંબન્ધઃ, સ ન શક્યો ઽનીશાનેન.
કર્મકાર્યાત્

કર્મનિમિત્તશ્ ચ સ્વિષ્ટકૃતો ભાગ ઇતિ શ્રૂયતે. કથમ્? દેવા વૈ સ્વિષ્ટકૃતમ્ અબ્રુવન્ હવ્યં નો વહેતિ, સો ઽબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ [456]{*4।107*} ભાગો મે ઽસ્ત્વ્ ઇતિ વૃણીષ્વેત્ય્ અબ્રુવન્ સો ઽબ્રવીદ્ ઉત્તરાર્ધાદ્ એવ મહ્યં સકૃત્ સકૃદ્ અવદ્યાદ્ ઇતિ. કર્મ કુર્વતો ભાગો ઽયમ્ ઉત્તરાર્ધાદ્ ઇતિ સ્તુતિર્ ભવતિ. યદ્ય્ આગ્નેયસ્યોત્તરાર્ધાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તતો ઽસ્તિ કર્માર્થેન ભાગેન સાદૃશ્યમ્ ઇદમ્, તદાગ્નેયં હવ્યં યત્ કિલ વહસીતિ, તત્ર સતિ સાદૃશ્યે સ્તુતિર્ ઉપપદ્યતે, પ્રયોજકત્વે ચાસતિ સાદૃશ્યે સ્તુતિસામઞ્જસ્યં ન સ્યાત્. તસ્માદ્ અપ્રયોજકઃ પુરોડાશસ્ય સ્વિષ્ટકૃદ્યાગ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।107: એ2: 5,26; એ6: 2,15}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગમ્ અપિ ભવતિ - તદ્ યત્ સર્વેભ્યો હવિર્ભ્યઃ સમવદ્યતિ, તસ્માદ્ ઇદમ્ ઉદરે વિશ્વરૂપમ્ અન્નં સમવધીયત ઇતિ, યદિ પરાર્થાદ્ દ્રવ્યાત્ સંનિહિતાદ્ ઇજ્યતે, તદા સત્સંનિધાનાવિશેષાત્ સર્વેભ્યો ઽવદીયત ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે. પ્રયોજકત્વે ત્વ્ એકસ્માદ્ એવાવદીયેત. તસ્માદ્ અપ્ય્ અપ્રયોજકઃ. તથેદમ્ અપરં લિઙ્ગમ્ - શેષાદ્ ઇડામ્ અવદ્યતિ, શેષાત્ સ્વિષ્ટકૃતં યજતીતિ. નન્વ્ અયં વિધિઃ સ્યાત્. નેતિ બ્રૂમઃ, નાત્ર વિધિવિભક્તિર્ વર્તમાનાપદેશો હ્ય્ અયમ્ ઇતિ.
અભિઘારણે વિપ્રકર્ષાદ્ અનુયાજવત્ પાત્રભેદઃ સ્યાત્

