mayamatam · અધ્યાય 1.5

મયમતમ્
પ્રથમોઽધ્યાયઃ
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં સર્વજ્ઞં જગદીશ્વરમ્
તં પૃષ્ટ્વાસ્માદલં શ્રુ ત્વા શાસ્તિ શાસ્ત્રં યથાક્રમમ્

તૈ તિલાનાં મનુ ષ્યાણાં વસ્ત્વાદીનાં સુખોદયમ્
પ્રાજ્ઞો મુ નિર્મયઃ કર્તાસર્વેષાં વસ્તુલક્ષણમ્

આદૌ વસ્તુ પ્રકારં ચ ભૂપરીક્ષાપરિગ્રહમ્
માનોપકરણં ચૈ વ શઙ્કુસ્થાપનમાર્ગકમ્

સપદં સુરવિન્યાસં બલિકર્મવિધિં તથા
ગ્રામાદીનાં ચ વિન્યાસં લક્ષણં નગરાદિષુ

ભૂલમ્બસ્ય વિધાનં ચ ગર્ભવિન્યાસલક્ષણમ્
ઉપપીઠવિધિં ચૈ વાધિષ્ઠાનાનાં તુલક્ષણમ્

સ્તમ્ભાનાં લક્ષણં ચૈ વપ્રસ્તારસ્ય વિધિક્રમમ્
સન્ધિકર્મવિધાનં ચ શિખરાણાં તુલક્ષણમ્

એકભૂમિવિધાનં ચ દ્વિતલસ્ય તુલક્ષણમ્
ત્રિતલસ્ય વિધાનં ચ ચતુર્ભૂમ્યાદિલક્ષણમ્

સસાલં પરિવારાણાં ગોપુરાણાં તુલક્ષણમ્
મણ્ડપાદિવિધિં ચૈ વ શાલાનાં ચૈ વ લક્ષણમ્

ગૃહવિન્યાસમાર્ગંચ ગૃહવેશનમેવચ
રાજવેશ્મવિધાનં ચ દ્વારવિન્યાસલક્ષણમ્

યાનાનાં શયનાનાં ચ લક્ષણં લિઙ્ગલક્ષણમ્
પીઠસ્ય લક્ષણં સમ્યગનુકર્મવિધિં તથા

પ્રતિમાલક્ષણં દેવદેવીનાં માનલક્ષણમ્
ચક્ષુરુન્મીલનં ચૈ વસંક્ષિપ્યાહ યથાક્રમમ્

પિતામહાદ્યૈરમરૈર્મુ નીશ્વરૈર્યથા યથોક્તં સકલં મયેન તત્
તથા તથોક્તં સુ ધિયાં દિવૌકસાં નૃણાં ચ યુક્ત્યાખિલવસ્તુલક્ષણમ્

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેસંગ્રહાધ્યાયઃ પ્રથમઃ
અથ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
અમત્ત્યાશ્ચૈ વમત્ત્યાશ્ચ યત્ર યત્ર વસન્તિ હિ
તદ્ વસ્ત્વિતિ મતં તજ્જ્ઞૈસ્તદ્ભે દં ચ વદામ્યહમ્

ભૂમિપ્રાસાદયાનાનિ શયનં ચ ચતુ ર્વિધમ્
ભૂરેવમુખ્યવસ્તુસ્યાત્ તત્ર જાતાનિ યાનિ હિ

પ્રાસાદાદીનિ વાસ્તૂનિ વસ્તુ ત્વાદ્ વસ્તુસં શ્રયાત્
વસ્તૂન્યેવ હિ તાન્યેવપ્રોક્તાન્યસ્મિન્ પુરાતનૈઃ

વર્ણગન્ધરસાકારદિક્શબ્દસ્પર્શનૈરપિ
પરીક્ષ્યૈ વં યથાયોગ્યં ગૃહીતાવધિ નિશ્ચિતા

યા સા ભૂમિરિતિ ખ્યાતા વર્ણાનાં ચ વિશેષતઃ
દ્વિવિધં તત્ સમુ દ્દિષ્ટં ગૌણમઙ્ગીત્યનુક્રમાત્

ગ્રામાદીન્યેવ ગૌણાનિ ભવન્ત્યઙ્ગી મહી મતા
સભા શાલા પ્રપા રઙ્ગમણ્ડપં મન્દિરં તથા

પ્રાસાદ ઇતિ વિખ્યાતં શિબિકા ગિલ્લિકા રથમ્
સ્યન્દનં ચૈ વમાનીકં યાનમિત્યુ ચ્યતેબુધૈઃ

