mayamatam · અધ્યાય 6.10

અથ ષષ્ટોઽધ્યાયઃ
વક્ષ્યેઽહં દિક્પરિચ્છેદં શઙ્કુનાર્કો દયેસતિ
ઉત્તરાયણમાસેતુશુ ક્લપક્ષેશુભોદયે

પ્રશસ્તપક્ષનક્ષત્રેવિમલેસૂર્યમણ્ડલે
ગૃહીતવાસ્તુમધ્યેતુસમં કૃત્વા ભુવઃ સ્થલમ્

જલેન દણ્ડમાત્રેણ સમં તુચતુરશ્રકમ્
તન્મધ્યેસ્થાપયેચ્છઙ્કું તન્માનમધુનોચ્યતે

અરત્નિમાત્રમાયામમગ્રમેકાઙ્ગુલં ભવેત્
મૂલં પઞ્ચાઙ્ગુલં વ્યાસં સુ વૃત્તં નિર્વ્રણં વરમ્

અષ્ટાદશાઙ્ગુલં મધ્યં કન્યસં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્
આયામસદૃશં નાહં મૂલેઽગ્રેતુનવાઙ્ગુલમ્

દન્તં વૈ ચન્દનં ચૈ વ ખદિરઃ કદરઃ શમી
શાકશ્ચ તિન્દુકશ્ચૈ વશઙ્કુવૃક્ષા ઉદીરિતાઃ

અન્યૈઃ સારદ્રુમૈઃ પ્રોક્તં તસ્યાગ્રં ચિત્રવૃત્તકમ્
શઙ્કું કૃત્વા દિનાદૌ તુસ્થાપયેદાત્તભૂતલે

શઙ્કુદ્વિગુણમાનેન તન્મધ્યેમણ્ડલં લિખેત્
પૂર્વાપરાહ્ણયોશ્છાયા યદિ તન્મણ્ડલાન્તગા

તબ્દિન્દુદ્વયગં સૂત્રં પૂર્વાપરદિશીષ્યતે
બિન્દુદ્વયાન્તર ભ્રાન્તશફરાનનપુ ચ્છગમ્

દક્ષિણોત્તરગં સૂત્રમેવં સૂત્રદ્વયં ન્યસેત્
ઉદગાદ્યપરાન્તાનિ પર્યન્તાનિ વિનિક્ષિપેત્

સૂત્રાણિ સ્થપતિઃ પ્રાજ્ઞઃ પ્રાગુત્તરમુખાનિ ચ
કન્યાયાં વૃષભેરાશાવપચ્છાયાત્ર નાસ્તિ હિ

મેષેચ મિથુનેસિં હેતુલાયાં દ્વ્યઙ્ગુલં નયેત્
કુલીરેવૃશ્ચિકે મત્સ્યેશોધયેચ્ચતુરઙ્ગુલમ્

ધનુઃકુ મ્ભેષડઙ્ગુ લ્યં મકરેઽષ્ટાઙ્ગુલં તથા
છાયાયા દક્ષિણેવામેનીત્વા સૂત્રં પ્રચારયેત્

અષ્ટયષ્ટ્યાયતા રજ્જુસ્તાલકે તકવલ્કલૈઃ
કાર્પાસપટ્ટસૂત્રૈશ્ચ દર્ભૈન્ન્યગ્રોધવલ્કલૈઃ

અઙ્ગુલાગ્રસમસ્થૂલા ત્રિવર્તિર્ગ્રન્થિવર્જિતા
દેવદ્વિજમહીપાનાં શેષયોશ્ચ દ્વિવત્ત્તિકા

ખદિરઃ ખાદિરશ્ચૈ વ મધૂકઃ ક્ષીરિણી તથા
ખાતશઙ્કુદ્રુમાઃ પ્રોક્તા અન્યં વા સારદારુજમ્

એકાદશાઙ્ગુલાદ્યેકવિં શન્માત્રં તુદૈઘ્ઘ્યતઃ
પૂર્ણમુ ષ્ટિસ્તુનાહં સ્યાન્મૂલં સૂચીનિભં ભવેત્

ગૃહીત્વા વામહસ્તેન પ્રાઙ્મુ ખો વાપ્યુદઙ્મુખઃ
દક્ષિણેનાષ્ટીલં ગૃહ્ય તાડયેદષ્ટભિઃ ક્રમાત્

પ્રહારૈઃ સ્થપતિઃ પ્રાજ્ઞસ્તત્ કુર્યાત્ સ્થાપકાજ્ઞયા
પ્રમાણસૂત્રમિત્યુ ક્તં પ્રમાણૈ ર્નિશ્ચિતં હિ યત્

તબ્દહિઃ પરિતો ભાગેસૂત્રં પર્યન્તમિષ્યતે
ગર્ભસૂત્રાદિવિન્યાસસૂત્રં દેવપદોચિતમ્

પદવિન્યાસસૂત્રં હિ વિન્યાસઃ સૂત્રમિષ્યતે
ગૃહાણાં દક્ષિણેગર્ભસ્તત્પાશ્શ્વેસૂત્રપાતનમ્

તત્સૂત્રાચ્ચઙ્કુમાનેન નીત્વા શઙ્કું નિખાનયેત્
ઉપાનં નિષ્ક્રમાર્થંવા ભિત્ત્યર્થંવાઽથ તદ્ ભવેત્

નગરગ્રામદુ ર્ગેષુવાય્વાદી રજ્જુપાતનમ્
અવાચ્યાશાદ્યુદીચ્યન્તં પ્રાક્પ્રત્યગ્ગતસૂત્રકમ્

પ્રતીચ્યાશાદિપૂર્વાન્તં વિસૃજેદ્ દક્ષિણોત્તરમ્
બ્રહ્મસ્થાનાત્ પૂર્વગતં તત્ ત્રિસૂત્રં તદુ ચ્યતે

તતો ધનં પશ્ચિમગં ધાન્યં દક્ષિણગં તતઃ
બ્રહ્મસ્થાનાદુત્તરગં સુખમિત્યભિધીયતે

સુખપ્રમાણં યત્ સૂત્રં તત્પ્રમાણમિહોચ્યતે
એકહસ્તં દ્વિહસ્તં વા ત્રિહસ્તં પરિતોઽધિકમ્

વિમાનં મણ્ડપવ્યાસાત્ ખાનયેત્ તબ્દલાર્થકમ્

દ્વ્યેકં નો નૈકનેત્રેનયનગુણયુ ગં ચાબ્ધિરુદ્રાક્ષમક્ષી
નેત્રૈકં નો ન ચન્દ્રં નયનનયનકં વહ્નિવેદાબ્ધિબાણમ્
ષટ્ ષટ્ સપ્તાષ્ટકાષ્ટૈર્મુનિરસરસકં ભૂતવેદાબ્ધ્ યજાક્ષં
નેત્રં માત્રં ચ મેષાદિષુદશદશકેઽસ્મિન્ દિનેત્યજ્ય યુ ઞ્જ્યાત્

સમીચ્ય ભાનોર્ગમનં સરાશિકં ત્યજેત્ પુરોક્તાઙ્ગુ લિમન્ત્રયુ ક્તિતઃ
તતસ્તુકાષ્ઠાદુપગૃહ્ય તદ્વશાદ્વિસૃજ્ય સૂત્રમ્ વિદધીત ચ સ્થલમ્

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેદિક્પરિચ્છેદો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
અથ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
વક્ષ્યેઽહં પદવિન્યાસં સર્વવસ્તુસનાતનમ્
સકલં પેચકં પીઠં મહાપીઠમતઃ પરમ્

ઉપપીઠમુ ગ્રપીઠં સ્થણ્ડિલં નામ ચણ્ડિતમ્
મણ્ડ કપદકં ચૈ વપદં પરમશાયિકમ્

તથાસનં ચ સ્થાનીયં દેશીયોભયચણ્ડિતમ્
ભદ્રં મહાસનં પદ્મગર્ભંચ ત્રિયુતં પદમ્

વ્રતભોગપદં ચૈ વ કર્ણાષ્ટકપદં તથા
ગણિતં પાદમિત્યુ ક્તં પદં સૂર્યવિશાલકમ્

સુસંહિતપદં ચૈ વસુ પ્રતીકાન્તમેવચ
વિશાલં વિપ્રગર્ભંચ વિશ્વેશં ચ તતઃ પરમ્

તથા વિપુલભોગં ચ પદં વિપ્રતિકાન્તકમ્
વિશાલાક્ષપદં ચૈ વ વિપ્રભક્તિકસં જ્ઞકમ્

પદં વિશ્વેશસારં ચ તથૈ વેશ્વરકાન્તકમ્
ઇન્દ્રકાન્તપદં ચૈ વ દ્વાત્રિં શત્ કથિતાનિ વૈ

સકલં પદમેકં સ્યાત્ પેચકં તુચતુષ્પદમ્
પીઠં નવપદં ચૈ વ મહાપીઠં દ્વિરષ્ટકમ્

પઞ્ચવિં શત્યુપપીઠં ષટ્ ષડેવોગ્રપીઠકમ્
સ્થણ્ડિલં સ્પ્ તસપ્તાં શં મણ્ડ કં ચાષ્ટકાષ્ટકમ્

પરમશાયિપદં ચૈ વ નન્દનન્દપદં ભવેત્
આસનં શતભાગં સ્યાદેકવિં શચ્છતં પદમ્

સ્થાનીયં સ્યાચ્ચતુશ્ચત્વારિં શચ્છતપદાધિકમ્
દેશીયં નવષષ્ટ્યં શં શતં ચોભયચણ્ડિતમ્

ષણ્ણવત્યધિકં ચૈ વશતં ભદ્રં મહાસનમ્
સપઞ્ચવિં શદ્ દ્વિશતં પદ્મગર્ભમિતિઇ સ્મૃતમ્

ષડાધિક્યં તુપઞ્ચાશદિ દ્વશતં ત્રિયુતં પદમ્
દ્વિશતં સનવાશીતિ વ્રતભોગમિતિ સ્મૃતમ્

ત્રિશતં ચ ચતુ ર્વિંશત્ કર્ણાષ્ટકપદં તથા
ત્રિશતં ચૈકષષ્ટ્યં શં ગણિતં પાદસંજ્ઞિતમ્

ચતુઃશતપદં સૂર્યવિશાલં પરિકીર્તિતમ્
સુસંહિતપદં ચૈકચત્વારિશચ્ચતુઃશતમ્

સવેદાશીતિચત્વારઃ શતં સુ પ્રતિકાન્તકમ્
નવવિં શત્પઞ્ચશતં વિશાલં પદમીરિતમ્

ષટ્ સપ્તતિઃ પઞ્ચશતં વિપ્રગર્ભમિતિ સ્મૃતમ્
વિશ્વેશં ષટ્ શતં પશ્ચાત્ પઞ્ચવિં શત્પદં સ્મૃતમ્