અસ્તિ વાજપેયઃ, વાયપેયેન સ્વારાજ્યકામો યજેતેતિ. તત્ર શ્રૂયતે - સપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્ પશૂન્ આલભતે, સપ્તદશો વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ, ઇતિ{*4।108*}, પ્રાજાપત્યાનાં ક્રતુપશૂનાં ચ સમુચ્ચયો વક્ષ્યતે - પ્રજાપાત્યેષુ ચામ્નાનાદ્ ઇતિ{*4।109*}. અસ્તિ [457]{*4।110*} તુ પ્રકૃતૌ, પ્રયાજશેષેણ હવીંષ્ય્ અભિઘારયતીતિ{*4।111*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં પ્રાજાપત્યાનાં વપા અભિઘારયિતું પ્રયાજશેષસ્ય ધારણાર્થં પાત્રમ્ અપરમ્ ઉત્પાદયિતવ્યમ્, તતસ્ તેન પ્રાજાપત્યાનાં વપા અભિઘારયિતવ્યાઃ, ઉત ન શેષો ધારયિતવ્યઃ, નૈવ તતઃ પ્રાજાપત્યાનાં વપા અભિઘારણીયા ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અભિઘારણે પ્રયાજશેષધારણાર્થં પાત્રમ્ ઉત્પાદ્યેત, પ્રાતઃસવને ચ પ્રયાજશેષો વિપ્રકૃષ્ટકાલે{*4।112*} માધ્યંદિને સવને, બ્રહ્મસામકાલે પ્રાજાપત્યાનામ્ આલભ્યઃ શ્રૂયતે - તાન્ પર્યગ્નિકૃતાન્ ઉત્સૃજન્તિ, બ્રહ્મસામ્ન્ય્ આલભત ઇતિ{*4।113*}, વ્યાપૃતા ચ જુહૂર્ ભવતિ. તસ્માત્ પાત્રાન્તરમ્ ઉત્પાદનીયમ્ ઇતિ, યથાનુયાજેષુ પૃષદાજ્યધારણાર્થં પાત્રમ્ ઉત્પાદ્યતે, પૃષદાજ્યેનાનુયાજાન્ યજતીતિ{*4।114*} વચનાત્, એવમ્ અત્રાપીતિ.
નોતેસ્:
*{4।108: તૈત્.બ્ર્. 1.3.4.3-4}*
*{4।109: મ્સ્ 10.4.6}*
*{4।110: એ2: 5,27; એ6: 2,15}*
*{4।111: તૈત્.બ્ર્. 1.3.4.4}*
*{4।112: એ2: વિપ્રકૃષ્ટે કાલે}*
*{4।113: તૈત્.બ્ર્. 1.3.4.4}*
*{4।114: તૈત્.સ્. 6.3.11.6}*
ન વાપાત્રત્વાદ્ અપાત્રત્વં ત્વ્ એકદેશત્વાત્

ન વા પ્રાજાપત્યાનાં વપા અભિઘાર્યાઃ. કુતઃ? શેષાભાવાત્. કથં શેષાભાવ ઇતિ ચેત્. અપાત્રત્વાત્. કથમ્ અપાત્રતા? એકદેશત્વાત્, પ્રયાજાર્થસ્ય હિ ગૃહીતસ્યાજ્યસ્ય સ એકદેશઃ શેષઃ. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, એકદેશવ્યાપારઃ શ્રૂયમાણો નાવયવિનમ્ ઉપાદેયત્વેન ચોદયતિ.
આહ, ઉત્પત્તિં ન ચોદયેત્, ધારણમ્ ઉત્પન્નસ્યાર્થાદ્ ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, એકદેશત્વાદ્ અભિઘારણં દ્રવ્યમ્ એવ ન પ્રયુઙ્ક્ત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, કૃતાર્થસ્ય દ્રવ્યસ્યાયમ્ એકદેશઃ પ્રતિપાદ્યતે, નાભિઘારણમ્ અર્થકર્મ. નનુ હવિષામ્, દ્વિતીયાનિર્દેશાત્ પ્રાધાન્યં સ્યાત્. નેત્ય્ ઉચ્યતે, અદૃષ્ટો હિ હવિષામ્ ઉપકારઃ કલ્પ્યેત, આજ્યપ્રાધાન્યે પુનર્ જુહ્વા રિક્તત્વં દૃષ્ટં પ્રયોજનમ્, આજ્યભાગાર્થેનાજ્યેનાસંસર્ગઃ, જુહ્વા [458]{*4।115*} રિક્તયા પ્રયોજનમ્, નાભિઘૃતેન હવિષા. તસ્માત્ પ્રાજાપત્યાનામ્ અભિઘારિતાભિર્ વપાભિઃ પ્રયોજનમ્ એવ નાસ્તિ, કિમ્ અર્થં શેષો ધાર્યત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।115: એ2: 5,28; એ6: 2,16}*
હેતુત્વાચ્ ચ સહપ્રયોગસ્ય