મઞ્ચં મઞ્ચિલિકા કાષ્ઠં પઞ્જરં ઘ્નકાસનમ્
પર્યઙ્કં બાલપર્યઙ્કં શયનં ચૈ વમાદિકમ્

ચતુર્ણામધિકારાણાં ભૂરેવાદૌ પ્રવેક્ષ્યતે
ભૂતાનામાદિભૂતત્વાદાધારત્વાજ્જગત્સ્થિતેઃ

ચતુરશ્રં દ્વિજાતીનાં વસ્તુશ્વેતમનિન્દિતમ્
ઉદુમ્બરદ્રુમોપેતમુત્તરપ્રવણં વરમ્

કષાયમધુરં સમ્યક્ કથિતં તત્ સુખપ્રદમ્
વ્યાસાષ્ટાં શાધિકાયામં રક્તં તિક્તરસાન્વિતમ્

પ્રાઙિ નન્મં તત્ પ્રવિસ્તીર્ણમશ્વત્થદ્રુમસં યુતમ્
પ્રશસ્તં ભૂભૃતાં વસ્તુસર્વસમ્પત્કરં સદા

ષડંશેનાધિકાયામં પીતમમ્લરસાન્વિતમ્
પ્લક્ષદ્રુમયુતં પૂર્વા વનતં શુભદં વિશામ્

ચતુરં શાધિકાયામં વસ્તુપ્રાક્પ્રવણાન્વિતમ્
કૃષ્ણં તત્ કટુકરસં ન્યગ્રોધદ્રુમસં યુતમ્

પ્રશસ્તં શૂદ્રજાતીનાં ધનધાન્યસમૃદ્ધિદમ્
એવં પ્રોક્તો વસ્તુભેદો દ્વિજાનાં ભૂપાનાં વૈવૈ શ્યકાનાં પરેષામ્
યોગ્યં સર્વંભૂસુરાણાં સુરાણાં ભૂપાનાં તચ્છે ષયોરુક્તનીત્યા

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેવસ્તુ પ્રકારો નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ
અથ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
દેવાનાં તુદ્વિજાતીનાં ચતુરશ્રાયતાઃ શ્રુતાઃ
વસ્ત્વાકૃતિરનિન્દ્યા સાવાક્પ્રત્યગ્દિક્સમુન્નતા

હયેભવેણુ વીણાબ્ધિદુન્દુ ભિધ્વનિસં યુતા
પુન્નાગ જાતિપુષ્પાબ્જધાન્યપાટલગન્ધકઃ

પશુ ગન્ધસમા શ્રેષ્ઠા સર્વબીજપ્રરોહિણી
એકવર્ણાઘના સ્નિગ્ધા સુખસંસ્પર્શનાન્વિતા

બિલ્વો નિમ્બશ્ચ નિર્ગુણ્ડી પિણ્ડિતઃ સપ્તપર્ણકઃ
સહકારશ્ચ ષડ્ વ ક્ષૈરારૂઢા યા સમસ્થલા

શ્વેતા રક્તા ચ પીતા ચ કૃષ્ણા કાપોતસન્નિભા
તિક્તા ચ કટુકા ચૈ વ કષાયલવણામ્લકા

મધુરા ષડ્રસોપેતા સર્વસમ્પત્કરી ધરા
પ્રદક્ષિણોદકવતી વર્ણગન્ધરસૈઃ શુભા

પુરુષાઞ્જલિમાત્રેતુદૃષ્ટતોયા મનોરમા
નિષ્કપાલા નિરુપલા કૃમિવલ્મીકવર્જિતા

અસ્થિવજ્જ્યાનસુ ષિરા તનુ વાલુકસં યુતા
અઙ્ગારૈ ર્વૃક્ષમૂલૈશ્ચ શૂલૈશ્ચાપિ પૃથગ્વિધૈઃ