ષટ્ સપ્તતિઃ ષટ્ શતકં વિપુલભોગમિતિ સ્મૃતમ્
નવવિં શતિકં સપ્તશતં વિપ્રતિકાન્તકમ્

વિશાલાક્ષપદં વેદાશીતિઃ સપ્તશતાધિકમ્
સૈકાષ્ટપઞ્ચયુ ક્તં ચાષ્ટશતં વિપ્રભક્તિકમ્

વેશ્વેશસારમિત્યુ ક્તમેવં નવશતં પદમ્
સૈકષષ્ટ્યાં નવશતં પદમીશ્વરકાન્તકમ્

વતુ ર્વિંશતિસં યુક્તં સહસ્રપદસં કુલમ્
ઇન્દ્રકાન્તમિતિ પ્રોક્તં તન્ત્રવિદ્ભિઃ પુરાતનૈઃ

આદ્યં પદં સકલમેકપદં યતીનામિષ્ટં હિ વિષ્ટરમહાશનવહ્નિકાર્યમ્
પિત્ર્યામરાદિયજનં ગુરુપૂજનં ચ ભાન્વાકિતોયશશિનામકસૂત્રયુ ક્તે

પૈશાચભૂતસવિષગ્રહરક્ષકાસ્તેપૂજ્યા હિ પેચકપદેચતુરં શયુ ક્તે
તસ્મિન્ વિધેયમધુના વિધિના વિધિજ્ઞૈઃ શૈવં તુનિષ્કલમલં સકલં ચ યુક્ત્યા

અથ પીઠપદેનવભાગયુતેદિશિ દિશ્યથ વેદચતુષ્ટયકમ્
વિદુરીશપદાદ્યુદકં દહનં ગગનં પવનં પૃથિવી હ્યબહિઃ

ષોડશાં શં મહાપીઠં પઞ્ચપઞ્ચામરાન્વિતમ્
ઈશો જયન્ત આદિત્યો ભૃશોઽગ્નિર્વિતથો યમઃ

ભૃઙ્ગશ્ચ પિતૃસુ ગ્રીવૌ વરુણઃ શોષમારુતૌ
મુખ્યઃ સોમોઽદિતિશ્ચેતિ બાહ્યદેવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ

આપવત્સાર્યસાવિત્રા વિવસ્વાનિન્દ્રમિત્રકૌ
રુદ્રજો ભૂધરશ્ચાન્તર્મધ્યેબ્રહ્મા સ્થિતઃ પ્રભુઃ

તત્પાશ્શ્વયોદ્દ્વયોરેકભાગેનૈકે ન વર્ધનાત્
ઉપપીઠં ભવેદત્ર દેવતાસ્તાઃ પદેસ્થિતાઃ

તત્તત્પાશ્શ્વદ્વયોશ્ચૈ વમેકકાં શવિવર્ધનાત્
ઇન્દ્રકાન્તપદં યાવત્ તાવદ્ યુઞ્જીત બુદ્ધિમાન્

સમાનિ યાનિ ભાગાનિ ચતુઃષષ્ટિવદાચરેત્
અસમાન્યપિ સર્વા ણિ ચૈકાશીતિપદોક્તવત્

પદાનામપિ સર્વેષાં મણ્ડ કં ચાપિ તત્પરમ્
ચણ્ડિતં સર્વવસ્તૂનામાહત્યં ચ યતસ્તતઃ

તસ્માત્ સંક્ષિપ્ય તન્ત્રેભ્યો વક્ષ્યેઽહમપિ તદ્ દ્વયમ્
ચતુઃષષ્ટિપદેચૈકાશીતૌ સકલનિષ્કલે

સૂત્રેચ પદમધ્યેચ બ્રહ્માદ્યાઃ સ્થાપિતાઃ સુરાઃ
પ્રાગુદગ્દિક્સમારભ્યૈ વોચ્યન્તેદેવતાઃ પૃથક્

ઈશાનશ્ચૈ વપર્જન્યો જયન્તશ્ચ મહેન્દ્રકઃ
આદિત્યઃ સત્યકશ્ચૈ વભૃશશ્ચૈ વાન્તરિક્ષકઃ

અગ્નિઃ પૂષા ચ વિતથો રાક્ષસશ્ચ યમસ્તથા
ગન્ધર્વો ભૃઙ્ગરાજશ્ચ મૃષશ્ચ પિતૃદેવતાઃ

દૌવારિકશ્ચ સુ ગ્રીવઃ પુષ્પદન્તો જલાધિપઃ
અસુરઃ શોષરોગૌ ચ વાયુર્ના ગસ્તથૈ વચ

મુખ્યો ભલ્લાટકશ્ચૈ વ સોમશ્ચૈ વમૃગસ્તથા
અદિતિશ્ચોદિતિશ્ચૈ વ દ્વાત્રિં શદ્ બાહ્યદેવતાઃ

આપશ્ચૈ વાપવત્સશ્ચૈ વાન્તઃ પ્રાગુત્તરેસ્મૃતૌ
સવિન્દ્રશ્ચૈ વ સાવિન્દ્રશ્ચાન્તઃ પ્રાગ્દક્ષિણેસ્મૃતૌ

ઇન્દ્રશ્ચૈ વેન્દ્રરાજશ્ચ દક્ષિણાપરતઃ સ્થિતૌ
રુદ્રો રુદ્રજયશ્ચૈ વ પશ્ચિમોત્તરતો દિશિ

બ્રહ્મા મધ્યેસ્થિતઃ શમ્ભુસ્તન્મુખસ્થાશ્ચતુઃસુરાઃ
આર્યો વિવસ્વાન્ મિત્રશ્ચ ભૂધરશ્ચૈ વકીર્તિતાઃ

ચરકી ચ વિદારી ચ્ પૂતના પાપરાક્ષસી
ઈશાનાદિ બહિઃ સ્થાપ્યાશ્ચતુષ્કોણેસ્ત્રિયઃ સ્મૃતાઃ

નપદા બલિભોક્તારઃ શેષાણાં પદમુ ચ્યતે
વિં શત્સૂત્રૈઃ સન્ધિભિઃ સપ્તવેદૈઃ
ષટ્ ષટ્ સં ખ્યાભિશ્ચતુષ્કશ્ચ ષટ્ કઃ
અકઃ શૂલૈ ર્વેદસં ખ્યાઃ સિરાભિઃ
સં યુક્તં સ્યાદષ્ટકે નૈકમેતત્ 42-

ચતુઃષષ્ટિપદેમધ્યેબ્રહ્મણશ્ચ ચતુષ્પદમ્

આર્યકાદિચતુર્દેવાઃ પ્રાગાદિત્રિત્રિભાગિનઃ
આપાદ્યષ્ટામરાઃ કોણેષ્વર્ધાર્ધપદભાગિનઃ

મહેન્દ્રરાક્ષસાદ્યાશ્ચ પુષ્પભલ્લાટકાદયઃ
દિશિ દિશ્યથ ચત્વારો દેવા દ્વિપદભોગિનઃ

જયન્તશ્ચાન્તરિક્ષશ્ચ વિતથશ્ચ મૃષસ્તથા
સુ ગ્રીવો રોગમુખ્યશ્ચ દિતિશ્ચૈકકભાગિનઃ

ઈશાદ્યષ્ટામરાઃ શેષાઃ કોણેષ્વર્ધપદેશ્વરાઃ
એવં ક્રમેણ ભુઞ્જીરન્ મણ્ડ કે વાસ્તુદેવતાઃ

સ્વસ્વપ્રદક્ષિણવશાત્ પદભુ ક્તિક્રમં વિદુઃ
બ્રહ્માણં ચ નિરીચ્યૈતેસ્થિતાઃ સ્વસ્વપદેઽમરાઃ

ષડ્ વંશમેકહૃદયં ચતુર્મર્મંચતુઃસિરમ્
મેદિન્યાં વાસ્તુપુરુષં નિકુબ્જં પ્રાક્શિરં વિદુઃ

તસ્યોત્તમાઙ્ગં વિજ્ઞેયમાર્યકો નામ દેવતા
સવિન્દ્રો દક્ષિણભુજઃ સાવિન્દ્રઃ કક્ષમુ ચ્યતે

આપશ્ચૈ વાપવત્સશ્ચ સકક્ષો વામતો ભુજઃ
વિવસ્વાન્ દક્ષિણં પાશ્શ્વં વામપાશ્શ્વં મહીધરઃ

મધ્યેબ્રહ્મમયઃ કાયો મિત્રઃ પુંસ્ત્વં વિધીયતે
ઇન્દ્રશ્ચૈ વેન્દ્રરાજશ્ચ દક્ષિણઃ પાદ ઈરિતઃ

રુદ્રો રુદ્રજયો વામપાદઃ શેતેત્વધોમુખઃ
વસ્તુ ત્રિભાગમધ્યેતુવં શાઃ ષટ્ પ્રાગુદઙ્મુખાઃ

વસ્તુમધ્યેતુમર્મા ણિ બ્રહ્મા હૃદયમુ ચ્યતે
નિષ્કત્ન ટાંશાઃ સિરા જ્ઞેયા ઇત્યેષ પુરુષઃ સ્મૃતઃ

ગૃહેગૃહેમનુ ષ્યાણાં શુભાશુભકરઃ સ્મૃતઃ
તસ્યાઙ્ગાનિ ગૃહાઙ્ગૈ શ્ચ વિદ્વાન્ નૈ વોપપીડયેત્