હેતુત્વાચ્ ચાભિઘારણસ્ય, સહાલભત ઇતિ સ્તુતિર્ ભવતિ, તીર્થં વૈ પ્રાતઃસવનમ્, યત્ પ્રાતઃસવને પશવ આલભ્યન્તે, તીર્થ એવૈતાન્ આલભતે, સયોનિત્વાયાર્થો વપાનામ્ અભિઘૃતત્વાય, ઇત્ય્ અર્થાનતરેણ વપાભિઘારણમ્ અનુગૃહ્ણન્ નેહાસ્તીતિ દર્શયતિ.
અભાવદર્શનાચ્ ચ

અભાવં ખલ્વ્ અપ્ય્ અભિગ્ધારણસ્ય દર્શયતિ - સવ્યા વા એતર્હિ વપા યર્હ્ય્ અનભિઘૃતાઃ, બ્રહ્મ વૈ બ્રહ્મસામ, યદ્ બ્રહ્મસામ્ન્ય્ આલભતે તેનાસવ્યાઃ, તેનાભિઘૃતા ઇતિ. સવ્યશબ્દો રૂક્ષે ભાષ્યતે, સવ્યા વપેત્ય્ અનભિઘૃતતાં દર્શયતિ.
સતિ સવ્યવચનમ્

આહ નૈતદ્ દર્શનમ્, સત્ય્ એવ હ્ય્ અભિઘારણે ભવત્ય્ એતત્ સવ્યવચનમ્, અસ્તિ હિ વપાયા અન્યદ્ અભિઘારણમ્ - ઉપસ્તૃણાત્ય્ આજ્યં હિરણ્યશકલમ્, વપા હિરણ્યશકલં તતો ઽભિઘારયતીતિ{*4।116*}. તસ્મિન્ સતિ કથં સવ્યા ભવેયુઃ? બ્રૂતે{*4।117*} ચ, તસ્માન્ નૈતચ્ છક્યમ્ અવગન્તુમ્ રૂક્ષાસ્ તા વપા દૃશ્યન્ત ઇતિ, તેન નૂનમ્ અભિઘારણં પ્રયાજશેષેણાસ્તીતિ, સત્ય્ અસ્મિન્ન્ અભિઘારણે પ્રત્યક્ષે, રૂક્ષાસ્ તા ઇતિ દર્શનં વ્યામોહ ઇતિ{*4।118*}.
[459]{*4।119*}
નોતેસ્:
*{4।116: ઐત્.બ્ર્. 2.14}*
*{4।117: એ2: શ્રૂયતે}*
*{4।118: એ2: પ્રત્યક્ષમ્ અરૂક્ષાસ્ તાઃ. અતો રૂક્ષાવચનં વ્યામોહ ઇતિ}*
*{4।119: એ2: 5,29; એ6: 2,17}*
ન તસ્યેતિ ચેત્

એવં ચેદ્ દૃશ્યતે, સત્ય્ અભિઘારણે સવ્યા ઇતિ વચનમ્ અલિઙ્ગમ્ ઇતિ, નાલિઙ્ગમ્, તસ્યૈતદ્ વચનમ્, યત્ સ્નેહનં કરોતિ. કતમત્ તત્? યત્ પ્રથમમ્, પ્રથમં હિ સ્નેહનં કરોતિ, ન દ્વિતીયમ્. સ્નિગ્ધસ્ય તદ્ ભવતિ, ન ચ સ્નિગ્ધસ્ય સ્નેહનં ક્રિયતે, યથા ભવતિ લોકે વાદઃ, યદ્ અસ્માભિઃ કાન્તારાન્ નિર્ગતૈર્ દેવદત્તસ્ય ગૃહે સ્નિગ્ધમ્ ભુક્તમ્{*4।120*}, તેન વયમ્ અરૂક્ષાઃ કૃતા ઇતિ, સત્સ્વ્ અપ્ય્ અન્યેષુ સ્નિગ્ધેષ્વ્ એવ ભોજનેષુ, એવં તસ્યારૂક્ષાકરણસ્યાભિઘારણસ્યાભાવાદ્ રૂક્ષા ઇતિ વચનમ્ ઉપપદ્યતે, અસ્મિંસ્ તુ સતિ નોપપદ્યતે. તસ્માદ્ અપિ પ્રયાજશેષેણાભિઘારણં પ્રાજાપત્યાનાં નાસ્તીતિ.
નોતેસ્:
*{4।120: એ2: સ્નિગ્ધમ્ અન્નં ભુક્તં}*
સ્યાત્ તસ્ય મુખ્યત્વાત્

ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્{*4।121*}. યદિ પ્રથમસ્યાભાવાત્ સવ્યા ઇતિ વચનં ભવત્ય્ અનુપપન્નમ્, તર્હ્ય્ અન્યસ્ય પ્રથમસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્. કતમત્ તત્? યચ્ છ્રપ્યમાણાયા અપરમ્ ઉદ્વાસિતાયાઃ. અત્રોચ્યતે - સ્યાત્ તસ્ય મુખ્યત્વાત્, યત્ પ્રયાજશેષેણાભિઘારણમ્, તસ્યૈવાભાવાદ્ એતદ્ ઉપપદ્યતે, સત્ય્ અપિ શ્રપ્યમાણાયા અભિઘારણ ઉદ્વાસિતાયાશ્ ચ, યત્ તાવચ્ છ્રપ્યમાણાયાઃ, તદ્ અગ્નેર્ અર્ચીંષિ દહન્તિ, યદ્ ઉદ્વાસિતાયાઃ, તદ્ અગ્ન્યવયવા{*4।122*} ઊષ્માવયવાશ્ ચ નાશયન્તિ, સૈષા રૂક્ષૈવ, ઇદં તુ પ્રયાજશેષેણ શીતાયાઃ ક્રિયતે, તત્ સ્નેહયતિ, તેન સ્નિગ્ધાયાઃ પદાનકાલમ્ અભિઘારણં યત્, તન્ ન સ્નેહયતિ. તદ્ ઇદં સ્નેહનસ્યાભિઘારણસ્યાભાવાત્ સવ્યતાવચનમ્ ઉપપદ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તસ્માન્ ન પ્રયાજશેષો ધાર્યત ઇતિ.
[460]{*4।123*}
નોતેસ્:
*{4।121: એ1 ગિબ્ત્ ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।122: એ2: અગ્ન્યમ્ અથવા}*
*{4।123: એ2: 5,29; એ6: 2,17}*
સમાનયનં તુ મુખ્યં સ્યાલ્ લિઙ્ગદર્શનાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - અતિહાયેડો બર્હિઃ પ્રતિ સમાનયતીતિ. તત્ર સંદેહઃ, કિં સમાનયનમ્ આજ્યસ્ય ધર્માણાં ચ પ્રયોજકમ્, ઉતાપ્રયોજકમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અપ્રયોજકમ્ ઇતિ. કુતઃ? પ્રયાજાનુયાજાર્થસ્યાજ્યસ્યાયમ્ એકદેશઃ સમાનીયત ઇતિ, પૂર્વેણ ન્યાયેનાપ્રયોજકતા પ્રાપ્તા. તદ્ ઉચ્યતે - મુખ્યં સમાનયનં લિઙ્ગદર્શનાત્. કિં લિઙ્ગમ્? ચતુર્ગૃહીતાન્ય્ આજ્યાનિ ભવન્તિ, ન હ્ય્ અત્રાનુયાજાન્ યક્ષ્યન્ ભવતીત્ય્ આતિથ્યાયાં શ્રૂયતે, યદિ પ્રયાજાર્થં સમાનયનમ્, તતસ્ તત્રૈકં ચતુર્ગૃહીતં સમાનીયતે. એકમ્ અપ્ય્ અનુયાજાનાં ભવતિ, તતશ્ ચાતિથ્યેડાં તા સંતિષ્ઠત ઇત્ય્ અનુયાજાભાવ ઉપભૃતિ સમાનયનાર્થમ્ એકં ચતુર્ગૃહીતં ગ્રાહ્યમ્, ન ત્વ્ અનુયાજાર્થમ્. તત્ર બહૂનાં ચતુર્ગૃહીતાનાં દર્શનમ્ ઉપપદ્યતે, ઇતરથા હ્ય્ અનુયાજાભાવે નૈવોપભૃતિ ચતુર્ ગૃહ્યેત, તત્ર ચતુર્ગૃહીતાનીતિ બહુવચનં નોપપદ્યતે. તસ્માત્ પ્રયોજકં સમાનયનમ્ ઇતિ.
નનુ લિઙ્ગમ્ ઉપદિશ્યતે, કા પ્રાપ્તિઃ? ઉચ્યતે - દૃષ્ટં તત્ર પ્રયોજનં પ્રયાજૌ દ્વૌ યષ્ટવ્યૌ, તત્ર જુહ્વામ્ આજ્યેન પ્રયોજનં નોપભૃતિ રિક્તાયામ્, ઉપભૃતો રેચનમ્ અદૃષ્ટાર્થં જુહ્વાં નિધાનં દૃષ્ટાર્થમ્ એવ. તેન પ્રયાજહોમાર્થમ્ આજ્યસમાનયનમ્ ઔપભૃતમ્ આજ્યં [461]{*4।124*} પ્રયોજયતિ. તદ્ અપિ હિ પ્રયાજાર્થમ્ અનુયાજાર્થં ચેતિ વક્ષ્યતે.
નોતેસ્:
*{4।124: એ2: 5,31; એ6: 2,18}*
વચને હિ હેત્વસામર્થ્યે