પઙ્કસઙ્કર કત્ન પૈશ્ચ દારુભિર્લો ષ્ટકરપિ
શક રાભિરયુ ક્તા યા ભસ્માદ્યૈસ્તુતુષૈરપિ

સા શુભા સર્વવર્ણાનાં સર્વસમ્પત્કરી ધરા
દધ્યાજ્યમધુ ગન્ધા ચ તૈલાસૃગ્ગન્ધિકા ચ યા

શવમીનપક્ષિગન્ધા સા ધરા નિન્દિતા વરૈઃ
સભા ચૈ ત્યસમીપસ્થા નૃપમન્દિર સંશ્રિતા

દેવાલયસમીપસ્થા કણ્ટકિદ્રુમસં યુતા
વૃત્તત્રિકોણ વિષમા વજ્રાભા કચ્છપોન્નતા

ચણ્ડાલાવાસગચ્છાયા ચર્મકારાલયાશ્રિતા
એકદ્વિત્રિચતુર્મા ર્ગાતરિતાવ્યક્તમાર્ગકા

નિમ્નં યત્ પણવાકારં પક્ષીવમુરજોપમમ્
મત્સ્યાભં તુચતુષ્કોણેમહાવૃક્ષસમાયુતમ્

ચૈ ત્યવૃક્ષયુતં સાલચતુષ્કોણસમાશ્રિતમ્
ભુજઙ્ગનિલયં ચૈ વ સઙ્કરારામમેવચ

શ્મશાનં ચાશ્રમસ્થાનં કપિસૂકરસન્નિભમ્
વનોરગનિભં ટઙ્કં શૂર્પો લૂખલસન્નિભમ્

શઙ્ખાભં શઙ્કુનાભં ચ બિડાલકૃકલાસવત્
ઊષરં કૃમિભિર્જુ ષ્ટં ગૃહગૌલિસમાકૃતિ

અન્યદેવંવિધં વસ્તુનિન્દિતં વસ્તુપાઠકઃ
બહુપ્રવેશમાર્ગંચ માર્ગવિદ્ધં ચ ગર્હિતમ્

યત્ કર્મવિહિતં મોહાદેવં ભૂતેતુવસ્તુ નિ
તન્મહાદોષહેતુઃ સ્યાત્ સર્વથા તદ્ વિવર્જયેત્

શ્વેતાસૃક્પીતકૃષ્ણા હયગજનિનદા ષડ્રસા ચૈકવર્ણા
ગોધાન્યામ્ભોજગન્ધોપલતુષરહિતાવાક્પ્રતીચ્યુન્નતા યા
પૂર્વો દગ્વારિસારા વરસુરભિસમા શૂલહીનાસ્થિવજ્જ્યા
સા ભૂમિઃ સર્વયોગ્યા કણદરરહિતા સમ્મતાદ્યૈર્મુ નીન્દ્રૈઃ

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેભૂપરીક્ષા નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ
અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
આકારવર્ણશબ્દાદિગુણોપેતં ભુવઃ સ્થલમ્
સઙ્ગ હ્ય સ્થપતિઃ પ્રાજ્ઞો દત્ત્વા દેવબલિં પુનઃ

સ્વસ્તિવાચકઘોષેણ જયશબ્દાદિમઙ્ગલૈઃ
અપક્રામન્તુભૂતાનિ દેવતાશ્ચ સરાક્ષસાઃ

વાસાન્તરં વ્રજન્ત્વસ્માત્ કુર્યાંભૂમિપરિગ્રહમ્
ઇતિ મન્ત્રં સમુચ્ચાર્યવિહિતેભૂપરિગ્રહે

કૃષ્ટ્વા ગોમયમિશ્રાણિ સર્વબીજાનિ વાપયેત્
દૃષ્ટ્વા તાનિ વિરૂઢાનિ ઘ્નપક્કગતાનિ ચ

સવૃષાશ્ચ સવત્સાશ્ચ તતો ગાસ્તત્ર વાસયેત્
યતો ગોભિઃ પરિક્રાન્તમુપઘ્રાણૈશ્ચ પૂજિતમ્

સં હૃષ્ટવૃષનાદૈશ્ચ નિર્ધૌ તકલુષીકૃતમ્
વત્સવક્ત્રચ્યુતૈઃ ફેનૈઃ સંસ્કૃતં પ્રસ્નવૈ રપિ

સ્નાતં ગોમૂત્રસેકશ્ચ ગોપુરીષૈઃ સલેપનમ્
ચ્યુતરોમન્થનોઆઁરૈર્ગો ષ્પદૈઃ કૃતકૌતુકમ્

ગોગન્ધેન સમાવિષ્ટં પુણ્યતોયૈઃ શુભં પુનઃ
તથા પુણ્યતિથોપેતેનક્ષત્રવિષયેશુભે

કરણેચ સુલગ્નેચ મુહૂર્તેચ બુધેપ્સિતે
અક્ષતૈઃ શ્વેતપુષ્પૈશ્ચ બલિકર્મવિધીયતે

બ્રાહ્મણૈશ્ચ યથાશક્ત્યા વાચયેત્ સ્વસ્તિવાચકમ્
વસ્તુમધ્યેતતસ્તસ્મિન્ ખાનયેદ્ વસુધાતલમ્