વ્યાધયસ્તુયથાસં ખ્યં ભર્તુ રઙ્ગે તુસંશ્રિતાઃ
તસ્માત્ પરિહરેદ્ વિદ્વાન્ પુરુષાઙ્ગં તુસર્વથા

ચત્વારિશચ્ચ પઞ્ચૈતેદેવતાનાં સમુચ્ચયઃ
અષ્ટાષ્ટાં શેકસ્ય ધસ્તન્મુખાનામિષ્ટં ગાં શં વ્યઞ્જનં ષોડશાનામ્
અષ્ટાનાં કઃ ષોડશાનાં ખભાગં મણ્ડ કાખ્યેસ્થણ્ડિલેતૈ તિલેષુ

પરમશાયિપદેનવભાગભાક્કમલજો મુખતસ્તુચતુઃસુરાઃ
રસપદા દ્વિપદા હિ વિદિક્સ્થિતા બહિરથૈકપદાઃ સકલામરાઃ

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેપદદેવતાવિન્યાસો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ
અથાષ્ટમોઽધ્યાયઃ
દેવાનાં સ્વપદસ્થાનાં બલિકર્મવિધીયતે
સામાન્યાહત્યમાર્ગેણ બ્રહ્માદીનાં યથાક્રમમ્

ગન્ધમાલ્યૈશ્ચ ધૂપેન પયસા મધુસર્પિષા
પાયસૌદનલાજૈશ્ચ બ્રહ્મસ્થાનં સમર્ચયેત્

આર્યકે ઘ્નભક્ષ્યં સ્યાન્માષાન્નં ચ તિલાનિ ચ
વિવસ્વતિ વિનિક્ષિપ્તં દધિ દૂર્વાચ મિત્રકે

મહીધરેભવેદ્દુગ્ધમેવમન્તર્બલિઃ સ્મૃતઃ
પર્જન્યસ્યાજ્યમૈ ન્દ્રસ્ય નવનીતં સપુષ્પકમ્

ઇન્દ્રેકોષ્ઠં ચ પુષ્પં ચ મધુકન્દાશ્ચ ભાસ્કરે
સત્યકે મધુકં દદ્યાદ્ભશાય નવનીતકમ્

માષં રજનિચૂર્ણંચ ગગનસ્ય બલિં દદેત્
દુગ્ધાજ્યં તગરં વહ્નેઃ શિમ્બાન્નં પૂષ્ણિ પાયસમ્

કઙ્ક્વન્નં વિતથેશીધુરાક્ષસેબલિરિષ્યતે
શિમ્બાન્નં કૃસરં યામ્યેગન્ધર્વેઽખિલગન્ધકમ્

ભૃઙ્ગરાજેઽબ્ધિમત્સ્યઃ સ્યાન્મૃષેમત્સ્યૌદનં વિદુઃ
નિઅર્તૌ તૈલપિણ્યાકં બીજં દૌવારિકે બલિઃ

સુ ગ્રીવેમોદકં પુ ષ્પદન્તકે પુષ્પતોયકમ્
વરુણેપાયસં ધાન્યં શોણિતેનાસુરેબલિઃ

સતિલં તણ્ડુ લં શોષેરોગેસ્યાચ્છુ ષ્કમત્સ્યકમ્
સ્વિન્નં હારિદ્રકં વાયૌ નાગેમદ્યં ચ લાજકમ્

ધાન્યચૂર્ણંહિ મુખ્યસ્ય દધિ સર્પિશ્ચ સમ્મતમ્
ગુલૌદનં તુભલ્લાટેસોમેદુગ્ધૌદનં દદેત્

શુષ્કમાં સં મૃગેદદ્યાદ્ દેવમાતરિ મોદકમ્
ઉદિતૌ તિલભક્ષ્યેણ ક્ષીરાન્નં સર્પિરીશકે

લાજં ધાન્યં સવિન્દ્રસ્ય સાવિન્દ્રેગન્ધતોયકમ્
બસ્તમેદસ્તથા મુઁચૂર્ણમિન્દ્રેન્દ્રરાજયોઃ

રુદ્રેરુદ્રજયેમાં સં સ્વિન્નમાપાપવત્સયોઃ
કુમુદં મત્સ્યમાં સં ચ શઙ્ખકચ્છપમાં સકમ્

મદ્યમાજ્યં ચરક્યાસ્તુવિદાર્યાલવણો બલિઃ
પૂતનાયાસ્તિલં પિષ્ટમન્યાયા મુઁસારકમ્

સાધારણબલિઃ શુદ્ધભોજનં સઘૃતં દધિ
સર્વેષામપિ દેવાનાં ગન્ધાદીનિ દદેત્ ક્રમાત્

કન્યકા વાઽથ વેશ્યા વા બલિધારણયોગ્યકાઃ
અઙ્ગન્યાસકરન્યાસૈઃ પૂતચેતા યથાક્રમમ્

ઓઙ્કારાદિનમોન્તેન સ્વસ્વનામાભિધાય ચ
દત્વા પૂર્વંજલં પશ્ચાત્ સાધારણબલિં દદેત્

તત્તદ્યોગ્યબલિં પશ્ચાદ્ દેયં તોયં તથા બુધૈઃ
ગ્રામાદીનાં તુમણ્ડ કપદેપરમશાયિકે

સન્તપ્પ્યદેવતા હ્યેવં પૂર્વોક્તવિધિના ક્રમાત્
વિસર્જયેત્ તતો દેવાન્ વિન્યાસાર્થંતુમન્ત્રવત્

બ્રહ્માણં બાહ્યદેવાં શ્ચ તત્તદુ ક્તપદેન્યસેત્
દેવાલયવિધાનાર્થંદ્વારાર્થંતેપ્રકીર્તિતાઃ

શેષાશ્ચ નિષ્પદાઃ સર્વેરક્ષાર્થંતુનિવેશિતાઃ
એવં ગ્રામાદિષુપ્રોક્તં રહસ્યમિદમીરિતમ્

કૃતોપવાસઃ સ્થપતિઃ પ્રભોતેવિશુદ્ધદેહોઽવિકલં ગૃહીત્વા
વિશેષસામાન્યબલિં સુરાણાં યથોક્તનીત્યા વિદધીત સમ્યક્

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેબલિકર્મવિધાનો નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
અથ નવમોઽધ્યાયઃ
ગ્રામાદીનાં માનં વિન્યાસં ચાપિ વચ્યતેવિધિના
દણ્ડાનાં પઞ્ચશતં ક્રોશં તદિ દ્વગુણમર્ધગવ્યૂતમ્

ગવ્યૂતં તદિ દ્વગુણં હ્યાષ્ટસહસ્રં તુયોજનં વિદ્યાત્
અષ્ટધનુશ્ચતુરશ્રા કાકણિકા તચ્ચતુ ર્ગુણં માષમ્

માષચતુ ર્વર્તનકં તત્પઞ્ચગુણં હિ વાટિકા કથિતા
વાટિકયા યુ ગગુ ણિતા ગ્રામકુટુમ્બાવનિઃ શ્રેષ્ઠા

એવં ભૂગતમાનં દણ્ડૈસ્તેષાં તુવચ્યતેમાનમ્
ગ્રામસ્ય શતસહસ્રૈર્દણ્ડૈઃ પર્યન્તમાનમિદમુ ક્તમ્

વિં શતિસહસ્રદણ્ડાત્ તત્સમવૃદ્ધ્યા તુપઞ્ચમાનં સ્યાત્
ગ્રામેવિં શતિભાગેકુટુમ્બભૂમિસ્તદેકભાગેન

દણ્ડૈઃ પઞ્ચશતૈર્યદ્ધીનં ગ્રામસ્ય માનમિદમ્
તસ્માત્ પઞ્ચશતદ્દ્ધ્યાયાવદ્ વિં શત્સહસ્રદણ્ડાન્તમ્

પ્રોક્તં ચત્વારિં શદ્ભે દં ગ્રામસ્ય માનમિદમ્
દ્વિસહસ્રદણ્ડમાનં સાર્ધસહસ્રં સહસ્રદણ્ડં ચ

નવશતમથ સપ્તશતં પઞ્ચશતં ત્રિશતમિતિ ચ વિસ્તારમ્
નગરસ્ય સહસ્રાદિદ્વિસહસ્રાન્તં ચ દણ્ડમાનં સ્યાત્

નગરસ્યાષ્ટસહસ્રૈર્દણ્ડૈઃ પર્યન્તમાનમિદમ્
દ્વિદ્વિસહસ્રક્ષયતો દ્વિસહસ્રાન્તં ચતુ ર્વિધં માનમ્

ગ્રામઃ ખેટઃ ખર્વટમથ દુ ર્ગંનગરમિતિ ચ પઞ્ચવિધમ્
દણ્ડૈસ્તેષાં માનં વચ્યેઽહં ત્રિત્રિભેદભિન્નાનામ્

ચતુરધિકષષ્ટિદણ્ડો ગ્રામઃ સ્યાદ્ધીનહીનમિતિ કથિતઃ
ગ્રામસ્ય મધ્યમસ્ય દ્વિગુણં રિગુણં તથોત્તમં પ્રોક્તમ્

ષટ્ પઞ્ચાશદિ દ્વશતં હીનં ખેટં સવિં શતિ ત્રિશતમ્
મધ્યમમુત્તમમેવં સચતુરશીતિ ત્રિશતદણ્ડમ્

અષ્ટૌ ચત્વારિં શચ્ચતુઃશતં દ્વાદશં ચ પઞ્ચશતમ્
ષટ્ સપ્તતિપઞ્ચશતં હીનં મધ્યોત્તમં ચ ખર્વટકમ્

ચત્વારિં શત્ષટ્ શતમધમં દુ ર્ગંચતુઃસપ્તશતદણ્ડમ્
મધ્યમમુત્તમદુ ર્ગંસપ્તશતં ષષ્ટિરષ્ટૌ હિ

દ્વાત્રિં શદષ્ટશતકં નગરં ષણ્ણવત્યષ્ટશતદણ્ડમ્
ષષ્ટિર્નવશતમધમં મધ્યમમુ ત્કૃષ્ટમિતિ યથાસં ખ્યમ્

ષોડશદણ્ડવિવૃદ્ધ્યા પ્રત્યેકં નવવિધં ભવતિ
દ્વિગુણં ત્રિપાદમર્ધંપાદં તેષાં મુખાયતં વિપુલાત્