અથ કસ્માન્ ન વચનમ્ એતત્, ન ચતુર્ગૃહીતાન્ય્ આજ્યાનીતિ. ઉચ્યતે, વચને હિ હેતુર્ અસમર્થિતઃ સ્યાત્, ન હ્ય્ અત્રાનુયાજાન્ યક્ષ્યન્ ભવતીતિ. યદા સમાનયનં ન પ્રયાજાર્થમ્ ઇતિ ગમ્યતે, તદા વચનમ્. યદા વચનમ્, તદા નાનુયાજાભાવો હેતુઃ, અસતિ હેતૌ, ન હ્ય્ અત્રાનુયાજાન્ યક્ષ્યન્ ભવતીતિ હેતુવન્ નિગદો નોપપદ્યેત. તસ્માત્ પ્રયાજાર્થં સમાનયનં પ્રયોજકમ્ ઔપભૃતસ્યાજ્યસ્ય. કિં ભવતિ પ્રયોજનમ્? પર્યાજાર્થે સમાનયને યાવત્ પ્રયાજાર્થમ્, તાવત્ સર્વં સમાનેયમ્, અર્ધમ્ ઔપભૃતસ્ય, અપ્રયોજનકત્વે ન નિયોગતો ઽર્ધં યાવત્ તાદ્વત્ વા.
તત્રોત્પત્તિર્ અવિભક્તા સ્યાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - ચતુર્જુહ્વાં ગૃહ્ણાત્ય્ અષ્ટાવ્ ઉપભૃતિ ગૃહ્ણાતીતિ{*4।125*}. તત્ર સંદેહઃ, કિં જૌહવમ્ ઔપભૃતં ચોભયમ્ ઉભયાર્થમ્, પ્રયાજેભ્યશ્ ચાનુયાજેભ્યશ્ ચ, ઉત જૌહવં પ્રયાજેભ્યઃ, ઔપભૃતમ્ અનુયાજેભ્યઃ? અથવા ઔપભૃતં પ્રયાજેભ્યો ઽનુયાજેભ્યશ્ ચેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઉભયમ્ ઉભયાર્થમ્. કુતઃ? યદ્ યદ્ આજ્યેન ક્રિયતે, તસ્મૈ તસ્મૈ ભવિતુમ્ અર્હત્ય્ અવિશેષાત્.
નોતેસ્:
*{4।125: તૈત્.બ્ર્.3.3.5.4-5}*
તત્ર જૌહવમ્ અનુયાજપ્રતિષેધાર્થમ્