અરત્નિમાત્રગમ્ભીરં ચતુરશ્ર સમન્વિતમ્
દિગ્ભાગસ્થમસમ્ભ્રાન્તમસંક્ષિપ્તસમુ ચ્છ્રયમ્

અર્ચયિત્વા યથાન્યાયં તં કત્ન પમભિવન્દ્ય ચ
ચન્દનાક્ષતમિશ્રેણ સર્વરત્નોદકે ન ચ

પયસા તુતતઃ પ્રાજ્ઞો નિશાદૌ પરિપૂરયેત્
તસ્ય કત્ન પસ્ય ચાભ્યાશેશુ ચિર્ભૂત્વા સમાહિતઃ

ભૂમૌ દર્ભા વકીર્ણાયાં સંવિશેત્ પ્રાક્શિરા બુધઃ
અયં મન્ત્રઃ --અસ્મિન્ વસ્તુ નિ વર્ધસ્વ ધનધાન્યેન મેદિનિ

ઉત્તમં વીર્યમાસ્થાય નમસ્તેઽસ્તુશિવા ભવ
ઉપવાસમુપક્રામેદેતં મન્ત્રં જપં સ્તતઃ

અહ્ન આદૌ પરીક્ષેત તં કત્ન પં સ્થપતિર્બુ ધઃ
સાવશેષં જલં દૃષ્ટ્વા તદ્ ગ્રાહ્યં સર્વસમ્પદે

વિલન્નેવસ્તુ વિનાશાય શુષ્કે ધાન્યધનક્ષયઃ
પૂરિતેતન્મૃદા ખાતેસમતા મધ્યમા મતા

ઉત્તમા ભૂર્મૃદાધિક્યા હીના હીના મૃદા મહી
તન્મધ્યાવટસન્દૃષ્ટપ્રદક્ષિણચરોદકામ્

સુરભિપ્રતિમાં ભૂમિં ગૃહ્ણીયાત્ સર્વસમ્પદે
એવં યથોક્તવિધિના વિવિધં વિદિત્વા ગ્રામાગ્રહારપુરપત્તનખર્વટાનિ
સ્થાનીયખેટનિગમાનિ તથેતરાણિ યઃ સંવિવિક્ષુરવનીગ્રહણં વિદધ્યાત્

ઇતિ મયમતેવસ્તુશાસ્ત્રેભૂપરિગ્રહો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
સર્વેષામપિ વાસ્તૂનાં માનેનૈ વ વિનિશ્ચયઃ
તસ્માન્માનોપકરણં વચ્યેસં ક્ષેપતઃ ક્રમાત્

પરમાણુક્રમાદ્ વૃદ્ધં માનાઙ્ગુલમિતિ સ્મૃતમ્
પરમાણુ રિતિ પ્રોક્તં યોગિનાં દૃષ્ટિગોચરમ્

પરમાણુ ભિરષ્ટાભી રથરેણુરુદાહૃતઃ
રથરેણુશ્ચ વાલાગ્રં લિક્ષાયૂકાયવાસ્તથા

ક્રમશોઽષ્ટગુણૈઃ પ્રોક્તો યવાષ્ટગુ ણિતોઽઙ્ગુલમ્
અઙ્ગુલં તુભવેન્માત્રં વિતસ્તિદ્દ્વાદશાઙ્ગુલમ્

તદ્ દ્વયં હસ્તમુ દ્દિષ્ટં તત્ કિષ્ક્વતિ મતં વરૈઃ
પઞ્ચવિં શતિમાત્રં તુપ્રાજાપત્યમિતિ સ્મૃતમ્

ષડિ વંશતિર્ધનુર્મુષ્ટિઃ સપ્તવિં શદ્ધનુ ર્ગ્રહઃ
યાનેચ શયનેકિષ્કુઃ પ્રાજાપત્યં વિમાનકે

વાસ્તૂનાં તુધનુર્મુષ્ટિર્ગ્રામાદીનાં ધનુ ર્ગ્રહઃ
સર્વેષામપિ વાસ્તૂનાં કિષ્કુરેવાથવા મતઃ