વ્યાસષડષ્ટાં શૈ કં ચતુરશ્રં વા યથેષ્ટં સ્યાત્
તસ્મિન્ વિપુલાયામેદણ્ડૈરોજૈઃ પ્રમાણમાત્તવ્યમ્

શેષં વાટધરાર્થંગ્રામાદિષુસર્વવસ્તુષુચ
આયાદિસમ્પદર્થંવૃદ્ધિં હાનિં ચ યષ્ટિભિઃ કુર્યાત્

આયવ્યયક્ક્ષયોન્યાયુ ભિરથ તિથિભિશ્ચ વારૈ શ્ચ
યજમાનવસ્તુનામજન્મક્ક્ષેણાવિરોધિકં યત્તુ

તન્માનેન સમેતં ગૃહ્ણીયાત્ સર્વસમ્પત્તયૈ
વ્યાસાયામસમૂહેવસુ નિધિગુ ણિતેદિનેશધર્મહૃતે

આયવ્યયમવશિષ્ટં રામધ્નેઽષ્ટાપહૃચ્છેષમ્
ધ્વજધૂમસિં હશ્વાવૃષખરગજકાકાશ્ચ યોનિગણાઃ

અષ્ટૌ યોનય ઉદિતા ધ્વજહરિવૃષહસ્તિનઃ શુભદાઃ
પુનરપિ વસુ ભિર્ગુ ણિતેત્રિનવાહત્યા ઘ્નં વયઃ શિષ્ટમ્

નક્ષત્રં પરિણાહેત્રિં શદ્વ્યાપ્તેતિથિર્યમીશહૃતે
વારં સૂર્યમુખં સ્યાદ્ બુદ્ધૈ વં સર્વવસ્તુક્રણીયમ્

આયાધિકમથ સુખદં વ્યયમધિકં સર્વનાશં સ્યાત્
વિપરીતેતુવિપત્ત્યૈતસ્માત્ સમ્યક્ પરીક્ષ્ય કર્તવ્યમ્

દ્વાદશસહસ્રવિપ્રૈર્યન્નિષ્ટિતમુત્તમોત્તમં ગ્રામમ્
દશસાહસ્રૈર્મધ્યમમધમં સ્યાદષ્ટસાહસ્રૈઃ

સપ્તસહસ્રૈ ર્વિપ્રૈર્મધ્યમોત્તમમિત્યભીષ્ટં સ્યાત્
ષટ્ સાહસ્રૈર્મધ્યમમધમં તુપઞ્ચસાહસ્રૈઃ

અધમોત્તમં તુચાતુઃસાહસ્રૈસ્તુત્રિસાહસ્રૈઃ
અધમસમં દ્વિસહસ્રૈરધમાધમમેવનિર્દિષ્ટમ્

સાહસ્રૈ દ્દ્વિજસઙ્ઘૈ ર્નીચોત્તમમાહુરાચાર્યાઃ
સપ્તશતૈરધમમધ્યમમિહ પઞ્ચશતૈસ્તુનીચાલ્પમ્

સાષ્ટશતં તુદ્વિગુણં ત્રિગુણં વેદાધિકં તથાશીતિઃ
અષ્ટાષ્ટકપઞ્ચાશદ્ દ્વાત્રિં શચ્ચ ત્રિરષ્ટૌ હિ

દ્વાદશષોડશવિપ્રૈર્દશભેદં ક્ષુદ્રકં ગ્રામમ્
અન્યદશક્તાનાં ચેદ્ દાનં દશભૂસુરાન્તમેકાદિ

એકકુટુ મ્બિસસમેતં કુટિકં સ્યાદેકભોગમિતિ કથિતમ્
તસ્ય સુખાલયમિષ્ટં શેષાણાં દણ્ડકાદીનિ

યુ ગ્માયુ ગ્મવિભાગૈ દ્દ્વિવિધં સ્યાત્ સર્વવસ્તુ વિન્યાસમ્
યુ ગ્મેસૂત્રપથં સ્યાદસમેપદમધ્યમેચ વીથી સ્યાત્

અન્યોન્યસઙ્કરશ્ચેદશુભં સ્યાત્ સર્વજન્તૂનામ્
દણ્ડકમપરં સ્વસ્તિકમિત ઊધ્ધ્વંપ્રસ્તરં ચૈ વ

પશ્ચાત્ પ્રકીર્ણકં સ્યાન્નન્દ્યાવર્તંપરાગમથ પદ્મમ્
સ્યાચ્છ્રીપ્રતિષ્ઠિતેનૈ વાષ્ટવિધં ગ્રામમુ દ્દિષ્ટમ્

સર્વેષાં ગ્રામાણાં મઙ્ગલવીથ્યાવૃતા બહિસ્ત્વબહિઃ
બ્રહ્મસ્થાનં હ્યુ દિતં તસ્મિન્ દેવાલયં તુવા પીઠમ્

એકદ્વિત્રિચતુ ર્ભિઃ પઞ્ચભિરપિ કાર્મુ કશ્ચ માર્ગતતિઃ
પ્રાક્પ્રત્યગ્ગતમાર્ગાઅતુદણ્ડમહાપથાખ્યાસ્તે

મધ્યમયુ ક્તા વીથી બ્રહ્માખ્યા સૈ વ નાભિઃ સ્યાત્
દ્વારસમેતા વીથી રાજાખ્યા ચ દ્વિપાશ્શ્વતઃ ક્ષુદ્રા

સર્વાઃ કુટ્ટિમકાખ્યા મઙ્ગલવીથી તથૈવ રથમાર્ગમ્
તિર્યગ્દ્વારસમેતા નારાચપથા ઇતિ ખ્યાતા

ઉત્તરદિઙ્મુખમાર્ગાઃ ક્ષુદ્રાર્ગલવામનાખ્યપથાઃ
ગ્રામાવૃતા મઙ્ગલવીથિકાખ્યા પુરાવૃતા યા જનવીથિકા સ્યાત્
તયોસ્તુરથ્યાભિહિતાભિધા સ્યાત્ પુરાતનૈરન્યતમેષ્વથૈવમ્

દ્વિજકુલપરિપૂર્ણંવસ્તુયન્મઙ્ગલાખ્યં
નૃપવણિગભિયુ ક્તં વસ્તુયત્તત્ પુરં સ્યાત્
તદિતરજનવાસં ગ્રામમિત્યુ ચ્યતેઽસ્મિન્
મઠમિતિ પઠિતં યત્ તાપસાનાં નિવાસમ્

પ્રાગુદગગ્રં માર્ગંકકનીકૃતદણ્ડવત્તુતન્મધ્યે

દ્વારચતુષ્ટયયુ ક્તં દણ્ડકમિતિ ભણ્યતેમુ નિભિઃ
દણ્ડવદેકા વીથી સાપ્યેવં દણ્ડકં પ્રોક્તમ્

નવપદયુ ક્તે ગ્રામેપરિતો માર્ગંપદસ્ય તસ્ય બહિઃ
તસ્માત્ પ્રાગુદગગ્રાત્ પ્રાગ્વીથી દક્ષિણાગ્રા સા

તસ્માત્ પ્રાગ્દક્ષિણતો દક્ષિણવીથી પ્રતીચિમુખા
તસ્માદવાગપરતઃ પશ્ચિમવીથ્યગ્રમુત્તરતઃ

અપરોત્તરતસ્તસ્માદુત્તરવીથ્યાં મુખં પ્રાચ્યામ્
એતત્ સ્વસ્તિકમુ દિતં સ્વસ્ત્યાકૃત્યા ચતુર્મા ર્ગમ્

પ્રાક્પ્રત્યગ્ગતમાર્ગૈસ્ત્રિભિરુદગગ્રૈ સ્ત્રિભિશ્ચતુ ર્ભિરથો
પઞ્ચભિરપિ ષટ્ સપ્તભિરપિ યુક્તં પ્રસ્તરં પઞ્ચ

પ્રાગગ્રૈસ્તુચતુ ર્ભિદ્દ્વાદશશિવપઙ્ક્તિ નન્દવસુમાર્ગૈઃ
ઉદગગ્રૈરભિયુ ક્તં હ્યેતત્ પ્રોક્તં પ્રકીર્ણકં પઞ્ચ

પ્રાક્પ્રત્યગ્ગતમાર્ગૈઃ પઞ્ચભિરુદગગ્રૈસ્ત્રયોદશભિઃ
ત્રિઃસપ્તભિરથ તિથિભિઃ ષોડશભિઃ સપ્તદશભિરપિ માર્ગૈઃ

યુક્તં નન્દ્યાવર્તંદિક્ષુચતુદ્દ્વારસં યુક્તમ્
નન્દ્યાવર્તાકૃત્યા બાહ્યેદ્વારૈ રબાહ્યતો માર્ગૈઃ

યુ ક્તાનેકર્યુક્તં નન્દ્યાવર્તાભમિદમુ દિતમ્
આદ્યૈરષ્ટાદશભિદ્દ્વા વિં શત્યઙ્ગકરુદગ્વક્ત્રૈઃ

ષડિ ભઃ પ્રાઙ્મુખમાર્ગૈ ર્યુક્તં હ્યેતત્ પરાગમિતિ કથિતમ્
પ્રાક્પ્રત્યગ્ગતમાર્ગૈઃ સપ્તભિરુદગગ્રૈ સ્ત્રિવેદશરૈઃ

ષટ્ સપ્તભિરપિ યુક્ત ર્વિંશતિભિઃ પઞ્ચધા પદ્મમ્
અષ્ટભિરથ પૂર્વા ગ્રૈરુદગગ્રૈઃ સાષ્ટવિં શતિભિઃ

આદ્યૈ દ્દ્વિઃ ષોડશભિર્મા ર્ગૈ રન્ત્યૈર્યુ તં યત્તુ
તચ્છ્રીપ્રતિષ્ઠિતં સ્યાદષ્ટવિધં ગ્રામમુ દ્દિષ્ટમ્

અથવા શ્રીવત્સાદિકમુપનેતવ્યં તુવિન્યાસમ્
સર્વેષાં ગ્રામાણાં નાભિં ન પ્રોતયેન્મતિમાન્