નૈવમ્, ઉભયમ્ ઉભયાર્થમ્ ઇતિ, જૌહવં પ્રયાજાર્થમ્, ઔપ[462]{*4।126*}ભૃતમ્ ઉભયાર્થમ્. કથમ્? યજ્ જુહ્વાં ગૃહ્ણાતિ, ઋતુભ્યસ્ તદ્ ગૃહ્ણાતિ, ઋતવો વૈ પ્રયાજા ઇતિ જૌહવવચનમ્ અનુયાજપ્રતિષેધાર્થં પ્રયાજાન્ સંકીર્તયતિ.
આહ, નનુ નાસ્ત્ય્ અત્રાનુયાજપ્રતિષેધાર્થં વચનમ્, યદ્ એતત્ પ્રયાજેભ્યસ્ તદ્ ગૃહ્ણાતીતિ{*4।127*}, પ્રયાજેષૂપદેશકમ્ એતત્, નાસ્ત્ય્ અસ્યાનુયાજપ્રતિષેધે સામર્થ્યમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - ન બ્રૂમઃ, પ્રતિષેધકમ્ એતદ્ ઇતિ. કિં તૂત્પત્તિવાક્ય આજ્યાનાં નૈવ પ્રયોજનાભિસંબન્ધઃ, અનેન વચનેન પ્રયાજપ્રયોજનતા ક્રિયતે જૌહવસ્ય, અનુયાજપ્રયોજનતાસ્ય વચનાભાવાદ્ એવ ન ગમ્યત ઇતિ, અનુયાજપ્રતિષેધાર્થં વચનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
નોતેસ્:
*{4।126: એ2: 5,32; એ6: 2,19}*
*{4।127: શ્પ્બ્ર્ 1.3.2.8}*
ઔપભૃતં તથેતિ ચેત્

ઇતિ ચેદ્ દૃશ્યતે, જૌહવમ્ અનુયાજેભ્યઃ પ્રતિષિધ્યતે, ઔપભૃતમ્ ઉભયાર્થમ્ ઇતિ, ભવતુ જૌહવં પ્રયાજાર્થમ્, ન ત્વ્ ઔપભૃતમ્ ઉભયાર્થમ્. તદ્ અપિ તથા સ્યાત્, યથા જૌહવમ્. કથમ્? એતદ્ અપ્ય્ અનુયાજાર્થમ્ એવ શ્રૂયતે, યદ્ ઉપભૃતિ ગૃહ્ણાત્ય્ અનુયાજેભ્યસ્ તદ્ ગૃહ્ણાતિ છન્દાંસિ હ્ય્ અનુયાજા ઇતિ. અનુયાજાર્થતાસ્યેતિ.
સ્યાજ્ જુહૂપ્રતિષેધાન્ નિત્યાનુવાદઃ

નૈતદ્ એવમ્, ઉભયાર્થં હ્ય્ ઔપભૃતમ્, એવં હિ શ્રૂયતે - યદ્ અષ્ટાવ્ ઉપભૃતિ ગૃહ્ણાતિ પ્રયાજાનુયાજેભ્યસ્ તદ્ ગૃહ્ણાતીતિ{*4।128*}. નનૂક્તમ્, અનુયાજેભ્યસ્ તદ્ ગૃહ્ણાતીત્ય્ અનુયાજાર્થતાસ્યેતિ. ઉચ્યતે, જુહૂપ્રતિષેધાન્ નિત્યાનુવાદઃ. ઉભયસ્મિન્ન્ ઔપભૃતે જૌહવે ચ{*4।129*} ઉભયાર્થે પ્રાપ્તે જૌહવમ્ અનુયાજેભ્યઃ પ્રતિષિદ્ધમ્, નૌપભૃતમ્, તદ્ ઔપભૃતસ્યોભયાર્થતાયાં સત્યામ્ અનુ[463]{*4।130*}યાજાર્થતાવચનં નિત્યાનુવાદો ભવિતુમ્ અર્હતિ, ન શક્નોતિ પ્રયાજાર્થતાં પ્રતિષેદ્ધુમ્, પ્રત્યક્ષશ્રુતા હિ સા, તસ્માદ્ ઔપભૃતમ્ ઉભયાર્થમ્. સમાનયનં ચ તતો જુહ્વાં શ્રૂયતે, તસ્માદ્ અપિ પ્રયાજાર્થતા ન શક્યા બાધિતુમ્.
નોતેસ્:
*{4।128: શ્પ્બ્ર્ 1.3.2.9}*
*{4।129: એ1 ગિબ્ત્ ઔપભૃતે જૌહવે ચ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{4।130: એ2: 5,33; એ6: 2,19}*
તદષ્ટસંખ્યં શ્રવણાત્