રત્નિશ્ચૈ વમરત્નિશ્ચ ભુજો બાહુઃ કરઃ સ્મૃતઃ
હસ્તાશ્ચતુર્ધનુર્દણ્ડો યષ્ટિશ્ચૈ વપ્રકીર્તિતઃ

દણ્ડે નાષ્ટગુણા રજ્જુર્દણ્ડૈ ર્ગ્રામં ચ પત્તનમ્
નગરં નિગમં ખેટં વેશ્માદીન્યપિ માનયેત્

ગૃહાદીનાં તુહસ્તેન યાનેચ શયનેબુધૈઃ
વિતસ્તિના વિધાતવ્યં ક્ષુદ્રાણામઙ્ગુલેન તુ

યવેનાલ્પીયસાં માનમેવં માનક્રમં વિદુઃ
મધ્યમાઙ્ગુલમિધ્યસ્થપર્વમાત્રાયતં તુયત્

કર્તુ ર્માત્રાઙ્ગુલં પ્રોક્તં યાગાદીનાં પ્રશસ્યતે
દેહલબ્ધાઙ્ગુલં યત્તદુપરિષ્ટાદ્ વિધીયતે

એવમેવં વિદિત્વા તુસ્થપતિર્માનયેદ્ દૃઢમ્
ભવન્તિ શિલ્પિનો લોકે ચતુર્ધાસ્વસ્વકર્મભિઃ

સ્થપતિઃ સૂત્રગ્રાહી ચ વર્ધકિસ્તક્ષકસ્તથા
પ્રસિદ્ધદેશસઙ્કીર્ણજાતિજોઽભીષ્ટલક્ષણઃ

સ્થપતિઃ સ્થાપનાર્હઃ સ્યાત્ સર્વશાસ્ત્ર વિશારદઃ
ન હીનાઙ્ગોઽતિરિક્તાઙ્ગો ધાર્મિકસ્તુદયાપરઃ

અમાત્સર્યોઽનસૂયશ્ચા તન્દ્રિતસ્ત્વભિજાતવાન્
ગણિતજ્ઞઃ પુરાણજ્ઞઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ

ચિત્રજ્ઞઃ સર્વદેશજ્ઞશ્ચાન્નદશ્ચાપ્યલુ બ્ધકઃ
અરોગી ચાપ્રમાદી ચ સપ્તવ્યસનવર્જિતઃ

સુનામા દૃઢબુ દ્ધિશ્ચ વાસ્તુ વિદ્યાબ્ધિપારગઃ
સ્થપતેસ્તસ્ય શિષ્યો વા સૂત્રગ્રાહી સુતોઽથવા

સ્થપત્યાજ્ઞાનુસારી ચ સર્વકર્મવિશારદઃ
સૂત્રદણ્ડ પ્રપાતજ્ઞો માનોન્માનપ્રમાણવિત્

શૌલદાર્વિષ્ટકાદીનાં સૂત્રગ્રાહિવશાનુગઃ
તક્ષણાત્ સ્થૂલસૂક્ષ્માણાં તક્ષકઃ સ તુકીર્તિતઃ

મૃત્કર્મજ્ઞો ગુણી શક્તઃ સર્વકર્મસ્વતન્ત્રકઃ
તક્ષિતાનાં તક્ષકાનામુપર્યુ પરિ યુક્તિતઃ

વૃદ્ધિકૃદ્ વર્ધકિઃ પ્રોક્તઃ સૂત્રગ્રાહ્યનુ ગઃ સદા
કર્મિણો નિપુણાઃ શુદ્ધા બલવન્તો દયાપરાઃ

ગુરુભક્તાઃ સદા હૃષ્ટાઃ સ્થપત્યાજ્ઞાનુ ગાઃ સદા
તેષામેવ સ્થપત્યાખ્યો વિશ્વકર્મેતિ સં સ્મૃતઃ

એભિર્વિના હિ સર્વેષાં કર્મકર્તુંન શક્યતે
તસ્માદેતત્ સદા પૂજ્યં સ્થપત્યાદિચતુષ્ટયમ્

એભિઃ સ્થપત્યાદિભિરત્ર લોકે વિના ગ્રહીતું સુકૃતં ન શક્યમ્
તૈરેવ સાર્ધંગુરુણાઽથ તસ્માદ્ભજન્તિ મોક્ષં ભવતસ્તુમત્ત્યાઃ