ગ્રામેવાઽથ ગૃહેવા દણ્ડચ્છેદોઽપિ નૈ વકર્તવ્યઃ
સકલાદ્યાસનકાન્તં વિન્યાસાર્થંપદં બુધૈ ર્ગ્રાહ્યમ્

ક્ષુદ્રગ્રામેમાર્ગાશ્ચત્વારશ્ચાષ્ટ મધ્યમેગ્રામે
દ્વાદશ ષોડશ માર્ગાગ્રામેષૂત્કૃષ્ટકે ષુમતાઃ

ભલ્લાટેચ મહેન્દ્રેરાક્ષસપાદેતુપુષ્પદન્તપદે
દ્વારાયતનસ્થાનં જલમાર્ગાશ્ચાપિ ચત્વારઃ

વિતથપદેઽથ જયન્તેસુ ગ્રીવાં શેચ મુખ્યદેવપદે
ભૃશપૂષભૃઙ્ગરાજા દૌવારિકશોષ નાગદિતિજલદાઃ

સ્થાનમુપદ્વારાણામષ્ટૌ દેવા ઇમેકથિતાઃ
ત્રિકરં પઞ્ચકરં તત્ સપ્તકરં દ્વારવિસ્તરમ્

તારદ્વિગુણોત્સેધં ચાધ્યર્ધંવાઙિ ઘ્રહીનં તત્
સર્વેષાં ગ્રામાણાં પરિતઃ પરિખા બહિશ્ચ વપ્રાશ્ચ

ગ્રામાદયોઽપિ નદ્યા દક્ષિણતીરેતદન્વિતાયામાઃ
નવનવવસુ વસુભાગેમધ્યેબ્રાહ્મં તતઃ પરં દૈ વમ્

માનુષમથ પૈશાચં ક્રમશઃ સઙ્કલ્પ્ય યુક્ત્યા તુ
દૈ વિકમાનુષભાગેવિપ્રાણાં સ્યાદ્ ગૃહશ્રેણી

કર્મો પજીવિનાં સ્યાત્ પૈશાચેત્ર વા દ્વિજાવાસમ્
તસ્મિન્ સુરગણભવનં ક્રમશઃ પ્રાગાદિષુસ્થાપ્યમ્

એતસ્યાભ્યન્તરેવિપ્રદેવતાસ્થાપનં ભવેત્
શિવહમ્મ્યંચ ગ્રામાણાં સમં બાહ્યેઽથવા ભવેત્

ભૃઙ્ગરાજાં શકે વાઽપિ પાવકે તુવિનાયકમ્
ઐશાં શેશિવહમ્મ્યંસ્યાત્ સૌમ્યેવાનાન્તરેષુવા

બાહ્યેઽસ્ય તુગૃહશ્રેણી માનેન વિધિના કુરુ
શૈ વાનાં પરિવારાણાં પ્રોક્તં સ્થાનમિહોચ્યતે

સૂર્યપદેસૌરં સ્યાદગ્નિપદેકાલિકાવેશ્મ
ભૃશભાગેવિષ્ણુ ગૃહં યામ્યાયાં ષણ્મુખસ્થાનમ્

ભૃશભાગેમૃગાં શેતુનૈઅર્ત્યાં કે શવાલયમ્
સુ ગ્રીવાં શેગણાધ્યક્ષઃ પુષ્પદન્તપદેઽપિ વા

આર્યકભવનં નિઅર્તેવરુણેવિષ્ણોર્વિમાનં સ્યાત્
સ્થાનકમાસનશયનં ધામ્ન્યેતસ્મિન્ ક્રમેણ ચોધ્ધ્વતલાત્

અથવા મૂલતલં ઘનમુપરિતલેસ્થાનકં પ્રોક્તમ્
સુ ગતાલયમથ સુ ગલેભૃઙ્ગનૃપેચૈ વ જિનધામ

મદિરાલયમથ વાયૌ મુખ્યેકાત્યાયનીવાસઃ
સોમેધનદગૃહં વા માતૄ ણામાલયં તત્ર

ઈશેશઙ્કરભવનં પર્જન્યાં શેજયન્તેવા
સોમેધનદગૃહં વા શોષપદેવા વિધાતવ્યમ્

તત્ર ગજાનનભવનં હ્યદિતૌ વા માતૃકોષ્ઠં સ્યાત્
મધ્યેવિષ્ણોર્ધિષ્ણ્યં તત્ર સભામણ્ડપં પ્રોક્તમ્

બ્રહ્મસ્થાનૈશાનેવાગ્નેય્યાં વા સભાસ્થાનમ્
તદુદક્પશ્ચિમભાગેહરિસદનં દક્ષિણેપરતઃ

ક્રત્ન રસમેતં કર્મપ્રત્યયમથ પઞ્ચ મધ્યેતુ
યુ ગ્માયુ ગ્મપદેચ બ્રહ્મસ્થાનેઽષ્ટનવભાગે

વ્યપનીયાજં ભાગં પ્રાગાદિષુદિક્ષુચ ક્રમશઃ
નલિનકભવનં સ્વસ્તિકનન્દ્યાવર્તૌ પ્રલીનકં ચૈ વ

યચ્છ્રીપ્રતિષ્ઠિતાખ્યં ચતુર્મુ ખહમ્મ્યંતુપદ્મસમમ્
વિષ્ણુ ચ્છન્દવિમાનં ત્રિતલાદિદ્વાદશતલાન્તમ્

બહિરપ્યેવં સૌધં ગ્રામાદિષુતત્ર વિજ્ઞેયમ્
સ્થિતમાસીનં શયનં યત્ર યદિષ્ટં તુતત્ર તત્ સ્થાપ્યમ્

ઉત્કૃષ્ટમધ્યમાધમનીચાદિકં ક્રમેણૈ વમ્
ભવનં ગ્રામેષૂદિતમિતિ નીચં ચોત્તમેન સ્યાત્

ક્ષુદ્રેક્ષુદ્રવિમાનં યદ્યત્રૈ વોચિતં વિધાતવ્યમ્
ત્રિચતુષ્પઞ્ચતલં તદ્ધીનેહીનેચ સામાન્યમ્

ગ્રામેવા નગરેવોત્કૃષ્ટેદેવાલયં તુનીચં ચેત્
નીચા ભવન્તિ પુરુષાઃ સ્ત્રિયોઽપિ દુઃશીલતાં યાન્તિ

તસ્માત્ સમમધિકં વા તત્સં ખ્યેવપ્રયોક્તવ્યા
હરિં હરસદનં વાસ્તુકમન્યત્ સર્વંયથેષ્ટં સ્યાત્

ચણ્ડે શ્વરઃ કુમારો ધનદઃ કાલી ચ પૂતના ચૈ વ
કાલીસુતશ્ચ ખઙ્ગી ચૈતેદૌવારિકાઃ પ્રોક્તાઃ

પ્રાક્પ્રત્યઙ્મુખશં ગ્રામાદિષુતત્પરાઙ્મુખં શુભદમ્
વિષ્ણુ ગૃહં સર્વમુખં ગ્રામસ્યાન્તર્મુ ખં શુભદમ્

શેષં પૂર્વા ભિમુખં માતૃણામુત્તરાભિમુખમ્
પ્રત્યગ્દ્વારં સૌરં ગેહારમ્ભાત્ પુરામરાવાસમ્

હૃદયેવં શસ્થાનેશૂલેસૂત્રેચ સન્ધૌ ચ
કર્ણસિરાયાં ષટ્ કે નોક્તાન્યમરાલયાદીનિ

ગોશાલા દક્ષિણતશ્ચોત્તરદેશેતુપુષ્પવાટી સ્યાત્
પૂર્વદ્વારોપાન્તેપશ્ચિમતસ્તાપસાવાસમ્

સર્વત્રૈ વ જલાશયમિષ્ટં વાપી ચ કત્ન પં ચ
વૈ શ્યાનાં દક્ષિણતઃ પરિતઃ સદનં તુશૂદ્રાણામ્

પ્રાચ્યાં વાઽપ્યુત્તરતો ગેહં કુર્યાત્ કુલાલાનામ્
તત્રૈ વ નાપિતાનામન્યત્કર્મો પયુ ક્તાનામ્

મત્સ્યોપજીવિનાં સ્યાદ્ વાસં વાયવ્યદેશેતુ
પશ્ચિમદેશેમાં સૈરુપવૃત્તીનાં નિવાસઃ સ્યાત્

તૈલોપજીવિનાં ચૈ વોત્તરદેશેગૃહશ્રેણિઃ
ધનુ ભિસ્ત્રિપઞ્ચસપ્તભિરથ નવભિર્ગૃહાવધિઃ પ્રોક્તઃ

દણ્ડાભ્યામથ તસ્માદાયામં વર્ધયેત્ ક્રમશઃ
વ્યાસદ્વિગુણાવધિકં યાવદ્ દૈ ઘ્ઘ્યં ગ્રહીતવ્યમ્

તત્રૈ વ હસ્તમાનૈ ર્ગેહં કુર્યાદ્ યથાવિધિના
રુચકઃ સ્વસ્તિકમથવા નન્દ્યાવર્તંચ સર્વતોભદ્રમ્

સ્યાદ્ વર્ધમાનમેષામાકૃત્યા તચ્ચતુ ર્ગૃહં પ્રોક્તમ્
દણ્ડકશાલાલાઙ્ગલમથવા શૂર્પંયથેષ્ટં સ્યાત્

ગ્રામાત્ કિઞ્ચિદ્દ રેપાવકદેશેઽથવા વાયૌ
વાસઃ સ્યાત્ સ્થપતીનાં શેષાણાં તત્ર કર્તવ્યમ્

તસ્માત્ કિઞ્ચિદ્દ રેરજકાદીનાં નિવાસઃ સ્યાત્
ચણ્ડાલકુટીરાણિ પૂર્વાયાં ક્રોશમાત્રેતુ

ચણ્ડાલયોષિતસ્તાસ્તામ્રાયઃ સીસભૂષણાઃ સર્વાઃ
પૂર્વા હ્ણે મલમોક્ષક્રિયોચિતા ગ્રામમાવેશ્ય