અષ્ટાવ્ ઉપભૃતિ ગૃહ્ણાતીતિ{*4।131*} શ્રૂયતે. તત્ર સંદેહઃ, કિં તદ્ ઔપભૃતમ્ આજ્યમ્ અષ્ટસંખ્યેન ગ્રહણેન સંસ્ક્રિયતે, ઉત ચતુઃસંખ્યા ગુણભૂતા દ્વયોર્ ગ્રહણયોર્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? અષ્ટસંખ્યા ગુણભૂતા, ન ચતુઃસંખ્યે દ્વે ઇતિ. કુતઃ? શ્રવણાદ્ અષ્ટસંખ્યા શ્રૂયતે, ચતુઃસંખ્યા અષ્ટસંખ્યયા લક્ષ્યતે, શ્રુતિલક્ષણાવિશયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા, તસ્માદ્ અષ્ટસંખ્યં ગ્રહણમ્ એતદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{4।131: તૈત્.બ્ર્. 3.3.5.5}*
અનુગ્રહાચ્ ચ જૌહવસ્ય

અનુગ્રહવાદશ્ ચ ભવતિ - ચતુર્ગૃહીતં વા એતદ્ અભૂત્ તસ્યાઘારમ્ આઘાર્ય ત્રિરિતઃ{*4।132*} પ્રાચીનં{*4।133*} પ્રયાજાન્ યજતિ સમાનયતે ચતુર્ગૃહીતત્વાયેતિ ચતુર્ગૃહીતાનુગ્રહઃ કથં સ્યાદ્ ઇતિ. કિં ચતુર્ગૃહીતં ભવતિ સમાનયનેન? નેતિ બ્રૂમઃ, ચતુર્ગૃહીતં પ્રથમમ્ એવ તત્, આઘારે ઽપ્ય્ આઘારિતે, યદ્ અવશિષ્ટં ચતુઃસંખ્યમ્ એવ તસ્ય ગ્રહણમ્ આસીત્. કિં તર્હિ ચતુર્ગૃહીતત્વાયેતિ. ચતુર્ગૃહીતસ્યાનુગ્રહાર્થમ્, અલ્પં હિ ચતુર્ગૃહીતં હોમાયાપર્યાપ્તમ્, તત્ પર્યાપ્તં કથં સ્યાદ્ ઇતિ. એવં ચતુર્ગૃહીતશબ્દેનાલ્પમ્ ઇતિ લક્ષ્યતે, અલ્પત્વં ચ બહુત્વં કસ્યચિદ્ અપેક્ષ્ય ભવતિ, યદિ હ્ય્ ઔપભૃતમ્ અષ્ટસંખ્યમ્ એવં ચતુર્ગૃહીતમ્ [464]{*4।134*} અલ્પં ભવતિ, તત્ર{*4।135*} ચતુર્ગૃહીતશબ્દેન અલ્પતા શક્યતે લક્ષયિતુમ્. તસ્માદ્ અપિ પશ્યામઃ, ઔપભૃતે ઽષ્ટસંખ્યા ગુણભૂતેતિ.
નોતેસ્:
*{4।132: એ2: ત્રીનિતઃ}*
*{4।133: એ2: પ્રાચીનાન્}*
*{4।134: એ2: 5,34; એ6: 2,20}*
*{4।135: એ2 ઓમ્. ચતુર્ગૃહીતમ્ અલ્પં ભવતિ, તત્ર}*
દ્વયોસ્ તુ હેતુસામર્થ્યં શ્રવણં ચ સમાનયને