સૂર્યપદેસૌરં સ્યાદગ્નિપદેકાલિકાવેશ્મ
ભૃશભાગેવિષ્ણુ ગૃહં યામ્યાયાં ષણ્મુ ખસ્થાનમ્

ચણ્ડાલચર્મકાર શ્મશાનતોયાશયાપયાનં ચ
દેવગૃહવિશ્વકોષ્ઠગ્રામાવૃતદેશમાર્ગપરિવૃત્તિઃ

વ્યસનં ગ્રામવિનાશો નૃપભઙ્ગો ભવતિ મરણં ચ
દેવાલયાન્તરાપણશૂન્યત્વં શોધ્યસઞ્ચયં ચાપિ

માર્ગેઽશુદ્ધક્ષેપણમીદૃગ્ ગ્રામસ્ય શૂન્યતાદાયિ
ગ્રામાદીનાં ચ સર્વેષાં ગર્ભવિન્યાસમુ ચ્યતે

સગર્ભંસર્વસમ્પત્ત્યૈવિગર્ભંસર્વનાશનમ્
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ગર્ભંસમ્યગ્ વિનિક્ષિપેત્

મૃત્કન્દધાન્યસલ્લોહ ધાતુરત્નેન્દ્રનીલાદ્યૈઃ
પણેન ગર્ભદ્રવ્યાણિ નિર્દો ષાણ્યેવસઙ્ગ હેત્

સલિલાપૂરિતેશ્વભ્રેમૃદાદીનિ ન્યસેદ્ બુધઃ
ધાન્યોપરિ નિધાતવ્યં તામ્રભાજનમભ્રમમ્

તામ્રભાજનવિસ્તારં પઞ્ચધા પરિકીર્તિતમ્
રત્નિદ્વાદશપઙ્ક્ત્યષ્ટચતુરઙ્ગુલમાનતઃ

ઉન્નતં તાવદેવં સ્યાદ્ વૃત્તં સ્યાચ્ચતુરશ્રકમ્
સપઞ્ચપઞ્ચકોષ્ઠં વા નવકોષ્ઠકમેવ વા

ઉપપીઠપદેદેવાસ્તસ્મિન્ પાત્રેતુસમ્મતાઃ
રજતેન વૃષઃ સૂર્યેવજ્રી હાટકનિર્મિતઃ

યમેતુયમરાજશ્ચ શુલ્બેનાયસવારણઃ
હૈમઃ સિં હસ્તુરૂપ્યેણ વરુણેસજલાધિપઃ

વાજી શ્વેતમયઃ સોમેરાજતો દ્વિજરાજકઃ
ઈશેવૈકૃન્તમનલેત્રપુસીસં તુનૈઅર્તે

સ્વર્ણંસમીરણેજાતિહિઙ્ગુ લ્યં તુજયન્તકે
હરિતાલં ભૃશેભાગેવિતથેતુમનઃશિલા

માક્ષિકં ભૃઙ્ગરાજેસ્યાદ્ રાજાવર્તંસુકન્ધરે
ગૈ રિકં શોષભાગેતુગણમુખ્યેઽઞ્જનં ભવેત્

અદિતૌ દરદં વિદ્યાદેવમેવન્યસેત્ ક્રમાત્
ચતુષ્પદેચ લોકે શાઃ સ્થાપ્યાશ્ચાભ્યન્તરાનનાઃ

ષડિ ભઃ પઞ્ચચતુ સ્ત્રિદ્વિમાત્રેબિમ્બોદયં ભવેત્
તદર્ધંવાહનોત્સેધં સ્થાનકાસનમેવ વા

મુ ક્તાપવત્સેમરિચૌ વિદ્રુમં સવિતર્યથ
પુષ્પરાગં ચ વૈ ડ ર્યંવિવસ્વતિ વિન્નિક્ષિપેત્

વજ્રમિન્દ્રજયેવિદ્યાદિન્દ્રનીલં તુમિત્રકે
રુદ્રરાજેમહાનીલં મરકતં તુમહીધરે

મધ્યમેપદ્મરાગં તુવિન્યસેદ્ ગર્ભભાજને
રત્નાનિ ધાતવશ્ચૈ વ સ્વસ્વવિસ્તારભાજને

તદ્દેવસ્થાન્બભાવજ્ઞૈરાનીતાનિ નિધાપયેત્
હેમાયસ્તામ્રરૂપ્યૈશ્ચ સ્વસ્તિકાનિ ચતુ ર્દિશિ

બ્રહ્મસ્થાનાદ્ બહિષ્ઠાનિ પૂર્વાદૌ સ્થાપયેત્ ક્રમાત્
સ્વર્ણેન શાલિં રૂપ્યેણ વ્રીહિં ચાયસ્કોદ્રવમ્

ત્રપુકઙ્કુ સીસમાષં તિલં વૈ કૃન્તકલ્પિતમ્
મુઁં ચાયોમયં તામ્રં કુલત્થમિતિ લોહજાન્

ભાજનાય બલિં દત્ત્વા પશ્ચાત્ સર્વંનિધાપયેત્
અઙ્ગુલાધિકવિસ્તીર્ણમાયામં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્

પઞ્ચાઙ્ગુલેન વૃદ્ધિઃ સ્યાદાદ્વાત્રિં શત્પ્રમાણતઃ
ખાદિરં ચેન્દ્રકીલં સ્યાત્ તસ્યાગ્રં ચિત્રવૃત્તકમ્

ભાજનોપરિ તત્ સ્થાપ્યં ગર્ભન્યાસવિચક્ષણૈઃ
સ્થાનીયેદ્રોણમુખેખાર્વટેપ્રતિનાગરે

ગ્રામેચ નિગમેખેટેપત્તનેકોત્મકોલકે
બ્રહ્મણ્યાર્યાકભાગેઽપિ વિવસ્વતિ યમેતથા

મિત્રેચ વરુણેચૈ વ સોમેચ પૃથિવીધરે
દ્વારદક્ષિણદેશેવા હ્યેતેષાં ગર્ભૈષ્યતે

પુ ષ્પદન્તેચ ભલ્લાટેમહેન્દ્રેચ ગૃહક્ષતે
વિષ્ણુ સ્થાનેશ્રિયઃ સ્થાનેસ્કન્દસ્થાનેઽથવા પુનઃ

સ્થાપયેદ્ ગ્રામરક્ષાર્થંસર્વકામાભિવૃદ્ધયે
ગર્ભમાદૌ વિનિક્ષિપ્ય બિમ્બં તદુપરિ ન્યસેત્

શિલેષ્ટકચિતેખાતેપુરુષાઞ્જલિમાત્રકે
અનુ ક્તાનાં ચ સર્વેષામજભાગાદિષુન્યસેત્

સુરક્ષં તુયથાગર્ભંસ્થપતિઃ સ્થાપયેત્ સ્થિરમ્
અત્રાનુ ક્તં તુતત્ સર્વંદ્રષ્ટવ્યં ગર્ભલક્ષણે

એવ પ્રોક્તા ભૂમિતિર્દેવતાનાં વર્ણાનાં ચાપ્યત્ર જાત્યન્તરાણામ્
ગ્રામાદીનાં માનવિન્યાસમાર્ગંસાલઙ્કારં ચારુ સંક્ષિપ્ય તન્ત્રાત્

દદ્યાન્નૃપઃ સ્થપતિકાદિચતુષ્ટયેભ્યો માનાદિકર્મનિપુણેભ્ય ઇડાં ચ ગાં ચ
નિત્યં યથા જગતિ વિત્તમનેકવસ્તૂન્યાચન્દ્રતારમધિવાસભુ વં મુદા સઃ

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેગ્રામવિન્યાસો નામ નવમોઽધ્યાયઃ
અથ દશમોઽધ્યાયઃ
નગરાદીનાં માનં વિન્યાસં ચ ક્રમાદહં વચ્યે
આદ્યં ધનુષાં ત્રિશતં તસ્માચ્છતદણ્ડવર્ધનાદુપરિ

સાષ્ટકસપ્તતિભેદાશ્ચાષ્ટસહસ્રાન્તકં યાવત્
નગ્રાણાં વિપુલં હિ પ્રોક્તં પૂર્વોક્તમાનેન

શતદણ્ડાદિદશદ્દ્ધ્યાત્રિઃસપ્તત્રિશતદણ્ડાન્તમ્
ક્ષુદ્રાણામિદમુ દિતં નગરાણામેવસર્વેષામ્

ઉત્કૃષ્ટપુરપરિધિર્નૃપતેર્યષ્ટિદ્વિરષ્ટસાહસ્રૈઃ
ચાતુઃસહસ્રકાન્તં પઞ્ચશતોનાદ્ધિ પઞ્ચપઞ્ચધા માનમ્

ત્રિશતાદિચતુઃશતકં યાવદ્ વૃદ્ધ્યા તુવિં શતિભિઃ
ષડિ વધમુ ક્તં ખેટં શ્રેષ્ઠેમધ્યેપરેવિપુલમ્

તસ્માત્રિરષ્ટવૃદ્ધ્યા દ્રોણમુખેપઞ્ચધા માનમ્
ષણ્ણવતિચતુઃશતકં યાવત્ તાવત્તુવિસ્તારમ્

દ્વિશતાદિ ચતુઃશતકં યાવત્ પઞ્ચાશદભિવૃદ્ધ્યા
પઞ્ચપ્રમાણમેવં ખર્વટવિસ્તાર ઉદ્દિષ્ટઃ

દ્વિશતાદિપઙ્ક્તિવૃદ્ધ્યા ચત્વારિશત્રિશતદણ્ડં સ્યાત્
યાવન્નિગમેવિપુલાઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિઃ પઞ્ચભેદાશ્ચ

શતદણ્ડે શતવૃદ્ધ્યા પઞ્ચશતં યાવદુ દ્દિષ્ટમ્
સ્યાત્ કોત્મકોલકાનાં વિપુલં પઞ્ચૈ વભેદેન

તાવન્માનં પ્રોક્તં પુરવિપુલેસૂરિભિઃ પ્રાજ્ઞૈઃ
યાવત્ પઞ્ચશતાન્તં ત્રિશતાદારભ્ય સપ્તધા માનમ્

પઞ્ચાશદ્ધનુ વૃદ્ધ્યા વિપુલં કથિતં વિડમ્બસ્ય
પ્રાગુપદિષ્ટં માનં હ્યેતન્માનં તુવૈ તેષામ્

દ્વિગુણં ત્રિપાદમર્ધંપાદં તેષાં મુખાયતં વિપુલાત્
વિપુલેતુષડષ્ટાં શેભાગેનૈકે ન વાયતં પુરતઃ

ચતુરશ્રમાયતાશ્રં વૃત્તં વૃત્તાયતં ચ પુનઃ
સ્યાદ્ ગોલવૃત્તમેવં વપ્રાકારાસ્તુપઞ્ચૈ વ

પઙ્ક્ત્યષ્ટસપ્તપઞ્ચક ચતુરં શૈ સ્તત્ કૃતેવિપુલે
મુ નિરસશરયુ ગશિખિભિર્ભા ગૈ ર્વપ્રાવધિઃ પ્રોક્તઃ

દ્વિત્રિચતુર્હસ્તં સ્યાદ્ વિપુલં સાલસ્ય તુઙ્ગે તુ
સપ્તદશૈ કાદશભિર્હસ્તૈરગ્રં ત્ર્યં શોનમ્

પરિતઃ પરિખા બાહ્યેઽબાહ્યેદેવાલયાદીનિ
પેચકભાગાદ્યાસનભાગાન્તં ચણ્ડિતં પ્રોક્તમ્

સૂત્રાદીન્યથ વિષમસ્થાનાનિ ચ વર્જયેન્મતિમાન્
પ્રાગુદગગ્રં માર્ગંતત્ર યથેષ્ટં ન્યસેદ્ વિધિના

દણ્ડાદિસપ્તદણ્ડં યાવદ્ દણ્ડાર્ધવૃદ્ધ્યા તુ
માર્ગવિશાલાશ્ચૈતેત્રયોદશભેદાઃ સમુ દ્દિષ્ટાઃ

રાષ્ટ્ર સ્ય મધ્યભાગેસજ્જનબહુલેનદીસમીપેચ
નગરં કેવલમથવા રાજગૃહોપેતરાજધાની વા

દિક્ષુચતુદ્દ્વારયુતં ગોપુરયુ ક્તં તુસાલાઢ્યમ્
ક્રયવિક્રયકર્યુક્તં સર્વજનાવાસસઙ્કીર્ણમ્

સર્વસુરાલયસહિતં નગરમિદં કેવલં પ્રોક્તમ્
પ્રત્યગુદગ્દિશિ ગહના પરિતઃ સાલા બહિઃ સપાં સુચયા

પરિતઃ પરિખા બાહ્યેશિબિરયુતાનેકમુખરક્ષા
પૂર્વાયાં દક્ષિણતશ્ચાભિમુખા રાજબલયુ ક્તા

ઉન્નતગોપુરયુ ક્તા નાનાવિધમાલિકોપેતા
સર્વસુરાલયસહિતા નાનાગણિકાન્વિતા બહૂદ્યાના

હસ્ત્યશ્વરથપદાતિબહુમુખ્યા સર્વજનયુ ક્તા
દ્વારોપદ્વારયુતાભ્યન્તરતોઽનેકજનવાસા

યા નૃપવે શ્મસમેતા સા કથિતા રાજધાનીતિ
કાનનવનદેશેવા સર્વજનાવાસસઙ્કીર્ણમ્

ક્રયવિક્રયકર્યુક્તં પુરમુ દિતં યત્ તદેવ નગરમિતિ
શૂદ્રૈ રધિષ્ઠિતં યન્નદ્યચલાવેષ્ટિતં તુતત્ ખેટમ્

પરિતઃ પર્વતયુ ક્તં ખર્વટકં સર્વજનસહિતમ્
ખર્વટખેટકમથ્યેયજ્જનતાઢ્યં જનસ્થાનકુબ્જમ્

દ્વીપાન્તરાગતવસ્તુ ભિરભિયુ ક્તં સર્વજનસહિતમ્
ક્રયવિક્રયકર્યુક્તં રત્નધનક્ષૌમગન્ધવસ્ત્વાઢ્યમ્

સાગરવેલાભ્યાશેતદનુ ગતાયામિ પત્તનં પ્રોક્તમ્
પરનૃપદેશસમીપેયુદ્ધારમ્ભક્રિયોપેતમ્

સેનાસેનાપતિયુતમિદમુ દિતં શિબિરમિતિ ચ વરૈઃ
સર્વજનૈઃ સઙ્કીર્ણંનૃપભવનયુતં તદેવ તથા

બહુરક્ષોપેતં યત્ સેનામુખમુ ચ્યતેતજ્જ્ઞૈઃ
નદ્યદ્રિપાશ્શ્વયુ ક્તં નૃપભવનયુતં સબહુરક્ષમ્

યન્નૃપતિસ્થાપિતકં તત્ સ્થાનીયં સમુ દ્દિષ્ટમ્
નદ્યબ્ધિદક્ષિણાદક્ષિણભાગ્ વણિગાદિસં યુક્તમ્

સર્વજનાવાસં યદ્ દ્રોણમુખં પ્રોક્તમાચાર્યૈઃ
ગ્રામસમીપેજનતાલયમિદમુ દિતં વિડમ્બમિતિ

વનમધ્યેજનવાસં યત્ કોત્મકોલકં પ્રોક્તમ્
ચાતુ ર્વણ્ણ્યસમેતં સર્વજનાવાસસઙ્કીર્ણમ્

બહુકર્મકારયુ ક્તં યન્નિગમં તત્ સમુ દ્દિષ્ટમ્
નદ્યદ્રિવનસમેતં બહુજનયુ ક્તં સનૃપવાસમ્

એતત્ સ્કન્ધાવારં તત્પાશ્શ્વેચેરિકા પ્રોક્તા
ગિરિવનજલ પઙ્કેરિણદૈ વતમિશ્રાણિ સપ્ત દુ ર્ગા ણિ

ગિરિમધ્યં ગિરિપાશ્શ્વં ગિરિશિક્ખરં પાર્વતં દુ ર્ગમ્
અજલં તરુવનગહનં વનદુ ર્ગંતદુભયં તુમિશ્રં સ્યાત્

દૈ વં તુસહજદુ ર્ગંપઙ્કયુતં પઙ્કદુ ર્ગંસ્યાત્
નદ્યબ્ધિપરિવૃતં યજ્જલદુ ર્ગંનિર્વનોદમિરિણં સ્યાત્

અક્ષયજલાન્નશસ્ત્રં હ્યતિવિપુલોત્તુઙ્ગઘનસાલમ્
સર્વંહિ દુ ર્ગજાતં સપ્રાકારં ત્વનેકમુખરક્ષમ્

બહિરુદકરહિતવનચ્છન્નપથં દુષ્પ્રવેશં ચ
ગોપુરમણ્ડપયુ ક્તં સોપાનચ્છન્નમચ્છન્નમ્

દ્વિકવાટચતુષ્પરિઘાર્ગલ હસ્તોન્નતેન્દ્રકીલયુતમ્
સસ્થૂણમધ્યમાલયમિણ્ઠકસહિતં સગૂઢસોપાનમ્

દ્વારણિ મણ્ડપસભાશાલાકારાણિ કાર્યા ણિ
દ્વાદશ સાલાકારાશ્ચતુરં વૃત્તં તદાયતં ચ પુનઃ

નન્દ્યાવર્તંકૌક્કુટમિભકુ મ્ભં નાગવૃત્તં ચ
મગ્નચતુરં ત્રિકોણમષ્ટાશ્રં નેમિખણ્ડં ચ

પ્રાકારાશ્ચેષ્ટકયા દ્વાદશહસ્તોચ્છ્રિતાહીનાઃ
ઉત્સેધાર્ધવિશાલા મૂલેભિત્તિઃ સસઞ્ચારા

સાલસ્યાભ્યન્તરતઃ પાં સુચયોપર્યનેકયન્ત્રયુતમ્
પરિતઃ પરિખોપેતં પાં સુચયેસં હતાટ્ટાલમ્

પરિતઃ શિબિરોપેતં નાનાજનવાસસઙ્કીર્ણમ્
નૃપભવનસમોપેતં હસ્ત્યશ્વરથપદાતિબહુમુખ્યમ્

ધાન્યૈસ્તૈલૈઃ ક્ષારૈઃ સલવણભૈ ષજ્યગન્ધવિષમ્
લોહાઙ્ગારસ્નાયુ વિષાણવેણ્વિન્ધનૈર્યુક્તમ્

તૃણચર્મશાકયુ ક્તં સવલ્કલં સારદારુયુતમ્
દુર્ગંદુર્ગમમુક્તં દુર્લઙ્ઘ્યં દુરવગાહં ચ

રક્ષાર્થમ્ ચ જયાર્થંહ્યરિભિરભેદ્યં ચ દુ ર્ગમિષ્ટં સ્યાત્
ઇન્દ્રશ્ચ વાસુદેવો ગુહો જયન્તશ્ચ વૈ શ્રવણઃ

અશ્વિન્યૌ શ્રીમદિરેશિવશ્ચ દુ ર્ગાસરસ્વતી ચેતિ
પ્રાકારાન્તર્દિવ્યા દુ ર્ગનિવેશેચ વિજ્ઞેયાઃ

એવં દુ ર્ગવિધાનં સમ્યક્ પ્રોક્તં પુરાતનૈર્મુનિભિઃ
સર્વેષાં વિન્યાસં સં ક્ષેપાદ્ વક્ષ્યતેક્રમશઃ

પ્રાક્પ્રત્યગ્ગતમાર્ગાદ્વાદશ દશ વાઽષ્ટ ષટ્ ચતુર્યુગલમ્
તાવદુદીચીનાસ્તેતત્રૈ વાયુ ગ્મસં ખ્યા વા

એકાદશનવસપ્ત કપઞ્ચગુણા કમાર્ગાવા
યુ ગ્માયુ ગ્મપદેષુદ્વ્યેકત્રિભિરં શકરજાં શાઃ સ્યુઃ

નગરાદીનામેવં માર્ગાણ્યુ દિતાનિ સર્વેષામ્
દણ્ડવદેકા વીથી તદ્દણ્ડકમિત્યભીષ્ટં સ્યાત્

ઉત્તરદિઙ્મુખમેકં તન્મધ્યેસંપ્રયુ ક્તં ચેત્
કર્તરિદણ્ડકમુ દિતં પ્રાચીનૌ કુટ્ટિમૌ તર્હિ

તબ્દાહુદણ્ડકં સ્યાદ્દિક્ષુચતુદ્દ્વારસં યુક્તમ્
બહુકુટ્ટિમસં યુક્તં મધ્યેવીથ્યા દ્વિપાશ્શ્વેતુ

શેષં પૂર્વવદિષ્ટં કુ ટિકામુખદણ્ડકં પ્રોક્તમ્
પ્રાચીનોદીચીનૈર્મા ર્ગૈસ્ત્રિભિરેવસં યુક્તમ્

તત્ કલકાબન્ધદણ્ડકમિતિ તજ્જ્ઞૈઃ સમુ દ્દિષ્ટમ્
પ્રાઙ્મુખવીથ્યસ્તિસ્રશ્ચોત્તરમાર્ગા સ્ત્રયશ્ચૈ વ

એકકાન્તરિતાસ્તેકુટ્ટિમમાર્ગા સ્ત્વનેકાશ્ચ
વેદીભદ્ર્ કમુ દિતં નગરાદીનામિદં શસ્તમ્

સ્વસ્તિકમુ દિતં ગ્રામેયથા તથા સ્વસ્તિકં વિદ્યાત્
પ્રાગુત્તરમુખમાર્ગાઃ ષટ્ ષડભીષ્ટાસ્તુતબ્દાહ્યે

પ્રાગિવ માર્ગેપેતં વીથિપદં સ્વસ્તિકં ચૈ વ
પ્રાચીનોદીચીનાશ્ચત્વારશ્ચૈ વ માર્ગાઃ સ્યુઃ

બ્રહ્માવૃતપથમેકં કુટ્ટિમમાર્ગા સ્ત્રયઃ પ્રાચ્યામ્
એતદ્ ભદ્રકમુ દિતં નામ્ના નગરાદિવિન્યાસમ્

પ્રાઙ્મુખમાર્ગાઃ પઞ્ચૈ વોત્તરમાર્ગાસ્તથૈ વસ્યુઃ
બહુકુટ્ટિમસં યુક્તં ભદ્રમુખં નામ વસ્તુસ્યાત્

પ્રાચીનાસ્તુષડે વૈવોત્તરવક્ત્રાસ્તથા માર્ગાઃ
યદ્ બહુકુટ્ટિમયુ ક્તં તદ્વસ્તુચ ભદ્રકલ્યાણમ્

પૂર્વાપરમુખમાર્ગાઃ સપ્તૈ વોદઙ્મુખાશ્ચ તથા
શેષં પ્રાગિવ સર્વંવિન્યાસં ત્ન્ મહાભદ્રમ્

અષ્ટૌ પૂર્વમુખાસ્તેમાર્ગાશ્ચાષ્ટાવુદગ્વક્ત્રાઃ
દ્વાદશમાર્ગો પેતં બહ્વર્ગલકુટ્ટિમૈ ર્યુક્તમ્

યત્ તદ્ વસ્તુસુભદ્રં નામ્ના વિન્યાસમુ દ્દિષ્ટમ્
નવનવમાર્ગાશ્ચૈતેપ્રાચીનાશ્ચાપ્યુદીચીનાઃ

દ્વારોપદ્વારયુતં કુટ્ટિમમાર્ગા ર્ગલૈર્યુક્તમ્
રાજગૃહોપેતં યન્નગરં નામ્ના જયાઙ્ગં સ્યાત્

પ્રાચીના દશ માર્ગાશ્ચોત્તરમાર્ગાસ્તથૈ વસ્યુઃ
નૃપમન્દિરસં યુક્તં યુક્ત્યાનેકાર્ગલોપેતમ્

બહુકુટ્ટિમસં યુક્તં વિજયં નામ્ના વરૈઃ પ્રોક્તમ્
પ્રાચીનાસ્ત્વેકાદશ માર્ગારુદ્રા ઉદીચીનાઃ

રહ્માં શાદપરાં શો યદભીષ્ટં તત્ર નૃપવાસમ્
તન્મુખતોઽદભ્રમહાઙ્ગણકં સ્યાદિષ્ટભગેતુ

તત્રાન્તઃપુરવાસં શેષં સર્વંસમુન્નેયમ્
તત્પ્રાગુઁતમાર્ગાસા કથિતા રાજવીથીતિ

તસ્યા દ્વિપાશ્શ્વયોઃ સ્યાત્ સૈશ્વર્યાણાં તુમાલિકાપઙ્ક્તિઃ
તત્પાશ્શ્વયોર્નિવાસો વણિજાં સ્યાત્ તસ્ય દક્ષિણતઃ

સ્યાત્ તન્તુ વાયવાસં હ્યુત્તરતશ્ચક્રિણાં વાસમ્
તત્તજ્જાત્યન્તરગૃહમથ તત્સામીપ્યતઃ કુર્યાત્

શેષં પ્રાગિવ સર્વંયોગ્યં તત્ સર્વતોભદ્રમ્
એવં ષોડશ ભેદા હ્યુ દિતાશ્ચાદ્યૈર્મુ નીન્દ્રૈસ્તુ

માર્ગચ્છેદં નેષ્ટં પદમધ્યેચત્વરં ન સ્યાત્
શેષં યુક્ત્યાનુ ક્તં સમ્યગ્ યોજ્યં નૃપેચ્છયા તજ્જ્ઞૈઃ

ક્ષુદ્રાણામપિ ચૈષાં મધ્યાનાં ચાપિ સર્વેષામ્
તત્ર કુટુમ્બાવલિકં વક્ષ્યેઽહં ચાન્તરાપણકમ્

પરિતો રથપથયુ ક્તં મધ્યેવણિજાં ગૃહશ્રેણી
તદ્દક્ષિણતઃ પાશ્શ્વેગેહં સ્યાત્ તન્તુ વાયાનામ્

ઉત્તરતસ્તદ્વાસાવલિકં સ્યાચ્ચક્રિકાણાં તુ
કર્મો પજીવિનાં સ્યાદ્ વાસં રથપથ્યનેકાનામ્

બ્રહ્માવૃતપથમેકં તત્રાન્તરાપણં કાર્યમ્
તામ્બૂલાદિ ઘ્નં ચ પ્રોક્તં સારાન્વિતં દ્રવ્યમ્

ઈશાનાદિમહેન્દ્રદ્વારાન્તં ચાન્તરાપણકમ્
તત્રૈ વ મત્સ્યમાં સં શુષ્કં શાકં ચ વિજ્ઞેયમ્

મહેન્દ્રાદ્યગ્ન્યન્તં ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ નિર્દિષ્ટમ્
અગ્ન્યાદિ ગૃહક્ષતપર્યન્તં તત્ર ભાણ્ડાનિ

તસ્માન્નિઅર્તિપદાન્તં કં સાદિકમત્ર વિજ્ઞેયમ્
સ્યાત્ પુષ્પદન્તભાગાન્તં પિતૃભાગાદિ વસ્ત્રં સ્યાત્

તસ્માત્ સમીરણાન્તં તણ્ડુલધાન્યાદિકં ચ કટમ્
સ્યાદ્ ભલ્લાટપદાન્તં વાય્વાદિ કં વસ્ત્રકાદીનામ્

તત્રૈ વ લાવણાદિદ્રવ્યં તૈલાદિકં જ્ઞેયમ્
તસ્માદીશપદાન્તં ગન્ધં પુષ્પાદિકં વિહિતમ્

એવં નવાન્તરાપણમુ દિતં તત્પરિતસ્તુમધ્યે
અભ્યન્તરગતમાર્ગેષ્વથ રત્નં હાટકં વસ્ત્રમ્

માઞ્જિષ્ઠં તુમરીચં પિપ્પલકં ચાપિ હારિદ્રમ્
મધુઘૃતતૈલાદિકમથ ભૈ ષજ્યં સર્વતઃ કાર્યમ્

આર્યપદેચ વિવસ્વતિ મિત્રેપૃથિવીધરેચ પદે
શાસ્તા દુ ર્ગારજમુખલક્ષ્મ્યૌ ચાત્રૈ વવિજ્ઞેયાઃ

દેવાલયમથ પરિતો ગ્રામેયથા તથા વિહિતમ્
પરિતઃ સર્વજનાલયમુ દિતં કિઞ્ચિત્ તતો દૂરે

નગરાદ્ દ્વિશતં દણ્ડં નીત્વા પ્રાચ્યાં તુવાગ્નેય્યામ્
ચણ્ડાલકુટીરાણિ તત્રૈ વતુકોલિકાનાં તુ

અસ્મિન્ સર્વમનુ ક્તં ગ્રામેતુયથા તથા વિહિતમ્
પત્તનમૃજુ વીથિયુતં નૈ વ સ્યાદન્તરાપણં તત્ર

શેષાણામપિ તત્તદ્યોગ્યવશાત્ તત્ર વિજ્ઞેયમ્

સ્થાનીયદુ ર્ગપુરપત્તનકોત્મકોલદ્રોણામુખાનિ નિગમં ચ તથૈ વખેટમ્
ગ્રામં ચ ખર્વટમિતીહ દશૈવયુ ક્ત્યાધિષ્ઠાનકાનિ કથિતાનિ પુરાતનાર્યૈઃ

એવં પ્રોક્તં ભૂમિદેવાદિકાનાં વર્ણાનાં ચાપ્યત્ર જાત્યન્તરાણામ્
ગ્રામાદીનાં માનવિન્યાસમાર્ગંસાલઙ્કારં ચારુ સંક્ષિપ્ય તન્ત્રાત્

દત્તાન્નૃપઃ સ્થપતિકાદિચતુષ્ટયેભ્યો માનાદિકર્મનિપુણેભ્ય ઇડાં ચ ગાશ્ચ
નિત્યં યથા જગતિ વિત્તમનેકવસ્તૂન્યા ચન્દ્રતારમધિવાસભુ વં મુદા સઃ

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેનગરવિધાનો નામ દશમોઽધ્યાયઃ